Фетхуллах Гюлен

Мухаммед Фетхуллах Гюлен (Турк: Muhammed Fethullah Gülen; 1941 оны 4-р сарын 27, Эрзурум аймгийн Пасинлер сум, Коружук тосгонд төрсөн — 2024 оны 10-р сарын 20-нд Пеннсилвани, АНУ нас барсан) — Түркийн исламын номлогч, зохиолч, «Хизмет» (үйлчлэх) хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулагч.

Тэрбээр суннит-ханафи урсгал, суфизм, боловсрол, шашин хоорондын яриа хэлэлцээг хослуулсан үзэл дэвшүүлсэн. Дагалдагчид нь дэлхийн олон оронд сургууль, хэвлэл, иргэний нийгмийн байгууллага байгуулсан. Туркийн засгийн газар 2016 оны төрийн эргэлтийн оролдлогын дараа түүнийг удирдагч гэж буруутгаж, хөдөлгөөнийг террорист байгууллага (ФЕТО) гэж зарласан. Гюлен өөрийгөө буруугүй гэж няцаасан. АНУ түүнийг Турк руу шилжүүлээгүй.

Намтар

Гюлен имам Рамиз эцэг, Рефиа эхийн найман хүүхдийн нэг болж Эрзурумын ойролцоо төрсөн. Албан ёсны бүртгэлд 1941 оны 4-р сарын 27 гэж бичигдсэн бөгөөд зарим эх сурвалж түүнийг 1938 онд төрсөн гэж үздэг. Бага насандаа Коран цээжилж, Эрзурумын шашны сургуульд суралцсан. Гэрийн болон бие даасан шашны боловсрол голлож, улсын бага сургуулийг бүрэн төгсөөгүй.

1959 оноос Түркийн шашны газрын имам, номлогчоор ажилласан. Эдирнэ, дараа нь 1960-аад оны дундуур Измирд Кестанепазары сүмд номлож алдаршжээ. Саид Нурсигийн үзэлд нөлөөлөгдөж, шинжлэх ухаан, боловсролыг шашинтай хослуулахыг уриалсан. Гэрлээгүй.

1990-ээд оны сүүлчээр Түркт түүнийг төрийг эвдэхээр завдсан гэж шүүхээр буруутгасан. 1999 онд эмчлүүлэх нэрээр АНУ руу явж, тэндээсээ буцаагүй. Пеннсилвани мужийн Сэйлорсбург орчмын хашаатай төвд 25 орчим жил амьдарсан.

Эрдоантай харилцаа

2000-аад оны эхээр Гюлений дагалдагчид болон Режеп Тайип Эрдоан-ы Шударга ёс ба хөгжлийн нам (АКП) хамтран шашинт улс төрийн орон зайг тэлж байв. Гюленийг тухайн үед нөлөөгөөрөө Эрдоаны дараа орох хүмүүсийн нэг гэж тооцох нь байсан.

2013 онд Эрдоаны ойр дотны хүмүүсийг авлигаар шалгасан хэрэг дэгдэж, засгийн газар үүнийг Хизмет хөдөлгөөний цагдаа, прокурорууд зохион байгуулсан гэж үзсэн. Үүнээс хойш Эрдоан хөдөлгөөнийг «төр доторх төр» гэж нэрлэж, сургууль, байгууллагыг нь хааж эхэлсэн. 2014 онд Түркийн эрх баригчид хөдөлгөөнийг террорист жагсаалтад оруулж, Гюленийг эрэн сурвалжилсан.

2016 оны төрийн эргэлтийн оролдлого

2016 оны 7-р сарын 15-нд Түркийн зэвсэгт хүчний зарим офицер засгийн газрыг түлхэн унагахыг оролдсон. 200 гаруй хүн амиа алдсан. Оролдлого бүтэлгүйтэж, Эрдоан Гюленийг захиалсан гэж буруутгасан. Гюлен төрийн эргэлтийг буруушааж, өөрийгөө холбоогүй гэж мэдэгдсэн. Барууны засгийн газрууд болон шүүхүүд энэ буруутгалыг бүрэн нотлогдоогүй гэж үзсээр ирсэн.

Дараа нь Туркт хэдэн арван мянган цэрэг, төрийн албан хаагч, багш, сэтгүүлчийг баривчилж, ажлаас халсан. Засгийн газар үүнийг ФЕТО-той тэмцэл гэж нэрлэсэн. Шүүмжлэгчид үүнийг улс төрийн өрсөлдөгчдийг цэвэрлэх аян гэж үзсэн.

Гюлен 2024 оны 10-р сарын 20-нд Пеннсилваниин эмнэлэгт зүрх, бөөрний өвчнөөр нас барж, Сэйлорсбург орчимд оршуулагдсан. 83 насалсан.

Хизмет хөдөлгөөн

Хизмет (түрк. hizmet, «үйлчлэх») нь Гюлений номлолоос үүссэн олон улсын нийгмийн хөдөлгөөн юм. Гол санаа нь:

Лалын шашинтнууд нийгэмд үйлчлэх үүрэгтэй.
Боловсрол, шинжлэх ухаан, зах зээл, иргэний нийгмийг дэмжих.
«Номын хүмүүс» буюу Христэд итгэгчид, иудейчүүдтэй яриа хэлэлцээ хийх.

Оргил үедээ Турк, Төв Ази, Африк, Европ, АНУ-д сургууль, их сургууль, хэвлэл, эмнэлэг ажиллуулж байв. Хөдөлгөөн албан ёсны гишүүнчлэлгүй, төвлөрсөн бус бүтэцтэй гэж өөрсдөө тайлбарладаг. Шүүмжлэгчид үүнийг далд сүлжээ, улс төрийн нөлөөний хэрэгсэл гэж үздэг.

2013 онд Time сэтгүүл Гюленийг дэлхийн нөлөө бүхий 100 хүний жагсаалтад оруулсан.

Монгол дахь сургуулиуд

1990-ээд оны сүүлчээс Монголд «Монгол–Түркийн хамтарсан сургууль» нэртэй ерөнхий боловсролын сургуулиуд нээгдсэн. Үүнд Орхон аймагт 1999 онд байгуулагдсан сургууль (хожим Орхон Эмпати), Улаанбаатар дахь Орхон ХаСү зэрэг багтана. Судалгааны бүтээлүүд эдгээрийг Хизмет хөдөлгөөнтэй холбоотой гэж тэмдэглэдэг.

Сургуулиуд математик, байгалийн ухаан, англи хэлээр нэр хүндтэй байсан бөгөөд сургалтын хөтөлбөрт шашны хичээл албан ёсоор ороогүй гэж мэдээлдэг. 2016 оны дараа Туркийн засгийн газар гадаад дахь ийм сургуулиудыг хаахыг шаардсан. Монгол дахь зарим сургууль нэр, өмчлөлөө өөрчилсөн.

Бүтээл

Гюлен 60 гаруй ном, олон номлол хэвлүүлсэн. Гол сэдэв нь Коран тайлбар, суфизм, боловсрол, хүлцэл, нийгэмд үйлчлэх явдал юм.

Эх сурвалж

Fethullah Gulen, Turkish Cleric Accused of Coup Attempts, Dies. The New York Times, 2024-10-21.
Self-exiled Turkish spiritual leader Fethullah Gülen dies in the US. AP News, 2024-10-21.
Fethullah Gülen — Англи Википедиа
Turkish schools around the world: Examples of Central Asian countries and Mongolia. Journal of International Studies.