Хасаг хэл

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Хасагаар» гээд холбогдов —
Jump to navigation Jump to search
Казах хэл
Қазақ тілі, قازاق ٴتىلى, Qazaq tili
Газар оронКазахстан, Хятад, Узбек,
Орос, Монгол гэх мэт
Эзэмнэгч18 сая (2019)
ХэлтэнКазах үндэстэн
Төрөл зүй
Алтай язгуур
Бичиг үсэгкирил үсэг (Казахстанд 1938 оноос)
араб үсэг (Хятадад уламжлалт)
латин үсэг (төлөвлөгдөж буй)
Албан ёсоор хэрэглэдэг газар орон
Үндсэн нэгКазахстан Казахстан (БНКазУ)
Хоёрын нэгБаян-Өлгий аймаг
Бүгд Найрамдах Алтай Улс
Шиньжян
ТохируулагчКазахстан улсын соёл ба мэдээллийн яам
Олон улсын томъёолбор  (англ.)
ISO 639-1kk
ISO 639-2kaz
ISO 639-3kaz
Idioma kazajo.png
Казах хэлний тархацын тойм газрын зураг
Алматы. «Казах хасагтайгаа казахаараа ярья» уриа самбар

Казах хэл (Араб: قازاق ٴتىلى, Латин: qazaq tili) нь Казахстан ба гадаад улсад амьдарч буй казах иргэдийн төрөлх хэл.

Казак хэл нь Каракалпак, Ногай, Карачай хэлүүдтэй хамт Кипчак-Ногай салбарыг хамарсан түрэг хэлүүдийн бүлэгт багтдаг. Түүнчлэн Киргиз, Татар, Башкир, Караим, Крымын Татар хэлтэй ойрхон байна.

Казах хэл нь аялгуунд хуваагддаггүй нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэй юм. Бүх бүсийн казахууд бие биенээ сайн ойлгодог. Гэсэн хэдий ч зарим эрдэмтдийн үзэж байгаагаар казах хэл нь хойд, зүүн, өмнөд, баруун (гурван гурван нутаг дэвсгэрийн дагуу) 3 хэл аялгаар хуваагддаг гэж үздэг.

Тархалт[засварлах | edit source]

Казах хэлээр казах үндэстэн хэлэлцдэг. Өмнө зүгийн Тэнгэр уул, өрнө зүгийн Каспийн тэнгис, дорно зүгийн Алтайн нуруу хүрч нутагладаг.

Казахстан улсын албан ёсны хоёр хэлийн нэг болно. Казах улсын 2009 оны хүн амын тооллогоор казахуудын 9,982,276 нь төрөлх хэлээ казах гэж мэдүүлжээ.[1]

Касахстанаас гадна Узбек улсын Хархалпак орон, Хятад улсын Шиньжян орон, Монгол улсын Баян-Өлгий аймаг зэрэг олон газар казах хэлтэн байна. Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогоор 101,526 казах хүн бүртгэгдсэн ба үндсэндээ казах хэлээ мэднэ.

Үсэг бичиг[засварлах | edit source]

Бүх түрэгийн ард түмний нэгэн адил казахууд нь VIII-X зууны үед оршин байсан, шинжлэх ухаанд Орхон-Енисей гэж нэрлэгддэг руник бичгийн өв залгамжлагчид юм. Рун цагаан толгой нь 24 үсэг, үгний тэмдэгээс бүрдсэн байв.

Дараа нь Казахстаны нутаг дэвсгэрт Араб-Лалын шашинтнуудын нөлөөн дор тэд араб бичиг хэрэглэж эхлэв. Хятадад Шиньжяны казахууд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр, зарим талаар боловсролын системд араб бичгийн өөрчлөгдсөн графикийг үргэлжлүүлэн ашигладаг.

1929-1940 оны хооронд Латин үсгийн системд шилжин ашиглаж байжээ.

Орчин үеийн казак хэл нь 1940 оноос хойш кирилл график системийг ашигладаг.

Кирил цагаан толгой 42 үсэгтэй. Монголынхоос Ә, Ғ, Қ, Ң, Ұ, Һ, І долоон үсгээр илүү.

2012 онд Казахстанд казах хэлийг латин цагаан толгойн үе шаттайгаар орчуулах шийдвэрийн талаар мэдэгдэж байсан. Латин цагаан толгойд орчуулах үйл явцын эхлэлийг 2025 он хүртэл төлөвлөж байна.

