Цайр

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Цайр,  30Zn
Zinc fragment sublimed and 1cm3 cube.jpg
Ерөнхий шинж чанарууд
Нэр, тэмдэг цайр, Zn
Гадаад байдал мөнгөлөг саарал
Англи дуудлага /ˈzɪŋk/
ZINGK
Цайр-ийн үелэх систем дэх байрлал
Устөрөгч (диатомт металл бус)
Гели (инерт хий)
Лити (шүлтийн металл)
Берилли (газрын шүлтэт металл)
Бор (химийн элемент) (металлоид)
Нүүрстөрөгч (полиатомт металл бус)
Азот (диатомт металл бус)
Хүчилтөрөгч (диатомт металл бус)
Фтор (диатомт металл бус)
Неон (инерт хий)
Натри (шүлтийн металл)
Магни (газрын шүлтэт металл)
Хөнгөн цагаан (шилжилтийн дараах металл)
Цахиур (металлоид)
Фосфор (полиатомт металл бус)
Хүхэр (полиатомт металл бус)
Хлор (диатомт металл бус)
Аргон (инерт хий)
Кали (шүлтийн металл)
Кальци (газрын шүлтэт металл)
Сканди (шилжилтийн металл)
Титан (шилжилтийн металл)
Ванади (шилжилтийн металл)
Хром (шилжилтийн металл)
Манган (шилжилтийн металл)
Төмөр (химийн элемент) (шилжилтийн металл)
Кобальт (шилжилтийн металл)
Никель (шилжилтийн металл)
Зэс (шилжилтийн металл)
Цайр (шилжилтийн металл)
Гали (шилжилтийн дараах металл)
Германи (металлоид)
Арсени (металлоид)
Селен (полиатомт металл бус)
Бром (диатомт металл бус)
Криптон (инерт хий)
Рубиди (шүлтийн металл)
Стронци (газрын шүлтэт металл)
Иттри (шилжилтийн металл)
Циркони (шилжилтийн металл)
Ниоби (шилжилтийн металл)
Молбиден (шилжилтийн металл)
Технеци (шилжилтийн металл)
Рутени (шилжилтийн металл)
Роди (шилжилтийн металл)
Паллади (шилжилтийн металл)
Мөнгө (шилжилтийн металл)
Кадми (шилжилтийн металл)
Инди (шилжилтийн дараах металл)
Цагаан тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Сурьма (металлоид)
Теллур (металлоид)
Иод (диатомт металл бус)
Ксенон (инерт хий)
Цези (шүлтийн металл)
Бари (газрын шүлтэт металл)
Лантан (лантаноид)
Цери (лантаноид)
Празиодим (лантаноид)
Неодим (лантаноид)
Промети (лантаноид)
Самари (лантаноид)
Европи (лантаноид)
Гадолини (лантаноид)
Терби (лантаноид)
Диспрози (лантаноид)
Голми (лантаноид)
Ерби (лантаноид)
Тули (лантаноид)
Иттерби (лантаноид)
Лютеци (лантаноид)
Гафни (шилжилтийн металл)
Тантал (шилжилтийн металл)
Вольфрам (шилжилтийн металл)
Рени (шилжилтийн металл)
Осми (шилжилтийн металл)
Ириди (шилжилтийн металл)
Цагаан алт (шилжилтийн металл)
Алт (шилжилтийн металл)
Мөнгөн ус (шилжилтийн металл)
Талли (шилжилтийн дараах металл)
Хар тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Висмут (шилжилтийн дараах металл)
Полони (шилжилтийн дараах металл)
Астат (металлоид)
Радон (инерт хий)
Франци (шүлтийн металл)
Ради (газрын шүлтэт металл)
Актини (актиноид)
Тори (актиноид)
Протактини (актиноид)
Уран (актиноид)
Нептуни (актиноид)
Плутони (актиноид)
Америци (актиноид)
Кюри (актиноид)
Беркли (актиноид)
Калифорни (актиноид)
Эйнштейни (актиноид)
Ферми (актиноид)
Менделееви (актиноид)
Нобели (актиноид)
Лоуренси (актиноид)
Рутерфорди (шилжилтийн металл)
Дубни (шилжилтийн металл)
Сиборги (шилжилтийн металл)
Бори (шилжилтийн металл)
Хасси (шилжилтийн металл)
Мейтнери (unknown chemical properties)
Дармштадти (unknown chemical properties)
Рентгени (unknown chemical properties)
Копеници (шилжилтийн металл)
Унунтри (unknown chemical properties)
Флерови (шилжилтийн дараах металл)
Унунпенти (unknown chemical properties)
Ливермори (unknown chemical properties)
Унунсепти (unknown chemical properties)
Унунокти (unknown chemical properties)


