Хэрэглэгч:Covert

Àãóóëãà 1 Îðøèë áîëãîí ºã¿¿ëýõ íü 2 Ò¿¿õýí õýñýã • Íýð òîìú¸îíû òàéëáàð, ¿íäñýí îéëãîëò • Çàðèì ñýòãý÷äèéí ¿çýë ñýòãýëãýý • Îëèãàðõèéí òàëààðõ îð÷èí ¿åèéí ¿çýë 3 Òºðèéí õºãæèë áà îëèãàðõóóä • Òºðä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë • Îëèãàðõèéí íºëººë뺺ñ òºðèéã öýâýðëýõ íü

                Ä¿íýëò

Îëèãàðõèéí ò¿¿õýýñ

Íýð òîìú¸îíû òàéëáàð, ¿íäñýí îéëãîëò Олига́рхи1 грек (oligarchia) ,(oligos), «öººí» (arche), «засаг» - засаглалын нэг хэлбэр, засгийн эрх хэсэг бүлэг хүмүүсийн буюу цөөнхийн гарт төвлөрөх бөгөөд тэдгээр нь нийтийн эрх ашгийн төлөө бус зөвхөн өөрсдийн ашиг сонирхолын төлөө үйлчилýõ áóþó ýдийн засгийн талаар хүчирхэг хэсэг бүлгийн гарт засгийн эрх төвлөрөх хэлбэрээр засаглалийг хэрэгжүүлэх хэлбэр. Èõýýõýí õýìæýýíèé õºðºí㺠÷èíýýòýé áà óðüäààñ òºëºâëºãäñºí òîäîðõîé íýð á¿õèé öººí òîîíû õ¿ì¿¿ñèéã àëáàí òóøààëä òîìèëîð áóþó ñîíãóóëæ çàñàã òºðä íî¸ðõëîî òîãòîîõ<<Áèäíèé õ¿ññýíýýð ñîíãóóëü ÿìàãò áîëîõ áîëíî. >> ãýñýí õýëýëöýýðò îðæ öººí õýäýí õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíä ýðõ áàðèã÷äèéí àñóóäàë ÿðèãäàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëäýã íèéãìèéí çàñàãëàë áîëíî 2 Тухайн улсад хэдхэн тооны бүлэг хүмүүс өөрсдийн эрх ашигт нийцүүлэн улс төрийн болон санхүүгийн хүрээнд ноёрхолоо тогтоох. Эдгээр хүмүүс нь засгийн эрхийг гартаа авсанаар эдийн засгийн болон нийгмийн бусад хүрээнд өөрсдийн ашиг сонирхол нөхцөл болзолоо тулгахыг зүтгэдэг. Санхүүгийн нөөц нь хэдхэн тооны баячуудын гарт төвлөрсөнөөр олигархи бий болох эдийн засгийн нөхцөл бүрдэнэ гэсэн үг.Олигархуудын эдийн засгийн ноёрхлын арга барил: а/ нэг компани нь хэд хэдэн компанийн хяналтын багц хувьцааг эзэмших б/ êîìïàíèéí õóâüöààíóóäèéã òºâëºð¿¿ëýí àâàõ â/ ñàíàëèéí ýðõòýé áà ñàíàëèéí ýðõã¿é õóâüöàà в/ депонирование акций в банках и оказание влияния на их деятельность; г/ үйлдвэрийн газрыг өөрчилөх.3 Тухайн улсын төрийн аппаратанд урган төлжих замаар улс төрд ямар нэг хэмжээгээр нөлөөлж эхэлдэг. Дээрхи арга хэлбэрүүд нь олон улс орнуудад их бага ямар нэг хэмжээгээр илэрч байäàã.

Çàðèì ñýòãý÷äèéí ¿çýë ñýòãýëãýý Эртний Грекийн гүн ухаантан Аристотелийн Олигархийн талаархи онол