2017 оны 4-р сарын 12-ны өдөр Казахстаны Ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев 2017 оны эцэс гэхэд эрдэмтэн судлаачид, олон нийттэй нягт хамтран ажиллаж, шинэ казак цагаан толгой, графикийн нэг стандартыг баталж, кирилл цагаан толгойг орхиж, латин цагаан толгойн хэрэглээнд шилжих идэвхтэй үе шатыг эхлүүлэв. Ерөнхийлөгчийн 2017 оны 10-р сарын 26-ны өдрийн зарлигаар шинэ цагаан толгойг баталж, энэ цагаан толгойн үе шатыг 2025 он хүртэл үе шаттайгаар шилжүүлэхээр тогтов.

Кирил, латин үсгийн цагаан толгой
А Ә Б Г Ғ Д Е Ж З И І Й К Қ Л М Н Ң Һ О Ө П Р С Т У Ү Ұ Ф Х Ш Ы Ю Я
а ә б г ғ д е ж з и i й к қ л м н ң һ о ө п р с т у ү ұ ф х ш ы ю я
A Ä B G Ġ D E/Ye Ğ Z I Î J K Q L M N Ŋ H O Ö P R S T U Ü Û F X Ş Y Yu/Yü Ya

Хэлний шинж чанар[засварлах | edit source]

Авиа зүй ба авиа шинжлэл[засварлах | edit source]

«В, ё, ф, ц, щ, ч, ъ, ь, э» үсгүүдийг зөвхөн гадаад үгнүүдэд ашиглагддаг. «ә, ғ, қ, ң, ұ, h, і» гэх 7 үсгүүд нь монгол хэлэнд байдаггүй онцгой үсгүүд. Түүнчлэн казах хэлэнд бусад түрэг хэлнээс бага зэрэг авиа зүйн ялгаа бий.

Авиа зүйн ялгаа
Казах хэл Киргиз хэл Түрк хэл Азербайжан хэл Татар хэл Узбек хэл Монгол хэл
"Ч(Ç/Ch)" → "Ш" ашты ачты aç aç ачты ochti нээсэн
"Ш(Ş/Sh)" → "С" бас баш baş baş баш bosh толгой
Дж(C)/Җ/"Й(Y)" → "Ж" жан жоқ жан жок* can yok can yox җан юк jon yoʻq* сэтгэлгүй

* киргиз ба узбек хэлэнд "ж(j)" "дж" гэж уншигддаг.

Өгүүлбэр зүй[засварлах | edit source]

Казах хэлэнд 9 төрлийн өгүүлбэрийн гишүүд байдаг:

  1. Зат есім (нэр үг)
    Жишээ: бет, қол
  2. Сын есім (тэмдэг нэр)
    Жишээ: қызыл, биік, әсем
  3. Сан есім (тооны нэр)
    Жишээ: бір, жүз
  4. Есімдік (тэмдэг нэр)
    Жишээ: мен, сен
  5. Етістік (үйл үг)
    Жишээ: бару, жазу
  6. Үстеу (нэмэлт нэр)
    Жишээ: тез, таза
  7. Шылау (холбоо нэр)
    Жишээ: үшін, туралы
  8. Еліктеу сөз (дуураймал үг)
    Жишээ: күмп, тарс-тұрс, ыржаң-ыржаң
  9. Одағай (харилцан хамааралын үг)
    Жишээ: алақай, тәйт, құрау-құрай
Гурван хасаг бичгийн жишээ
Кирил хасаг Араб хасаг Латин хасаг Монгол орчуулга
Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс. بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات, ار-وجدان بەرىلگەن, سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق, باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس. Barlıq adamdar twmısınan azat jäne qadir-qasïeti men kuqıqtarı teñ bolıp dünïege keledi. Adamdarğa aqıl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondıqtan olar bir-birimen twıstıq, bawırmaldıq qarım-qatınas jasawları tïis. Хүн бүр төрж мэндлэхдээ эрх чөлөөтэй, адилхан нэр төртэй, ижил эрхтэй байдаг. Оюун ухаан нандин чанар заяасан хүн гэгч өөр хоорондоо ахан дүүгийн үзэл санаагаар харьцах учиртай.

Эш холбоос[засварлах | edit source]

  1. Население по национальности и родному языку // Итоги Национальной переписи населения 2009 года в Республике Казахстан / А.Смаилова. — Астана, 2010. — С. 251. — 297 p.

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

Wikipedia
Википедиа: Хасаг хэлээр
 Commons: Хасаг хэл – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан