Уран (химийн элемент)

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Шинж чанар
Ерөнхий
Нэр, тэмдэг, атомын дугаар Уран, U, 92
Цуваа Актиноид
Бүлэг, үе, блок Ac, 7, f
Гадаад байдал мөнгөлөг цагаан
CAS дугаар 7440-61-1
Дэлхийн гадаргад эзлэх хэмжээ 3,2 ppm[1]
Атомын шинж чанар [2]
Атом масс 238,02891(3)[3] u
Атомын радиус (тооцоолсон) 138,5 (α-Уран)[1] () пм
Ковалент радиус 142 пм
Электрон бүтэц [Rn] 5f3 6d1 7s2
1. Ионжилтын энерги 597,6 кЖ/моль
2. Ионжилтын энерги 1420 кЖ/моль
Физикийн шинж чанар [2]
Бодисын төлөв хатуу
Талстын полиморфизм 3
Талст бүтэц орторомбо
Нягт 19,16 г/см3[4]
Моосын хатуулаг 2,5–3[1]
Соронзон чанар Парасоронзон (Χm = 4,1 · 10−4)[5]
Хайлах цэг 1406 K (1133[4] °C)
Буцлах цэг 4203 K[4] (3930 °C)
Молийн эзлэхүүн 12,49 · 10−6 м3/моль
Ууршилтын дулаан 417,1 кЖ/моль[4]
Хайлах дулаан 15,5[4] кЖ/моль
Дууны хурд ~3400 тууш.,
~2000 (хөнд.) м/сек 293 K-д
Хувийн дулаан шингээлт 116[1] Ж/(кг · К) 298 K-д
Цахилгаан дамжуулалт 3,24 · 106[1] A/(В · м) 293 K-д
Дулаан дамжуулалт 27,6[1] Вт/(м · К) 300 K-д
Химийн шинж чанар [2]
Исэлдэлтийн төлөв байдал +3, +4, +5, +6
Хэвийн потенциал −1,660 В (U3+ + 3 e → U)
Цахилгаан сөрөг чанар 1,38 (Паулын скала)
Изотопууд
Изотоп БДТ t1/2 ЗТ ЗЭэВ) ЗБ
232U {син.} 68,9 a α (100 %) 5,414 228Th
24Ne (9,0 · 10−11 %) 208Pb
233U {син.} 1,592 · 105 a α (100 %) 4,824 229Th
өз (6,0 · 10−11 %)
24Ne (9,5 · 10−11 %) 209Pb
234U 0,0055 % 2,455 · 105 a α (100 %) 4,774 230Th
235U 0,72 % 7,038 · 108 a α (100 %) 4,398 231Th
ИШ (7,0 · 10−9 %)
20Ne (8,0 · 10−10 %) 215Pb
235мU {син.} 26 мин ИШ (100 %) < 1 235U
236U үлдэгдэлд 23,42 · 106 a α (100 %) 4,494 232Th
өз (9,6 · 10−8 %)
236мU {син.} 121 нсек өз (0,013 %) < 1
236мU {син.} 115 нсек ИШ (87 %) 2,750 236U
өз (13 %)
α (< 10 %) 7,322 232Th
237U {син.} 6,75 d β (100 %) 0,519 237Np
238U 99,27 % 4,468 · 109 a α (100 %) 4,270 234Th
өз (5,45 · 10−5 %)
ββ (2,2 · 10−10 %) 238Pu
239U {син.} 23,45 мин β (100 %) 239Np
Өөр бусад изотопуудыг үзэх: Изотопуудын жагсаалт
Аюулгүй байдлын заавар
GHS-Аюулын тэмдэг  Химийн бодисыг зэрэглэx, ангилах, баглах европын холбооны журам,[7] өргөтгөсөн байх боломжтой[6]
06 – Хортой буюу маш хортой 08 – Эрүүл мэндэд аюултай

Аюултай

АТ-фразын жагсаалт H: 330​‐​300​‐​373​‐​413
P: ?
Цацраг идэвхт задрал
Цацраг идэвхт элемент

Цацраг идэвхт элемент
Боломжит ба хэрэглэх байдлыг харгалзан аль болох СИ-системийн нэгжүүдийг хэрэглэсэн болно.
Хэрэв ямар нэгэн тайлбар байхгүй бол дээр өгөгдсөн утгууд хэвийн нөхцлийн утгууд болно.

