Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал
| Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хамаарах дайн: Халимаг–Ногайн дайнууд | |||||||||
 Ногай, Халимаг, 18-р зуун. | |||||||||
| |||||||||
| Байлдагч талууд | |||||||||
 Халимагийн хант улс |
 Ногай улс | ||||||||
| Командлагч болон удирдагчид | |||||||||
|
Хо өрлөг Далай баатар |
Канай Хан Мирза †[2] Султанай Мурза  [3] Беша Бегемышев (ДО)[4] | ||||||||
| Хохирол | |||||||||
|
бага алдагдал |
Хүнд | ||||||||
|
2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.[5] Урал голыг гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.[6] | |||||||||
Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал нь 17-р зууны эхээр Ижил мөрөнд хүрч ирсэн Халимагууд Ногай үндэстнийг байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь Халимагийн хант улс байгуулагдаж, Их Ногай улс нуран унахад хүргэсэн. Энэхүү байлдан дагуулалт нь зөвхөн хоёр нүүдэлчин хүчний хоорондох энгийн мөргөлдөөн бус, харин Евразийн тал нутгийн улс төрийн тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн томоохон үйл явдал байв. Энэ үйл явдлын үр дүнд Баруун Монголын Ойрадууд Ижил мөрний сав газарт тогтвортой суурьшиж, улмаар Оросын царьт улсын өмнөд хил орчмын бодлого, Казах болон Төв Азийн ханлигуудын харилцаанд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн бөгөөд Евразийн худалдаа, нүүдэлчдийн шилжилт хөдөлгөөний чиг хандлагыг өөрчилсөн ач холбогдолтой.
Өмнөтгөл
[засварлах | кодоор засварлах]17-р зууны эхээр Ногай улс өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол Найман, Кипчак зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.[7] Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.[8]
Үүний зэрэгцээ, Ойрадууд Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүж, Ногай болон Казахын ханлигуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.[9] Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек Астраханаас зугтаж, Ижил мөрний ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.[10]
Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн Самара болон Арал тэнгисийн нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг Каспийн тэнгис рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд Хо өрлөг Их Ногай улсын хүчийг ялсан.[6] 1616 онд Ойрадууд Оросууд, Ахлах Жүз болон Киргизүүд рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.[11] 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон Бухарын хант улстай Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.[6]
1620-иод онд Ногай, Казахууд болон Халх Монголчууд эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.[12] Гэсэн хэдий ч Ногай улс Урал голын эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.[6]
Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг Торгуудын Хо өрлөг, Дөрвөдын Далай баатар нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.[10] Хошуудын язгууртнууд болох Байбагас баатар болон Цоохор нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,[13] Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.[14] Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.[1]
Байлдан дагуулалт
[засварлах | кодоор засварлах]1628 онд Хо өрлөг Урал голоор аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.[6] Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.[1] Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч Царь тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.[15]
1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.[8] 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.[1] 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.[8] 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.[2] 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.[8] Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй.
Үр дагавар
[засварлах | кодоор засварлах]Халимагуудын байлдан дагуулалтын улмаас Их Ногай улс нуран унав.[16] Их Ногай улс Бага Ногай улстай нэгдэж, Оросын царьт улс руу довтлохоор явав.[17] Үүний зэрэгцээ, Халимагууд тус бүс нутагт ирсэн нь тус бүс нутагт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлсэн бөгөөд энэ нь Халимагийн хант улс байгуулагдахад хүргэсэн.[17] Энэ нь Перс болон Төв Ази руу чиглэсэн худалдааны замыг тасалдуулсан. Халимагууд Өмнөд Сибирь болон Ижил мөрний хотуудыг дайрч, дээрэмдсэн. Халимагууд хожим нь Кабардид Кабард, Ногай, Крымын Татаруудын эвсэлд ялагдаж, Халимагуудыг Урал гол руу ухарахад хүргэсэн. Энэ үеэр Хо өрлөг тулалдаанд алагджээ.[18] Хожим нь Халимагууд Ногайчуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлж, Казань, Уфа хотуудыг эзлэн авав[19]
Эх сурвалж
[засварлах | кодоор засварлах]Эшлэл
[засварлах | кодоор засварлах]- 1 2 3 4 Trepavlov 2018, х. 372.
- 1 2 Trepavlov 2018, х. 368.
- ↑ Trepavlov 2018, х. 418–419.
- ↑ Ochirova 2014, х. 20.
- ↑ Tepkeev 2012, х. 42.
- 1 2 3 4 5 Trepavlov 2018, х. 371.
- ↑ Trepavlov 2018, х. 365.
- 1 2 3 4 Trepavlov 2018, х. 366.
- ↑ Atygaev 2023, х. 114.
- 1 2 Trepavlov 2018, х. 370.
- ↑ Atygaev 2023, х. 119–121.
- ↑ Atygaev 2023, х. 124.
- ↑ Adle 2003, х. 155.
- ↑ Adle 2003, х. 146.
- ↑ Khodarkovsky 2004, х. 129.
- ↑ Khodarkovsky 2004, х. 11.
- 1 2 Khodarkovsky 2004, х. 130.
- ↑ Khodarkovsky 2004, х. 133–134.
- ↑ Khodarkovsky 2004, х. 134.
Ном зүй
[засварлах | кодоор засварлах]- Trepavlov, V. V (2018). История Ногайской Орды (PDF) (Орос хэлээр) (2nd хэвлэл). Kazan: JSC Publishing House, "Kazan Real Estate". х. 764. ISBN 978-5-9907552-5-3.
- Ochirova, N. (2014). "The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences" (PDF). ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН (2 хэвлэл). ISSN 2075-7794.
- Tepkeev, V.T (2012). Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века (PDF). Elista: Jangar. х. 378.
- Atygaev, Nurlan (2023). Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков [The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries] (Орос хэлээр). Almaty: Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University. ISBN 978-601-7805-24-1.
- Adle, Chahryar (2003). History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5. UNESCO.
- Khodarkovsky, Michael (2004). Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. х. 306. ISBN 978-0-253-21770-7.