Jump to content

Хромосом

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
Хуулбарлагдсан эукариот хромосомын бүдүүвч: 1 — хроматид, 2 — центромер, 3 — богино мөр (p), 4 — урт мөр (q).

Хромосом (Англи: chromosome) гэдэг нь ДНХ болон түүнтэй холбогдсон уургуудаас тогтсон, эсийн генетикийн мэдээллийг зохион байгуулж хадгалдаг бүтэц юм. Эукариот организмын цөмийн хромосом бүр үндсэндээ нэг урт шугаман ДНХ молекул болон түүнтэй холбогдсон уургуудаас тогтоно. ДНХ дээр ген, генийн зохицуулагч дараалал болон кодлогддоггүй бусад олон төрлийн дараалал байрладаг.[1]

Эукариот эсэд ДНХ нь гистон болон бусад уурагтай нэгдэн хроматин үүсгэдэг. Хроматин ДНХ-г эсийн цөмд багтаахын зэрэгцээ генийн илэрхийлэл, ДНХ-ийн хуулбарлалт болон засвар зэрэг үйл явцад оролцоно. Эс хуваагдахад бэлтгэх үед хроматин хүчтэй нягтарч, гэрлийн микроскопоор ялган харах боломжтой хромосомын хэлбэрт ордог.[2]

Прокариот организмд хромосом нь эсийн мембранаар хүрээлэгдсэн цөмд бус, нуклеоид хэмээх бүсэд байрлана. Олон бактерид нэг үндсэн цагираг хромосом байдаг боловч бактерийн хромосомын тоо болон хэлбэр зүйлээс хамааран ялгаатай байж болно.[1]

Хромосом гэдэг нэр нь эртний грек хэлний χρῶμα (chroma, «өнгө») болон σῶμα (soma, «бие») гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд хромосом зарим будгаар хүчтэй будагддаг шинжтэй холбоотой. Германы анатомич Вильхельм фон Вальдейер-Харц 1888 онд уг нэр томьёог шинжлэх ухаанд нэвтрүүлсэн.[3]

Хромосомын бүтэц эсийн мөчлөгийн явцад өөрчлөгддөг. Эс хуваагдаагүй үед ДНХ харьцангуй сул нягтарсан хроматин хэлбэртэй байна. Харин митоз болон мейозын үед хроматин нягтарч, тус тусын хромосомууд тодорхой харагддаг.

Хроматин ба нуклеосом

[засварлах | кодоор засварлах]
Эукариот ДНХ хромосомд нягтран зохион байгуулагдах түвшнүүд.

Эукариотын ДНХ маш урт тул цөмийн жижиг орон зайд багтахын тулд олон шатлалтайгаар нягтардаг. ДНХ-ийн хэсэг гистоны найман уургаас тогтсон цөмийг ороож нуклеосом үүсгэнэ. Нуклеосомууд цааш зохион байгуулагдан хроматин бий болгоно.[2]

ДНХ болон гистоны харилцан үйлчлэл нь зөвхөн ДНХ-г багцлах үүрэгтэй биш. Хроматины нягтрал өөрчлөгдөх нь генийн ДНХ-д транскрипцийн уургууд хүрэх боломжид нөлөөлж, генийн илэрхийлэлийг зохицуулахад оролцоно.[4]

ДНХ хуулбарлагдахаас өмнө хромосом нэг ДНХ молекултай байна. Эсийн мөчлөгийн S үед ДНХ хуулбарлагдсаны дараа нэг хромосом хоёр үндсэндээ ижил хуулбараас бүрдэнэ. Эдгээр хуулбар тус бүрийг хроматид, хоёуланг нь эгч хроматид гэж нэрлэдэг.[5]

Митозын үед эгч хроматидууд салж, охин эс бүрд шилжинэ. Салсны дараа хроматид тус бүрийг бие даасан хромосом гэж үзнэ.

Иймээс сурах бичигт түгээмэл харагддаг X хэлбэрийн дүрс нь бүх үед хромосом ийм хэлбэртэй байдаг гэсэн үг биш; энэ нь хуулбарлагдаж, нягтарсан хоёр эгч хроматид бүхий хромосомын дүрслэл юм.