Zn

Cd
зэсцайргалли
Цэнэгийн тоо (Z) 30
Атом масс (±) (Ar) 65.38(2)[1]
Элементийн ангилал   шилжилтийн металл, шилжилтийн дараах металл гэж мөн үздэг
Бүлэг, блок бүлэг 12, d-блок
Үе үе 4
Электрон бүтэц [Ar] 3d10 4s2
давхрага бүрт
2, 8, 18, 2
Физик шинж чанарууд
Төлөв хатуу
Хайлах температур 692.68 K ​(419.53 °C, ​787.15 °F)
Буцлах температур 1180 K ​(907 °C, ​1665 °F)
Нягт т.т. 7.14 g/cm3
шингэн үед,х.т. 6.57 g/cm3
Хайлах энтальп 7.32 kJ/mol
Уурших энтальп 115 kJ/mol
Хувийн дулаан шингээлт 25.470 J/(mol·K)
Уурын даралт
P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k
at T (K) 610 670 750 852 990 1179
Атомын шинж чанар
Исэлдэлтийн зэрэг -2, 0, +1, +2 ​(амфотер исэл)
Цахилгаан сөрөг чанар Полингийн шаталбар: 1.65
Ионжилтын энерги 1 дэхь: 906.4 kJ/mol
2 дахь: 1733.3 kJ/mol
3 дахь: 3833 kJ/mol
(илүү үзэх)
Атомын радиус эмпирик: 134 pm
Ковалент радиус 122±4 pm
Ван дер Ваальсийн радиус 139 pm
Бусад
Талст бүтэц гексагонал нягт бүтэцтэй (гнб)
Hexagonal close packed crystal structure for цайр
Дууны хурд нарийн савх 3850 m/s (т.т.) (цувисан)
Дулааны тэлэлт 30.2 µm/(m·K) (at 25 °C)
Дулаан дамжуулалт 116 W/(m·K)
Цахилгаан эсэргүүцэл 59.0 nΩ·m (at 20 °C)
Соронзон чанар дисоронзон
Юнгийн модуль 108 GPa
Хөдөлгөх модуль 43 GPa
Эзлэхүүний модуль 70 GPa
Пуассоны коэффициент 0.25
Моосын хатуулаг 2.5
Бринеллийн хатуулаг 327–412 MPa
CAS дугаар 7440-66-6
Түүх
Нээсэн Эртний Энэтхэгийн металлугичид (1000 МЭӨ)
Анх ялгасан Андреас Зигизмунд Маргграф (1746)
Өвөрмөц металл болохыг нь нээсэн Rasaratna Samuccaya (800)
Хамгийн тогвортой изотопууд
изо БДТ ХЗҮ ЗТ ЗЭ (MeV) ЗБ
64Zn 48.6% >2.3×1018 жил (β+β+) 1.096 64Ni
65Zn син 243.8 хоног ε 1.3519 65Cu
γ 1.1155
66Zn 27.9% 66Zn нь 36 нейтронтой үед тогтвортой
67Zn 4.1% 67Zn нь 37 нейтронтой үед тогтвортой
68Zn 18.8% 68Zn нь 38 нейтронтой үед тогтвортой
69Zn син 56 мин β 0.906 69Ga
69mZn син 13.76 цаг β 0.906 69Ga
70Zn 0.6% >1.3×1016 жил (ββ) 0.998 70Ge
71Zn син 2.4 мин β 2.82 71Ga
71mZn син 3.97 хоног β 2.82 71Ga
72Zn син 46.5 цаг β 0.458 72Ga
Хаалтан дахь задралыг таамаглаж байгаа, одоогоор гүйцэд судлагдаагүй
үзэх · хэлэлцэх · засах· эх сурвалж

