Шууд татвар
Үндсэндээ тодорхойлолт нь улс орноос шалтгаалан ялгаатай байдаг ч ерөнхийдөө шууд татвар гэдэг нь хувь хүн эсвэл өмч дээр ногдуулдаг татвар бөгөөд энэ нь гүйлгээ дээр ногдуулдаг татвараас ялгаатай юм. Гүйлгээнд ногдуулдаг татварыг шууд бус татвар гэж нэрлэдэг. Шууд болон шууд бус татварын ялгаа нь татвар төлөгч нь үнэхээр татвар төлөгч үү эсвэл татварыг гуравдагч этгээд (ихэвчлэн үйлчлүүлэгч) дааж буй эсэх дээр үндэслэдэг. Энэхүү нэр томьёо нь эдийн засаг, улс төрийн дүн шинжилгээ хийхэд ашиглагддаг ч өөрөө хууль эрх зүйн утгагүй байдаг. Гэхдээ АНУ-д энэ нэр томьёо онцгой ач холбогдолтой байдаг учир нь АНУ-ын Үндсэн хуульд үндэсний засгийн газар ногдуулсан шууд татварууд нь мужуудын хүн амын тоонд үндэслэн хуваарилагдах ёстой гэж заасан байдаг; мөн Европын Холбоонд шууд татвар нь гишүүн улсуудын бүрэн хариуцлагад байдаг байна.
Ерөнхий утга
[засварлах | кодоор засварлах]Ерөнхийд нь шууд татвар гэдэг нь хувь хүн (хуулийн этгээд буюу байгалийн этгээд) эсвэл өмч дээр ногдуулдаг татвар юм (жишээ нь газар, эд хөрөнгө, амьтдын тоо, ургац, цалин гэх мэт), харин шууд бус татвар гэдэг нь гүйлгээ дээр ногдуулдаг татвар юм. Жишээ нь борлуулалтын татвар, нэмэгдсэн өртгийн албан татвар (НӨАТ) нь зөвхөн татвар ногдуулж буй гүйлгээ хийгдсэн тохиолдолд л ногдуулдаг. Хүмүүс эдгээр гүйлгээнд оролцох эсэх нь өөрсдийн сонголт байдаг; харин шууд татвар нь ихэвчлэн нөхцөлгүйгээр хувь хүнд ногдуулдаг татвар бөгөөд жишээ нь нэг хүнд ногдуулдаг татвар буюу толгой татвар (poll tax) эсвэл өмчлөл дээр ногдуулдаг өмчийн татвар (property tax) юм. Зарим судлаачид татварын ялгааг тухайн татварын ачааллыг хууль ёсны нэг этгээдээс нөгөө этгээд рүү шилжүүлж болох эсэхээр тайлбарладаг.