Центромер нь хромосомын тусгай бүс бөгөөд хуулбарлагдсан хромосомын эгч хроматидуудыг зохион байгуулж, эс хуваагдах үед тэдгээрийг зөв хуваарилахад чухал үүрэгтэй.

Центромерийн хэсэгт кинетохор хэмээх уургийн бүтэц үүсэж, хуваагдлын ээрүүл утаслагийн микротубулууд түүнд холбогдоно. Үүний үр дүнд хроматидууд эсийн эсрэг туйлууд руу шилжинэ.[6]

Центромер хромосомыг хоёр мөр буюу гар болгон хуваана. Богино мөрийг p мөр, урт мөрийг q мөр гэж тэмдэглэдэг. Центромер заавал хромосомын яг голд байрлахгүй.

Шугаман эукариот хромосомын хоёр үзүүрт теломер хэмээх давтагдсан ДНХ-ийн дарааллаас тогтсон тусгай бүс байрлана.

Теломер нь хромосомын төгсгөлийг гэмтэх, хоорондоо буруу холбогдохоос хамгаална. Олон төрлийн эс хуваагдах бүрд теломер богиносох хандлагатай бөгөөд зарим эсэд теломераз фермент теломерийн дарааллыг нөхөн нэмдэг.[7]

Эукариот хромосом

[засварлах | кодоор засварлах]

Эукариот организмын цөмийн хромосомууд ихэвчлэн шугаман хэлбэртэй бөгөөд нэг эсэд хэд хэдэн өөр хромосом байдаг.

Тухайн зүйлийн хромосомын тоо харьцангуй тогтвортой боловч өөр өөр зүйлүүдийн хооронд ихээхэн ялгаатай. Хромосомын тоо нь организмын биологийн нийлмэл байдлыг шууд илэрхийлдэггүй.

Диплоид организмын биеийн эсэд хромосомууд ихэвчлэн хосоор оршино. Хосын нэг хромосом эхээс, нөгөө нь эцгээс гаралтай бөгөөд ийм хосыг гомолог хромосом гэнэ.[8]

Гомолог хромосомууд ижил дарааллаар байрласан олон ижил генийн локустай боловч тухайн генийн өөр өөр хувилбар буюу аллелиудыг агуулж болно.

Прокариот хромосом

[засварлах | кодоор засварлах]

Прокариот организмд мембранаар хүрээлэгдсэн эсийн цөм байдаггүй. Үндсэн хромосом нь цитоплазмын нуклеоид бүсэд байрлана.

Ихэнх бактерийн үндсэн хромосом цагираг хэлбэртэй байдаг боловч бүх прокариот ийм бүтэцтэй биш. Зарим бактери хэд хэдэн хромосомтой эсвэл шугаман хромосомтой байж болно.

Прокариот эсэд үндсэн хромосомоос гадна плазмид хэмээх жижиг, бие даан хуулбарлагдах ДНХ молекулууд байж болно. Плазмид нь бактерийн үндсэн хромосомтой ижил ойлголт биш боловч антибиотикийн тэсвэржилт зэрэг нэмэлт шинжид нөлөөлөх генүүдийг агуулж болно.

Органеллын хромосом

[засварлах | кодоор засварлах]

Эукариот эсийн генетикийн мэдээлэл зөвхөн цөмийн хромосомд байдаггүй.

Митохондри өөрийн ДНХ-тэй. Хүний митохондрийн ДНХ нь жижиг цагираг хромосом хэлбэртэй бөгөөд цөмийн хромосомуудаас тусдаа хуулбарлагдана.[9]

Ургамал болон замгийн хлоропласт мөн өөрийн геномтой. Хлоропластын геном нь ихэвчлэн цагираг байдлаар дүрслэгддэг бөгөөд фотосинтез болон органеллын үйл ажиллагаанд шаардлагатай зарим генийг агуулдаг.[10]

Митохондри болон хлоропласт өөрийн ДНХ-тэй байдаг нь эдгээр органелл эртний прокариот организмын эндосимбиозоос үүссэн гэсэн эндосимбиозын онолыг дэмжих баримтуудын нэг юм.

Ген ба хромосом

[засварлах | кодоор засварлах]

Генүүд хромосомын ДНХ дээр тодорхой байрлал буюу локус эзэлдэг.

Ген бүр заавал нэг ажиглагдах шинжийг дангаар тодорхойлдоггүй. Олон фенотипийн шинжид олон ген, генүүдийн харилцан үйлчлэл болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйл зэрэг нөлөөлдөг.

Иймээс хромосом дахь генүүд хүний үсний өнгө, биеийн бүтэц, өвчний эрсдэл зэрэг олон шинжид нөлөөлөх мэдээллийг агуулдаг боловч организмын бүх шинжийг зөвхөн хромосомын генүүд дангаар тодорхойлно гэж үзэх нь буруу.[11]

Хромосом ба эсийн хуваагдал

[засварлах | кодоор засварлах]

Хромосомын чухал үүргийн нэг нь ДНХ-г эс хуваагдах үед шинэ эсүүдэд зөв хуваарилах явдал юм.

Митозын өмнө хромосом бүрийн ДНХ хуулбарлагдан хоёр эгч хроматид үүсгэнэ.

Митозын үед хромосомууд нягтарч, эсийн төв хэсэгт жагсан байрласны дараа эгч хроматидууд салж эсийн эсрэг туйлууд руу шилжинэ. Ингэснээр үүсэх хоёр охин эс хромосомын үндсэндээ ижил бүрдэлтэй болно.[12]

Бэлгийн үржилтэй организмд мейозын үр дүнд хромосомын тоо хагас болсон бэлгийн эсүүд үүсдэг.

Мейозын үед гомолог хромосомууд хослон байрлаж, кроссинговер буюу ДНХ-ийн хэсгийн солилцоо явагдаж болно. Үүний дараа гомолог хромосом болон эгч хроматидууд дараалсан хоёр хуваагдлаар сална.

Үр тогтолтын үед хоёр гаплоид бэлгийн эс нэгдсэнээр диплоид хромосомын бүрдэл дахин сэргэнэ.

Хромосомын тоо ба кариотип

[засварлах | кодоор засварлах]

Кариотип гэдэг нь организм эсвэл бодгалийн хромосомын бүрэн бүрдэл, мөн хромосомуудыг хэмжээ, хэлбэр болон бусад шинжээр нь эмхэтгэн харуулсан дүрсийг хэлнэ.[13]

Хүний хромосомын кариотип. Хүн биеийн ихэнх эсдээ 23 хос буюу нийт 46 хромосомтой.

Хромосомыг цитогенетикийн шинжилгээнд будах үед тэдгээр дээр онцлог цайвар, бараан зурвасууд үүсдэг. Эдгээр зурвас, хромосомын хэмжээ болон центромерийн байрлалыг ашиглан хромосомуудыг ялгаж болно.

Хромосомын тоо болон бүтцийг судалдаг генетикийн салбарыг цитогенетик гэнэ.[14]

Хүний биеийн ихэнх цөмтэй эс 46 хромосом буюу 23 хостой.

Үүнээс:

байна.[1]

Хромосомын хос бүрийн нэг нь өндгөн эсээр, нөгөө нь эр бэлгийн эсээр дамжин өвлөгдөнө.

Хүний өндгөн эс болон эр бэлгийн эс тус бүр гаплоид буюу 23 хромосомтой байдаг. Үр тогтолтын дараа үүссэн зигот 46 хромосомын диплоид бүрдэлтэй болно.

Хүний бэлгийн хромосомын хамгийн түгээмэл бүрдэл нь XX болон XY юм. Гэхдээ хүний хромосомын бүрдэлд байгалийн болон эмнэлзүйн хувьд өөр хувилбарууд тохиолдож болно.

Хромосомын өөрчлөлт

[засварлах | кодоор засварлах]

Хромосомын өөрчлөлтийг ерөнхийд нь тооны болон бүтцийн өөрчлөлт гэж ангилдаг.[15]

Эсэд нэг эсвэл хэд хэдэн хромосомын тоо хэвийн бүрдлээс өөр байхыг анеуплоиди гэнэ.[16]

Нэг хромосомын хуулбар дутагдахыг моносоми, нэг хромосомын нэмэлт хуулбартай байхыг трисоми гэж нэрлэнэ.

Жишээлбэл, Дауны хам шинжийн ихэнх тохиолдол 21-р хромосомын гурван хуулбартай буюу 21-р хромосомын трисомитой холбоотой.

Бүтцийн өөрчлөлт

[засварлах | кодоор засварлах]

Хромосом тасрах болон дахин холбогдох үед бүтэц өөрчлөгдөж болно. Үндсэн хэлбэрүүдэд:

  • делеци — хромосомын нэг хэсэг алдагдах;
  • дупликаци — нэг хэсэг давхардах;
  • инверси — хромосомын хэсэг урвуу чиглэлээр дахин холбогдох;
  • транслокаци — хромосомын хэсэг өөр хромосом руу шилжих;
  • цагираг хромосом — хромосомын төгсгөлүүд холбогдон цагираг бүтэц үүсэх

зэрэг орно.[15]

Хромосомын өөрчлөлт зарим тохиолдолд эцэг эхээс удамшиж болох боловч олон өөрчлөлт бэлгийн эс үүсэх эсвэл үр хөврөлийн хөгжлийн эхний үе шатанд шинээр үүсдэг.

Судалгааны түүх

[засварлах | кодоор засварлах]

19-р зуунд микроскоп болон будах аргууд хөгжсөнөөр эс хуваагдах үед цөмийн дотор будагддаг тусгай биетүүдийг ажиглах боломжтой болсон.

Вальтер Флемминг 1870–1880-аад онд эсийн хуваагдал болон хроматины зан үйлийг нарийвчлан судалж, митозын үйл явцыг тайлбарлахад чухал хувь нэмэр оруулсан.

1888 онд Вильхельм фон Вальдейер-Харц эдгээр бүтцийг хромосом гэж нэрлэсэн.[3]

20-р зууны эхээр Теодор Бовери болон Уолтер Саттон хромосомын зан үйл болон Менделийн удамшлын хуулиудын хоорондын холбоог тайлбарлаж, удамшлын хромосомын онол хөгжих үндсийг тавьсан.

Дараа нь Томас Хант Морган болон түүний судалгааны баг Drosophila melanogaster жимсний ялаанд хийсэн туршилтаар генүүд хромосом дээр байрладаг, зарим генүүд хоорондоо холбоотой байдлаар удамшдаг болохыг харуулсан.

1956 онд хүний диплоид хромосомын зөв тоо 46 болохыг тогтоосон. Үүний дараа хромосомын тоо болон бүтцийн өөрчлөлтийг олон удамшлын болон хөгжлийн эмгэгтэй холбон судлах орчин үеийн хүний цитогенетик эрчимтэй хөгжсөн.[3]

  1. 1 2 3 "Chromosome" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  2. 1 2 "Cell Division" (Англи хэлээр). OpenStax. Татаж авсан: 2026-08-11.
  3. 1 2 3 Trask, Barbara J. (2008). "Cytogenetics and the evolution of medical genetics". Genetics in Medicine (Англи хэлээр). 10 (8): 553–558. doi:10.1097/GIM.0b013e31817e6125.
  4. ↑ "Chromatin" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  5. ↑ "Chromatid" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  6. ↑ "Centromere" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  7. ↑ "Telomere" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  8. ↑ "Diploid" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  9. ↑ "Mitochondrial DNA" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  10. ↑ "Eukaryotic Cells" (Англи хэлээр). OpenStax. Татаж авсан: 2026-08-11.
  11. ↑ "Genetics" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  12. ↑ "Mitosis" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  13. ↑ "Karyotype" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  14. ↑ "Cytogenetics" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  15. 1 2 "Chromosome Abnormalities Fact Sheet" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
  16. ↑ "Aneuploidy" (Англи хэлээр). National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-11.
 Commons: Chromosomes – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан