Церуссят

Церуссит (хар тугалганы карбонат буюу цагаан хар тугалганы хүдэр гэж мөн нэрлэдэг) нь PbCO₃ гэсэн химийн томьёотой, хар тугалганы карбонатаас тогтсон эрдэс бөгөөд хар тугалганы чухал хүдэр юм. Нэр нь латин хэлний cerussa буюу “цагаан хар тугалга” гэсэн үгнээс гаралтай. Cerussa nativa хэмээх нэршлийг 1565 онд Конрад Гесснер дурдсан бөгөөд 1832 онд Ф. С. Бёдант энэ эрдэст ceruse гэдэг нэрийг хэрэглэсэн. Харин өнөөгийн cerussite гэсэн нэршлийг В. Хайдингер 1845 онд хэрэглэсэн. Эрт үед уурхайчид хар тугалганы жонш, цагаан хар тугалганы хүдэр гэх мэт нэрсийг ашиглаж байжээ.

Церуссит нь орторомб (orthorhombic) талст системд талсждаг бөгөөд арагонит-той изоморф (ижил хэлбэртэй бүтэцтэй) байдаг. Арагониттой адил маш олонтаа ихэрлэн (twinned) ургадаг бөгөөд нийлмэл талстууд нь псевдо-зургаан талт хэлбэртэй харагддаг. Гурван талст ихэвчлэн призман хоёр гадаргуун дээр хоорондоо ихэрлэн нийлж, ойролцоогоор 60°-ын өнцгөөр огтолцсон, зургаан туяатай од хэлбэрийн бүлгүүдийг үүсгэнэ.

Талстууд элбэг тохиолддог бөгөөд тэдгээр нь ихэвчлэн маш тод гялалзсан, толигор гадаргуутай байдаг. Мөн нягт ширхэглэг бөөгнөрөл хэлбэрээр, заримдаа ширхэглэг (фиброз) бүтэцтэйгээр тохиолдоно. Өнгө нь ихэвчлэн өнгөгүй эсвэл цагаан, заримдаа саарал эсвэл ногоовтор туяатай байж болно. Тунгалаг эсвэл хагас тунгалаг бөгөөд алмазан гялбаатай. Маш хэврэг, конхойдаль (дун хэлбэрийн) хагаралтай. Моосын хатуулаг нь 3–3.75, харин нягт (specific gravity) нь ойролцоогоор 6.5 юм.