Цайр нь Zn химийн тэмдэг, 30 атомын дугаар бүхий химийн элемент.

Шинж чанар[засварлах | edit source]

Цайр нь идэвхтэй металл ба хүчлийн уусмалаас устөрөгчийг түрж гаргана. Мөн түүнчлэн идэвхи муутай металлыг давсны уусмалаас нь түрнэ. Zn+CuSO4=Cu+ZnSO4 Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй 420 хэмд хайлж 906 хэмд буцалдаг. Агаарт цайрын исэл үүсгэнэ. Энэ нь түүнийг цаашид исэлдхээс хамгаална. Цайрын нимгэн давхаргыг теловизорын нүүр, рентген хоолойнууд дээр түрхдэг. Энэ нь зэврэлтээс хамгаалдаг байна. Мөн насанд хүрсэн хүний биед 2,3 гр цайр агуулагддаг ба энэ нь эсэд энергийн солилцоог зохицуулдаг 40 гаруй ферментийн найрлагад оролцдог.

Түүх[засварлах | edit source]

Эртний металлургичид эрдэс галмей (смитсонит ZnCO3)-ийг зэс, нүүрстэй халаахад өнгөөрөө алтыг санагдуулам хэсэг үүснэ. (Үүнээс үүдэн зэс, цайрын хайлшийг гууль гэж нэрлэх болжээ.) Эрт үеэс мэдэгдэж байсан 7-н металлын тоонд цайр ордоггүй. Учир нь түүнийг цэвэр байдалтайгаар гарган авах боломжгүй байсан. Галмейг зэсгүйгээр нүүрстэй шатаахад цагаан нунтаг ZnO нь агаарт хүчилтөрөгчтэй харилцан үйлчлэлцэх явцад Цайр үүсч байжээ. Хүмүүс шинэ эриний эхэнд л цайрыг халааж үүссэн уурыг шавар саванд хөргөн шингэн болгодог. Энэ үед технологи нэлээн нарийн төвөгтэй байлаа. Химийн утга учрыг хүмүүс сайн мэдээгүй учир Х зуун гэхэд цайрыг бэлтгэх нь нууц хэвээр үлджээ. Олон зуун жилийн дараа цайрын тухай дахин дурсах болсон. Алхимич Андрэйс Либавий цайрыг эртний 7-н металлд нэгдсэн 8 дахь металл гэж нэрлэсэн. “Цинк” гэдэг нэрийг Парацельс оноосон. Цайрыг хайлуулах талаар Георг Агрикол өөрийн бүтээл болох “Уулын ажил ба металлург” номондоо бичсэн. Гэвч энэ металлыг анх 1743 онд Англид анх үйлдвэрлэлд ашигласан. Тэр үеэс хойш цайрыг ялгах аргад зарчмын өөрчлөлт гараагүй. Цайр агуулсанхүдрийг шатааж үүссэн оксидыг битүү саванд нүүрстэй халаах ба үүссэн цайрын уурыг шингэн болгоно. Орчин үед цайрыг цайрын хүдрийг хүхрийн хүчлээр үйлчлүүлэхэд үүссэн цайрын сульфатын уусмалыг электролизоор гарган авдаг.

  1. Standard Atomic Weights 2013. Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights