Цайр

Цайр, ₃₀Zn
Цайр
Дуудлага	/tsʰair/
Гадаад байдал	мөнгөлөг саарал
Стандарт атомын жин Ar°(Zn)
	65.38±0.02; 65.38±0.02 (товчлогдсон);
Үелэх систем дэх Цайр
	зэс ← цайр → галли
Атомын дугаар (Z)	30
Бүлэг	12-р бүлэг
Үе	4-р үе
Блок	d-блок
Электрон байгуулалт	[Ar] 3d10 4s2
Давхарга бүрт	2, 8, 18, 2
Физик шинж чанарууд
Төлөв	хатуу
Хайлах температур	692.68 K (419.53 °C, 787.15 °F)
Буцлах температур	1180 K (907 °C, 1665 °F)
Нягт (20° C)	7.140 г/см3
шингэн үед (х.т.)	6.57 г/см3
Хайлах энтальп	7.32 кЖ/моль
Уурших энтальп	115 кЖ/моль
Хувийн дулаан шингээлт	25.470 Ж/(моль·K)
Атомын шинж чанар
Исэлдэлтийн зэрэг	нийтлэг: +2; −2, 0,? +1
Цахилгаан сөрөг чанар	Полингийн шаталбар: 1.65
Ионжилтын энерги	1-р: 906.4 кЖ/моль ; 2-р: 1733.3 кЖ/моль ; 3-р: 3833 кЖ/моль ; (илүү үзэх) ;
Атомын радиус	эмпирик: 134 пм
Ковалент радиус	122±4 пм
Ван дер Ваальсийн радиус	139 пм
	Спектрийн хүрээ дэх өнгөт шугамуудцайр элементийн спектрийн шугам
Бусад шинж чанарууд
Байгалийн тархац	анхдагч
Талст бүтэц	гексагонал нягт бүтэцтэй (гнб) (hP2)
Торны тогтмолууд	a = 266.46 пм; c = 494.55 пм (20 °C)
Дулааны тэлэлт	30.08×10−6/K (20 °C)
Дулаан дамжуулалт	116 Вт/(м⋅K)
Цахилгаан эсэргүүцэл	59.0 nΩ⋅м (20 °C)
Соронзон чанар	дисоронзон
Моляр соронзон мэдрэмж	−11.4×10−6 см3/моль (298 K)
Юнгийн модуль	108 ГПа
Хөдөлгөх модуль	43 ГПа
Эзлэхүүний модуль	70 ГПа
Дууны хурд нимгэн саваа	3850 м/с (т.т.) (өнхрүүлсэн)
Пуассоны коэффициент	0.25
Моосын хатуулаг	2.5
Бринеллийн хатуулаг	327–412 МПа
CAS дугаар	7440-66-6
Түүх
Нээсэн	Энэтхэгийн төмөрлөгчид (МЭӨ 1000 оноос өмнө)
Анх ялгасан	Андреас Зигизмунд Маргграф (1746)
Өвөрмөц металл болохыг баталсан	Расаратна Самучая (1300)
Хамгийн тогвортой изотопууд ү; з;
β−	69Ga
	Ангилал: Цайр; үзэх · хэлэлцэх · засах \| эх сурвалж

Цайр нь Zn химийн тэмдэг, 30 атомын дугаар бүхий химийн элемент.

Шинж чанар

Цайр нь идэвхтэй металл ба хүчлийн уусмалаас устөрөгчийг түрж гаргана. Мөн түүнчлэн идэвхи муутай металлыг давсны уусмалаас нь түрнэ. Zn+CuSO₄=Cu+ZnSO₄ Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй 420 хэмд хайлж 906 хэмд буцалдаг. Агаарт цайрын исэл үүсгэнэ. Энэ нь түүнийг цаашид исэлдхээс хамгаална. Цайрын нимгэн давхаргыг теловизорын нүүр, рентген хоолойнууд дээр түрхдэг. Энэ нь зэврэлтээс хамгаалдаг байна. Мөн насанд хүрсэн хүний биед 2,3 гр цайр агуулагддаг ба энэ нь эсэд энергийн солилцоог зохицуулдаг 300 гаруй ферментийн найрлагад оролцдог.

Түүх

Эртний металлургичид эрдэс галмей (смитсонит ZnCO₃)-ийг зэс, нүүрстэй халаахад өнгөөрөө алтыг санагдуулам хэсэг үүснэ. (Үүнээс үүдэн зэс, цайрын хайлшийг гууль гэж нэрлэх болжээ.) Эрт үеэс мэдэгдэж байсан 7-н металлын тоонд цайр ордоггүй. Учир нь түүнийг цэвэр байдалтайгаар гарган авах боломжгүй байсан. Галмейг зэсгүйгээр нүүрстэй шатаахад цагаан нунтаг ZnO нь агаарт хүчилтөрөгчтэй харилцан үйлчлэлцэх явцад Цайр үүсч байжээ. Хүмүүс шинэ эриний эхэнд л цайрыг халааж үүссэн уурыг шавар саванд хөргөн шингэн болгодог. Энэ үед технологи нэлээн нарийн төвөгтэй байлаа. Химийн утга учрыг хүмүүс сайн мэдээгүй учир Х зуун гэхэд цайрыг бэлтгэх нь нууц хэвээр үлджээ. Олон зуун жилийн дараа цайрын тухай дахин дурсах болсон. Алхимич Андрэйс Либавий цайрыг эртний 7-н металлд нэгдсэн 8 дахь металл гэж нэрлэсэн. “Цинк” гэдэг нэрийг Парацельс оноосон. Цайрыг хайлуулах талаар Георг Агрикол өөрийн бүтээл болох “Уулын ажил ба металлург” номондоо бичсэн. Гэвч энэ металлыг анх 1743 онд Англид анх үйлдвэрлэлд ашигласан. Тэр үеэс хойш цайрыг ялгах аргад зарчмын өөрчлөлт гараагүй. Цайр агуулсан хүдрийг шатааж үүссэн оксидыг битүү саванд нүүрстэй халаах ба үүссэн цайрын уурыг шингэн болгоно.

Орчин үед цайрыг цайрын хүдрийг хүхрийн хүчлээр үйлчлүүлэхэд үүссэн цайрын сульфатын уусмалыг электролизоор гарган авдаг.

Цахим холбоос

Commons: Цайр – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Эшлэл

↑ "Стандарт атомын жин: Цайр". CIAAW. 2007.
↑ Прохаска, Томас; Иргер, Йоханна; Бенефилд, Жаклин; Бөхлке, Жон К.; Чессон, Лесли А.; Коплен, Тайлер Б.; Дин, Типин; Данн, Филип Ж. Х.; Грёнинг, Манфред; Холден, Норман Э.; Мейжер, Харро А. Ж. (2022-05-04). "Элементүүдийн стандарт атомын жин 2021 (IUPAC Техникийн тайлан)". Pure and Applied Chemistry (Англи хэлээр). doi:10.1515/pac-2019-0603. ISSN 1365-3075.
↑ ^3.0 ^3.1 Арбластер, Жон В. (2018). Элементүүдийн кристаллографийн шинж чанарын сонгосон утгууд. Материалын Парк, Охайо: ASM International. ISBN 978-1-62708-155-9.
↑ Zn(−2) have been observed (as dimeric and monomeric anions; dimeric ions were initially reported to be [T–T]²⁻, but later shown to be [T–T]⁴⁻ for all these elements) in Ca₅Zn₃ (structure (AE²⁺)₅(T–T)⁴⁻T²⁻⋅4e⁻); see Changhoon Lee; Myung-Hwan Whangbo (2008). "Late transition metal anions acting as p-metal elements". Solid State Sciences. 10 (4): 444–449. Bibcode:2008SSSci..10..444K. doi:10.1016/j.solidstatesciences.2007.12.001. and Changhoon Lee; Myung-Hwan Whangbo; Jürgen Köhler (2010). "Analysis of Electronic Structures and Chemical Bonding of Metal-rich Compounds. 2. Presence of Dimer (T–T)^4– and Isolated T^2– Anions in the Polar Intermetallic Cr₅B₃-Type Compounds AE₅T₃ (AE = Ca, Sr; T = Au, Ag, Hg, Cd, Zn)". Zeitschrift für Anorganische und Allgemeine Chemie. 636 (1): 36–40. doi:10.1002/zaac.200900421.
↑ Zn(I) has been reported in decamethyldizincocene; see Resa, I.; Carmona, E.; Gutierrez-Puebla, E.; Monge, A. (2004). "Decamethyldizincocene, a Stable Compound of Zn(I) with a Zn-Zn Bond". Science. 305 (5687): 1136–8. Bibcode:2004Sci...305.1136R. doi:10.1126/science.1101356. PMID 15326350. S2CID 38990338.
↑ Вэст, Роберт (1984). CRC, Хими, физикийн гарын авлага. Бока Ратон, Флорида: Chemical Rubber Company Publishing. х. E110. ISBN 0-8493-0464-4.
↑ Кондев, Ф. Г.; Ван, М.; Хуан, В. Ж.; Наими, С.; Ауди, Г. (2021). "The NUBASE2020 evaluation of nuclear properties" (PDF). Chinese Physics C. 45 (3): 030001. doi:10.1088/1674-1137/abddae.