Уран нь цацраг идэвхт элемент бөгөөд байгальд баяжигдсан байдлаар цөөн тооны газарт орд үүсгэн тохиолддог. Энэ нь газрын гүний устай холбоотой, мөн газрын гадаргууд сэвсгэр хурдаст гадаргуугийн устай холбоотой (гадаргуугийн процесстой холбоотой тунаж ) болон магмын - гидротермаль, метаморф - гидротермаль, диагенетик - гидротермаль зэрэг зөөврийн болон хуримтлагдан тунах нөхцөлүүдэд уулын чулуулагт үүсдэг байна. Эдгээр процессууд нь их төлөв ямар нэг уусмалтай холбоотой үүсэж байгаа нь байгаль дахь уран усанд сайн уусдаг болохыг харуулж байна. Ураны хуримтлал үүсэх процессууд нь тодорхой орчин нөхцөлүүд болон ураны эх сурвалжуудыг шаарддаг билээ.

Уран болон байгалийн цацрагжилт нь хаа сайгүй тохиолдох түгээмэл зүйл юм. Ураны Кларк нь (дэлхий царцдас эзлэх хувь) А.П.Виноградовийнхаар 2,6*10-4%. Гэвч ураны үйлдвэрийн ач холбогдолтой хуримтлал буюу ураны ордын 15 орчим л төрөл бий. Үүнээс элсэн чулууны төрлийн орд, кварцын хайрга бүхий конгломератын төрлийн ураны орд, вулканитад агуулагдах ураны ордууд нь Монгол оронд тогтоогдох хэтийн төлөвтэй байдаг байна.

1789 онд өнөөгийн Чех улсын нутагт орших Йоахимс хэмээх мөнгөний уурхайд германы химич Мартин Хайнриx Клапрот (М.Г.Клапротом) нь ураныг анх нээсэн байна. 1896 онд Францын хими-физикч Склодовска-Сурае (А.Беккерель 1896 он) нь ураны цацраг идэвхт шинж чанартай болохыг илрүүлсэн ажээ.

Шинж чанар[засварлах | edit source]

Ураны хольцгүй хэлбэр нь мөнгөлөг өнгөтэй, уран нь хар тугалгаас бараг хоёр (1.7) дахин хүнд металл юм. Түүний атомын дугаар нь 92, энэ нь байгальд тохиолдох хүнд элемент болдог. Байгальд ураны атомын хэд хэдэн изотопууд оршин тогтох төдийгүй гол төлөв уран-238, уран-235, болон маш бага хэмжээгээр уран-234 изотоп байна. (изотопууд нь элементийн цөм дахь протоны тоон нь ижил боловч нейтроны тоогоор ялгаатай). Байгалийн ураны ердийн дээжид, хамгийн их хувийг (ураны нийт массын 99.27%) бүрдүүлэн тогтох изотоп нь уран-238 юм. Уран-235 изотоп нь нийт массын ойролцоогоор 0.72%-ийг бүрдүүлдэг ба маш бага хувийг (нийт массын 0.0055%) уран-234 изотоп эзэлдэг.

Уран торийгийн 350 гаруй эрдэс байдаг ба сүүлийн үеийн судалгаагаар ураны 88.15% (уранинит)-аас 0.01% (stornesite-Y) хүртэл агуулгатай ураны нийт 249н эрдэс бий гэж тэмдэглэсэн байна.

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

Wiktionary
Wiktionary: Уран (химийн элемент) – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу
 Commons: Уран – Викимедиа дуу дүрсний сан
  • Промышленные типы рудных месторождений. П.Д.Яковлев Москва 1986
  • webmineral.com
  • монгол хэл дээрх блог сайт uranium.blogmn.net

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3, S. 674–682.
  2. Die Werte der atomaren und physikalischen Eigenschaften (Infobox) sind, wenn nicht anders angegeben, aus www.webelements.com (Uranium) entnommen.
  3. CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013.
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie. 102. Auflage. de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1, S. 2149.
  5. Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bis E-145. Werte dort sind auf g/mol bezogen und in cgs-Einheiten angegeben. Der hier angegebene Wert ist der daraus berechnete maßeinheitslose SI-Wert.
  6. Eintrag zu Uran in der GESTIS-Stoffdatenbank des IFA, abgerufen am 9. August 2016 (JavaScript erforderlich).
  7. Eintrag zu Uranium im Classification and Labelling Inventory der Европын химийн агентлаг (ECHA), abgerufen am 1. August 2016. Hersteller bzw. Inverkehrbringer können die harmonisierte Einstufung und Kennzeichnung erweitern.