Олигархи4 гэдэг үгийг анхлан эртний грекийн гүн ухаантан Платон, Аристотель нар хэрэглэж эхэлсэн. Аристотель “олигархи” гэдгийг “баячуудын засаглал”5 гэж тунхагласан бөгөөд үүнийгээ язгууртануудын олигархийн эсрэг сөргүүлэн тавьсан. Аристотель удирдлагын 3 төгс хэлбэр байдаг байдаг бөгөөд энэ нь : хаант , язгууртаны, полития.6 Аристотель засаглалийг төрийн удирдлагад оролцож буй оролцоогоор нь 3 хэсэгт хувааж байгаа ба үүнд: нэг хүний, хэсэг бүлэг хүмүүсийн, олонхийн. Нэг хүний зөв засаглалийг хаант, зөв бус /буруу/-ийг дарангуйлагч, Хэсэг бүлгийн зөв засаглалийг сурвалжит язгууртануудын, зөв бусийг олигархи, Олонхийн зөв засаглалийг политèÿ, зөв бусийг ардчилсан. Сурвалжит язгууртануудын ёс суртахуун, сэтгэл зүй, оюун ухааны хамгийн шилдэг хэсэг бүлэг хүмүүсийн засаглал. Гэхдээ Сурвалжит язгууртануудын болон хаант засаглал нь өөрийн эерэг шинж чанараа алдах тохиолдолд дарангуйлал, олигархи засаглалийн хэлбэрлүү шилжих бүрэн боломжтой.

Олигархийн үед баячууд дарангуйлдаг. Шудрага бус, тэгш бус байдал ноёрхдог. Харин ардчилалын үед шудрага бус гэхдээ тэгш байдал ноёрхдог. Тэрээр ардчилалийн хэд хэд хэлбэрийг тодорхойлсон. Нэг хэлбэрт нь: баян хоосон ялгаагүй бүх иргэд засаглалд тэгш эрхтэйгээр оролцдог. Нөгөө хэлбэрт нь: ядуувтар их биш өмчтөй иргэд сонгуулийн эрхийг эдэлдэг. Гурав дахь хэлбэрт: ардчилалийн хамгийн муу хэлбэр бөгөөд энд хуулийг үндэслэхгүй гээр/ хуулийг үл хэрэгсэн/ ард түмэн удирдах.

Хуулийг үл хэрэглэх  энэ хэлбэр нь ардчилалийг даргуйлал, олигархитай нэгэн төрөлд багтааж байна гэсэн үг. Ардчилал нь  засаглалийн тогтворгүй хэлбэр юм.  Гэхдээ энэ нь олигархи болон язгууртануудын засаглалаас давуу.

Дэлхийг хамарсан дайн дажин, төрийн эргэлт зэргэээс шалтгаалан засаглалийн хэлбэрүүд хэрхэн солигддогт Аристотель гол анхаарлаа хандуулсан. Шудрага байдал алдагдах, төрийн янз бүрийн удирдлагийн хэлбэрүүдийн гол зарчимууд алдагдах нь Энэхүү эргэлтүүдийн гол шалтгаан нь. Энэ нь ардчилсан засаглалийн үед бүх харилцаанд бүх хүн тэгш байх, харин олигархийн үед эсэргээрээ тэгш бус байдлын туйл болох энэ нь дээрхийн шалтгаан болно. Аристотель энэхүү эргэлтүүд нь гол нь эд хөрөнгө дээр тулгууралсан нийгмийн сөргөлдөөнтөй холбон үзсэн.Эргэлийн гол шалтгаан нь –нийгмийн дунд давхаргын хүч сулран өөр ангийнх нь хүч нэмэгдэх. Тогтвортой байдлыг хангах гол хүчин зүйл нь “политийг” тогтоон холимог төрийн байгуулалтийг бий болгон дунд ангийн хүчийг нэмэгдүүлэõ явдал юм гэж үзжээ. Аристотель нь боолчлол гэдэг бол байгалаас заяасан áà нэг хэсэг нь бусдыг эрхшээлдээ байлгаж нөгөө хэсэг нь тэдэнд захирагдан дээрхи хүмүүсийн хүслийг гүйцэлдүүлдэг. Боол гэдэг бол-амьд багаж хэрэгсэл, эзний эд хөрөнгийн нэг хэсэг, хүний бие, сэтгэлтэй байдгаараа энэхүү эзний эд хөрөнгөөс ялгаатай.

Îëèãàðõèéí òàëààðõ îð÷èí ¿åèéí ¿çýë

1998 он хүртэл Олигархийг албан тушаалтан албан хаагч цөөнхийн албан ёсны засаг гэж үзэж байсан. Жишээлбэл Владимир Даль7 Аристотелийн үзэл санаатай адилаар Олигархийг тайлбарласан. Үүнд: нэр бүхий цөөн тооны хэдэн эрхэмүүдийн гарт бүх дээд эрх мэдэл оршин буй засаглалийн хэлбэр гэж. Сэтгүүлчидийн хэллэгээр Олигархи нь ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд, сайд, засаг дарга зэрэг утсан хүүхэлдэйнүүдийг хөшигний цаанаас удирдаж буй хүүхэлдэй бүтээгчидийн албан бус засаглал þì. 20 дугаар зууны эхэнд ийм далд засгийг “санхүүгийн олигархи”8 гэж нэрлэсэн бөгөөд энэхүү ойлголт нь Австрийн эдийн засагч Гильфердинг Рудольф áîëîîä Владимир Ленины9 á¿òýýëë¿¿äýä орж ирсэн юмаа . Ард түмний нэрийн өмнөөс тэдний сайн сайхны тусын тулд болон Ардчилал нэрээр халхавчлан олигархи засаглал нь үйл ажиллагаагаа явуулах дуртай байдаг. Үүний тулд сонгуулийн өмнө янз бүрийн арга хэрэгсэл ашиглан сонгогчидийн тархийг угаах замаар төр засгийн тэргүүнд гарч ирдэг. Үеийн үед олигархууд 3 арга хэрэгсэлийн тусламжтайгаар өөрсдийн байр суурийг бэхжүүлж ирсэн юмаа. Энэ нь ХУУРАН МЭХЛЭЛТ, МӨНГӨӨР ХУДАЛДАЖ АВАХ, АЙДАС Өнөөгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл бол хууран мэхлэхийн тулд хүчин зүтгэж байна. Сэтгүүлчидэд мэдээлэл тараахыг хүсэж буй хүмүүс нь мөнгө төлж байгаа болохоос мэдээлэл олж авахын тулд байгаа хүмүүс нь мөнгө төлдөггүй юм.Энд ямар хууран мэхлэлт оршиж байна вэ. Олон тооны улс төрчид, албан тушаалтанууд ард түмэнд тэдний сонсох дуртай тэр зүйлийг л ТВ-ээр үç¿¿ëæ, сониноос уншиж радиогоор сонсãîäог. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ ард түмний төлөө гэдэг нэрийн доор тэдгээр хүмүүс нь зөвхөн өөрсдийн л асуудлаа шийддэг. Яагаад гэвэл энгийн иргэд мартамхай- 4 жилийн хугацаанд Их хурлын гишүүн нь юү хийснийг яаж санах вэ дээ хагас жилийн өмнөхийг нь санахгүй байгаа юм чинь. Мөнгөөр худалдаж авах-энэ бол сонгогчидийн саналыг худалдан авах сонгуулийн арга хэрэгсэлүүдийн нэг нь юм. Айдас гэдэг бол-хүний дотоод сэтгэл зүйгээр тоглох хэрэгсэл учир нь айдас гэдэг бол хүнийг байнга дагаж явдаг дагуул нь болно. Урьд нь шууд л шийтгэл ногдохоос айдаг байсан бол орчин үед олон нийтийн санал бодол нөлөөлөх замаар хүний сэтгэл санаад илүү боловсронгуй нарийн аргаар нөлөөлөх болсон энэ нь янз бүрийн /үлгэр домог/ төөрөгдөлийг бий болгох çàìààð. Өөрөөр хэлбэл энэхүү гол жишээ гэвэл “дайн дажин гарахгүй л бол бусад нь яахав” “хэрвээ засгийн эрхэнд үндэсэрхэг үзэлтэнүүд гараад ирвэл бүх нийтийн хэлмэгдэлт болно” “эдгээр хүмүүс нь өмч хөрөнгөнөөс идэж ууж байгаа ч гэсэн шинээр гарч ирж байгаа хүмүүс нь дахиад л идэж ууж хулгай хийх болно аль нь ялгаагүй ” ãýì ìýò.

2 Òºðèéí õºãæèë áà îëèãàðõóóä • Òºðèéí õºãæèëä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë Америêèéí ýðäýìòýí Маршалл Голдман9 Îëèãàðõóóäûí òºðä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã äàðààõè 4 õýëáýðò õóâààí àâ÷ ¿çñýí. Үүнд: 1 дүгээр хэлбэр нь: багахан хэмжээний эд хөрөнгө олонхийн гарт төвлөрөх бөгөөд энэ хэмжээгээрээ төрийн удирдалгад оролцох ,эдгээр хүмүүсийн тоо асар их , энэ тохиолдолд дээд засаглал нь хүмүүсийн гарт биш харин хуульд захирагддаг. Энэ хэмжээгээрээ тэд нар ямар нэг санаа зовох юмгүйгээр үр шимийг нь хүртэн амьдрах хэмжээний өмчгүй õàðèí улсын халамж авч амьдрахаас өөр боломгүй байх тохиолдолд тэдгээр хүмүүс өөрсдөө ноёрхох бус хуулü ноёрхохийг зүй ёсоор шаарддаг байна. 2 дугаар хэлбэр нь : өмч хөрөнгө эзэмших хүмүүсийн тоо нь 1 дүгээр хэлбэрийг бодвол бага тооны байх бөгөөд харин өмчийн хэмжээ нь их болно. Маш их хүчтэй болсон эдгээр өмч эзэмшигчид нь өндөр шаардлага тавих бөгөөд тийм учраас төрийн удирдлагад ажиллах хүмүүсийг өөрсдөө сонгон байршуулдаг, иймээс тэдгээр хүмүүс нь хуульгүйгээр удирдаж чаддагүй харин өөрсддөө хэрэгтэй хуулийг гаргууëäàã áàéíà. 3 дугаар хэлбэр нь: Байдал улам хүнд болох буюу өмч зөвхөн хэдхэн тооны хүний гарт төвлөрөн бүх ýðõ á¿õèé албан тушаал эдгээр өмчтөнгүүдийн гарт төвлөрºõ áà албан тушаал нь үе залгамжлан шилжиж байхаар хуультай болно. Эцсийн дүндээ олигрхийн хамгийн сонгомол жишээ бол мафийн зохион байгуулалт юм. Орчин үед томоохон бизнесменүүд нь улс төрчдийг худалдан авч худалдагдаагүй хэсгийг нь улс төрөөс шахан гаргадаг зарчимтай òóë шударга улс төрчид улс төрд байх боломжгүй болж, төрд бодлогын бус бүлэглэлийн улс төр ноёлж эхэлдэг áà øударга улс төрчид улс төрөөс шахагдан гадуурхагддагийн гол учир нь олигархиуд өөрсдийнхөө өмчлөх эрхийг л хүлээн зөвшөөрхөөс, бусдын өмчлөх эрхийг хүлээн зөвшөөрдөггүй ба бусдыг үл тоох энэ үзлээ хууль ёсны болгох гэж улс төрчдийг худалдан авч, худалдагдаагүй нэгнийг нь хавчиж, хяхах бүх хорыг санхүүжүүлдэг. Тэнд яг үнэндээ улс төрийн хороос өөр юу ч үлддэггүй бөгөөд хамгийн сайн хорчин нь улс төрд үлдэж, хамгийн сайн авилгач нь зах зээл дээр ноёрхдог

Îëèãàðõèéí íºëººë뺺ñ òºðèéã öýâýðëýõ íü

 Íèéãìèéí ñýòãýëãýý, áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã ñàéæðóóëàõ áóþó òºðä õàíäàõ õàíäëàãà, òºðèéã ¿çýõ ¿çýëèéí çºâ õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëýõ Ñîíãîã÷äèéí ìýäëýã èòãýë ¿íýìøëèéã ñàéæðóóëàõ./õóóðàì÷ àìëàëòàä èòãýõã¿é áàéõ,ñîíãîã÷èéí òàëààð ¿íýí çºâ ìýäëýã îëæ àâñàíû ¿íäñýí äýýð ñàíàëàà ºãºõ/  Õóóëü á¿õ íèéòýä òýãø ¿éë÷ëýõ . Øàøèí ø¿òëýã, ºì÷ õºðºíãº, ýðõ ìýäýë çýðãýýñ ¿ë õàìààðàí õóóëèéí ºìíº á¿õ íèéò òýãø áàéõ. Õóóëèéí íî¸ðõîëëûã òîãòîîæ õàðààò áóñ ø¿¿õ, õàðààò áóñ ø¿¿ã÷òýé áàéõ

 Ñîíãóóëèéí õóóëèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ. Ñîíãîãäîã÷èéí òàëààð ¿íýí çºâ ìýäýýëýë ºãºõ, õýýëü õàõóóëü, àâèëãàë, ñàíàë õóäàëäàæ àâàõ çýðãèéã òàñëàí çîãñîîõ.

 Õàðèëöàí òýíöâýðòýé áèå áèåíäýý õÿíàëò òàâèõ á¿ðýí áîëîìæòîé òºðèéí òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ Àëü íýã ñóáåüêòýä õýò èõ ýðõ ìýäýë òºâëºðºõººñ áîëãîîìæëîõ, çàñãèéí ýðõ ìýäëèéã áàðèã÷ ñóáüåêòóóä ººð õîîðîíäîî õÿíàëò òàâèõ áîëîìæòîé òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ./Æèøýý íü ÓÈÕ ûí ãèø¿¿í Çà ûí ãèø¿¿í áàéõòàé õîëáîãäñîí àñóóäëóóä/

Ä¿ãíýëò

Платон Аристотелийн үзэж байгаагаар олигархи гэдэг нь зөвхөн өмчтөй хүмүүс төрийн чухал албан тушаалыг хаших эрхтэй төрийн байгууламж юм. Өмчтөй хүмүүс нь өмчгүйчүүдээс харьцангуй цөөн байдаг тул энэ нь цөөнхийн засаглал гэсэн үгээ. Түүнчлэн Платон, Аристотелийн хувьд олигархийн засаглал нь нийтийн ашиг сонирхолын төлөө бус зөвхөн зөвхөн өөрсдийн амин хувийн ашиг хонжоогоо биелүүлэх зорилготой байдаг тул төрийн засаглалийн хувьд эвдэрсэн хэлбэр болно.

Улс төрийн байгууламжийн ýíýõ¿¿ ñóðãààëüä сургаалд Аристотелийн оруулсан хувь нэмэр асар их юмаа. Тэрээр эмпирик болон логик судалгааны шинэ арга барèлûг бий болгосон. Òýðòýý Ìݪ 4 ä¿ãýýð çóóíä àìäàð÷ áàéñàí ýíýõ¿¿ àóãàà èõ 2 ñýòãýã÷èéí Òºðèéí áàéãóóëàë äàõü Îëèãàðõóóäûí òàëààðõè ¿çýë ñýòãýëãýý ºíºº õ¿ðòýë îðøèí òîãòíîæ óëàì áîëîâñðîíãóé áîëñîîð áàéíà.

Тэрээр одоо хүртэл хүн төрлөхтөний хэрэглэж буй ойлголтуудыг үндэслэлж бий болгосон.

Ѻðºã òàëóóä

Òºðèéí ýðõ ìýäýë îëèãàðõóóäèéí ãàðò îðñíîîð íèéòëýã àøèã ñîíèðõîë õýðýãæèõ áîëîìæã¿é áîëíî./íèéòèéí àøèã ñîíèðõëûã ýðõýìëýæ áóé òºðèéí áàéãóóëàìæ íü øóäàðãà ¸ñîíä íèéöñýí áàéäàã/

Òîãòîîñîí áîñãî äàâñàí õ¿í ë àëáàí òóøààëä îðæ áîëîõ,ÿäóó÷óóä íü õýäèéãýýð îëîíõè áîëæ áàéñàí ÷ àëáàí òóøààëä îðîõ áîëîìæã¿é áîëäîã.

Øóäàðãà óлс төрчид улс төрд байх боломжгүй áîëæ òºð ìààíü çºâõºí õýñýã á¿ëýã õ¿ì¿¿ñèéí ýðõ àøèãò ¿éë÷ëýõ áîëíî.

Àðä÷èëñàí øóäðàãà òºð îðøèí òîãòíîõ áîëîìæã¿é.

Ýåðýã òàëóóä

Íèéãìèéí õºðºíãºëºã îëèãàðõóóä óëñäàà õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ áóþó ººðèéí ºì÷èéã àøèãëàí óëñ îðîí õºãæèí öýöýãëýõ ¿íäñèéã òàâèõ/¿éëäâýð êîìïàíè,áàðèëãà áàéãóóëàìæóóäûã áèé áîëãîõ/çýðãýýð óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé.Ãýâ÷ ýíý íü ¿íýí õýðýã äýýðýý õýëáýðèéí òºäèé ç¿éë áºãººä ýöñèéí ä¿íäýý çºâõºí ººðñäèéí ºì÷ õºðºí㺠ýðõ ìýäëèéã áàòàòãàõûí òóëä õèéæ áóé ç¿éë áîëíî.

Îëèãàðõèéí òºðä òºëººëæ áóé ç¿é òîãòîëûã øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ òàë á¿ðýýñ íü ñóäëàõ íü ºíººãèéí íèéãìýä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áàéíà ãýäýã ¿¿äíýýñ ýíýõ¿¿ ñýäâèéã ñîíãîí àâñàí. Ãýõäýý ýíý íü îäîîãèéí áàéäëààð çºâõºí ýõëýë òºäèé ç¿éë áàéãàà áºãººä öààøäàà ýíýõ¿¿ ñýäýâýý øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýéãýýð óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëýí ñóäëàíà ãýæ áîäîæ áàéãàà. /TG/