Эш татахад гарсан алдаа: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found

[CIAAWцайр-1] "Стандарт атомын жин: Цайр". CIAAW. 2007.

[CIAAW2021-2] Прохаска, Томас; Иргер, Йоханна; Бенефилд, Жаклин; Бөхлке, Жон К.; Чессон, Лесли А.; Коплен, Тайлер Б.; Дин, Типин; Данн, Филип Ж. Х.; Грёнинг, Манфред; Холден, Норман Э.; Мейжер, Харро А. Ж. (2022-05-04). "Элементүүдийн стандарт атомын жин 2021 (IUPAC Техникийн тайлан)". Pure and Applied Chemistry (Англи хэлээр). doi:10.1515/pac-2019-0603. ISSN 1365-3075.

[Arblaster_2018-3] 3.0 ^3.1 Арбластер, Жон В. (2018). Элементүүдийн кристаллографийн шинж чанарын сонгосон утгууд. Материалын Парк, Охайо: ASM International. ISBN 978-1-62708-155-9.

[4] Zn(−2) have been observed (as dimeric and monomeric anions; dimeric ions were initially reported to be [T–T]²⁻, but later shown to be [T–T]⁴⁻ for all these elements) in Ca₅Zn₃ (structure (AE²⁺)₅(T–T)⁴⁻T²⁻⋅4e⁻); see Changhoon Lee; Myung-Hwan Whangbo (2008). "Late transition metal anions acting as p-metal elements". Solid State Sciences. 10 (4): 444–449. Bibcode:2008SSSci..10..444K. doi:10.1016/j.solidstatesciences.2007.12.001. and Changhoon Lee; Myung-Hwan Whangbo; Jürgen Köhler (2010). "Analysis of Electronic Structures and Chemical Bonding of Metal-rich Compounds. 2. Presence of Dimer (T–T)^4– and Isolated T^2– Anions in the Polar Intermetallic Cr₅B₃-Type Compounds AE₅T₃ (AE = Ca, Sr; T = Au, Ag, Hg, Cd, Zn)". Zeitschrift für Anorganische und Allgemeine Chemie. 636 (1): 36–40. doi:10.1002/zaac.200900421.

[5] Zn(I) has been reported in decamethyldizincocene; see Resa, I.; Carmona, E.; Gutierrez-Puebla, E.; Monge, A. (2004). "Decamethyldizincocene, a Stable Compound of Zn(I) with a Zn-Zn Bond". Science. 305 (5687): 1136–8. Bibcode:2004Sci...305.1136R. doi:10.1126/science.1101356. PMID 15326350. S2CID 38990338.

[7] Вэст, Роберт (1984). CRC, Хими, физикийн гарын авлага. Бока Ратон, Флорида: Chemical Rubber Company Publishing. х. E110. ISBN 0-8493-0464-4.

[NUBASE2020-8] Кондев, Ф. Г.; Ван, М.; Хуан, В. Ж.; Наими, С.; Ауди, Г. (2021). "The NUBASE2020 evaluation of nuclear properties" (PDF). Chinese Physics C. 45 (3): 030001. doi:10.1088/1674-1137/abddae.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[a]

[6]

[7]