Хөлсний цэрэг
Хөлсний цэрэг -гэдэг нь үзэл бодлын, үндэсний болон улс төрийн шалтгаанаар болон цэргийн үүргийн дагуу бус, харин хувийн эдийн засгийн ашиг сонирхлын үүднээс зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцдог хүнийг хэлнэ.
Дайны үед хүмүүнлэгээр хандах тухай Женевийн конвенцид хөлсний цэргүүдийг хууль ёсны байлдагч гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй бөгөөд олзлогдсон энгийн армийн цэргүүдтэй адил хууль ёсны хамгаалалт авах шаардлагагүй гэж заасан байдаг.
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Дундад зууны үед Викингчүүд Византийн эзэн хаадын хувийн харуул хамгаалалтад элссэн анхны хөлсний цэргүүдийн нэг байсан. Жишээлбэл, Норвегийн ирээдүйн хаан III Харальд эзэн хааны харуулын дарга байжээ.
Дайн нь ихэвчлэн иргэдийн орлогын эх үүсвэр болдог байв. Рыцариуд мөн хөлсний цэргүүд болдог байв. Хувь хүмүүс болон бүхэл бүтэн улс төрийн байгууллагуудын арми мөнгөөр үйлчилж болох бөгөөд энгийн рыцариуд болон хаад хоёулаа алба хаасандаа төлбөр авдаг байсан. 14-р зууны эхээр Баруун Европт төвлөрсөн улсууд байгуулагдсанаар хаад феодалын рыцариудын цэрэг биш харин зөвхөн өөрсдөдөө үнэнч хөлсний цэргүүдээс бүрдсэн армийг байгуулснаар эрх мэдлээ бэхжүүлж эхэлжээ.
15-17-р зууны үед Европын янз бүрийн орнуудаас ирсэн бие даасан хөлсний цэргүүд болох ландскнехтүүд (герман. Landsknecht — үгчилбэл «улсын зарц») Европын дайнд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг байв. 400 байлдагч тутамд хэд хэдэн Европын хэлний орчуулагч томилогдож, ахмад буюу ангийн командлагч эдгээр бүх хэлээр ярих шаардлагатай байв. 1474 онд Францын хаан XI Луи хаан хэд хэдэн Швейцарийн тосгонтой гэрээ байгуулсан. Тэрээр тэдэнд жил бүр 20,000 франк төлөхөө амлаж байсан бөгөөд хэрэв хаан дайнд оролцож, тусламж шаардлагатай бол эдгээр тосгоныхон түүнд зэвсэгт цэргүүдээр хангах үүрэгтэй байжээ. Швейцарийн хөлсний цэргүүд ингэж бий болсон юм.
19-р зуунд цэргийн алба хаадаг тогтмол арми бий болсоны дараа Европт хөлсний цэргийн ажил бараг үгүй болсон. Гэсэн хэдий ч дэлхийн бусад хэсэгт хөлсний цэрэг ажилд авсаар байв. Жишээлбэл, 1860-аад оны эхээр Америкийн Фредерик Уорд Тайпингийн бослогын эсрэг тэмцэж байсан Хятадын засгийн газарт хөлсний цэргээр элссэн. Түүний голчлон Филиппин болон Европын хөлсний цэргүүдээс бүрдсэн арми босогчдын эсрэг амжилттай тулалдсан байдаг юм.
Хожим нь 1960-аад онд Африкт колоничлолоос ангижрах үйл явц эхэлснээр хөлсний цэргүүдийн үйл ажиллагаа огцом нэмэгдсэн. Конгод иргэний дайн 1961 онд эхэлсэн. Европын хөлсний цэргүүд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн, ялангуяа 1964 онд Ерөнхий сайд болсон Мойсе Тшомбе тэднийг идэвхтэй ашиглаж байсан. Гэсэн хэдий ч 1970-аад оны сүүлээр ялангуяа Анголын засгийн газрын хүчинд олзлогдсон цагаан арьст хөлсний цэргүүдийг шүүх хурал болж, 4 цагаан арьст хөлсний цэрэгт цаазаар авах ял, 9 хүнд урт хугацааны хорих ял оноосны дараа уламжлалт хөлсний цэргүүдийн үйл ажиллагаа буурсан.
1990, 2000-аад онд Зөвлөлтийн задран нурсаны дараах орнуудын хөлсний цэргүүд Африкт болсон янз бүрийн зэвсэгт мөргөлдөөнд, түүний дотор 1998-2000 оны Этиоп-Эритрейн дайн зэрэгт идэвхтэй оролцсон.
1990-ээд оны дунд үед хувийн цэргийн компаниудыг дайнд өргөнөөр ашиглах болсон. Жишээлбэл, 1995 онд Сьерра-Леоны иргэний дайны үеэр засгийн газар босогчидтой тэмцэхийн тулд Өмнөд Африкийн "Executive Outcomes" цэргийн хувийн компанийг 60 сая доллараар хөлсөлсөн.
Хожим нь Иракийн дайн болон Афганистаны дайны үеэр АНУ хувийн цэргийн компаниудыг өргөн ашиглаж байжээ. Орос, Украины дайнд хоёр талууд хувийн цэргийн компани, хөлсний цэргүүд өргөнөөр ашиглаж ирсэн байна.