Хар улаагана

Хар улаагана^[1] ( Ribes nigrum ) буюу үхрийн нүд нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт ургадаг бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг.

Нэршлийн гадаад орчуулга:

Орос: Смородина чёрная

Англи: Blackcurrant

Латин нэршил: Ribes (Улаагана), nigrum (Хар)^[2]. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм.

Тархац

Монгол орны ургамал-газарзүйн Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол Дагуур, Хянган, Ховд, Монгол Алтай, Их нууруудын хотгор, Говь-Алтай тойргуудад тархан ургана. Үхэр нүдний тархцын зүүн цэг нь Эрээн давааны зүүн хэсэгт орших Зүрхийн эх (Дорнод аймгийн Баян-Уул сум) баруун цэг нь Түргэн уулын Ямаат, Шивэрт, баруун өмнөд цэг нь Хан Тайширын нуруу, Бурхан Буудай уул (Говь-Алтай аймгийн Халиун, Бигэр сумын нутаг), урд цэг нь Хангай нурууны зүүн өмнөд хэсэгт Өлтийн даваа, Онгийн голын эхний уулнууд (Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын нутагт, алслагдсан цэг) юм^[3].

Ургах орчин

Уулсын чийгсэг шинэсэн ба хус-улиас-шинэсэн ой, гацуур-шинэст хусан ой, бургас холилдсон хусан ой тэдгээрийн зах, цоорхой, сөөгөн ширэнгэ, гол горхины эрэг, нуранги, асга хад бүхий газар тохиолдог чийгсэг ургамал.^[3]

Хэнтийд Хар Улааганы ургах эвшил
Хэнтийн уулсад	Сургар өтгөн ургасан алирс-үетэнт шинэсэн ой, тэрэлжтэй алирс-үетэнт шинэсэн ой, хөд-үетэнт хуш, сургар-алирс бүхий шинэсэн ойд
	Үетэн элдэв өвст гацуур оролцсон шинэсэн ой, хөвд-алирст шинэсэн бүхий хушин ойд
	Үетэн улалжит сийрэг шинэсэн ой, хөвдөт алирс-үетэнт хуш бүхий шинэсэн ойд
	Хөвд-алирст шинэс бүхий хушин ойд
	Хаг-үетэнт сийрэг хушин ой, алирс-үетэнт хушин ойд
Баруун Хэнтийд	Алирс-хөвд бүхий хушин ой, алирс хушин ой, сарнайт алирс бүхий хус гацуур оролцсон шинэсэн ойд
	Нэрстэй алирс бүхий хуст шинэсэн ой
	Нарс холимог шинэсэн ой, улалж үетэн оролцсон алирст хушин ойд
	Элдэв өвс алирст гацууран ой, алирс хөвдөт нарс оролцсон шинэст хушин ойд

Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно.

Түүхий жимс нь ялангуяа С витамин болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг.

↑ Болормаа, Б.; Булгамаа Д.; Отгонтуяа Л. (2019). Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт. Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн. х. 6.
↑ Ургамал, М.; Оюунцэцэг Б. (2019). Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) (PDF). Монголика хэвлэлийн газар. х. 67.
1 2 "Архангай аймгийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөний тайлан (2023 он)". egazar.gov.mn. Татаж авсан: 2026-09-02.

[1] Болормаа, Б.; Булгамаа Д.; Отгонтуяа Л. (2019). Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт. Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн. х. 6.

[2] Ургамал, М.; Оюунцэцэг Б. (2019). Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) (PDF). Монголика хэвлэлийн газар. х. 67.

[:0-3] 1 2 "Архангай аймгийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөний тайлан (2023 он)". egazar.gov.mn. Татаж авсан: 2026-09-02.

[1]

[2]

[3]