Эхний Казах–Чин улсын дайн
| Эхний Казах–Чин улсын дайн | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хамаарах дайн: Арван Их Аян, Зүүнгар–Чин улсын дайн ба Казах–Чин улсын дайн | |||||||
 Чин улсын эзэн хаан Тэнгэр тэтгэгчийн армийн казахуудтай хийсэн тулаан, Жузеппе Кастильоне. | |||||||
| |||||||
| Байлдагч талууд | |||||||
 Казахын ханлиг Зүүнгарын Хаант Улс |
 Чин улс | ||||||
| Командлагч болон удирдагчид | |||||||
|
Аблай хаан Ерали султан Кабанбай баатар Кожайберген баатар Абулпейз султан Амарсанаа |
Тэнгэр тэтгэгч Дардан Хадах Зерен Жаохуй | ||||||
Эхний Казах–Чин улсын дайн (хятадаар: 第一次清哈戰爭; казах: Бірінші Цин-қазақ соғысы), Казахын ханлигийн Чин улсын довтолгоон гэж нэрлэгдэх 1756–1757 оны Чин улсын Амарсанааг барих зорилготой цэргийн цуврал дайнууд байв.
Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улс анх Казах–Зүүнгарын дайнуудад нэг зууны турш дайн дажин, довтолгоонуудыг үйлдсэн. Хоёр улс хожим нь Чин улсын эсрэг, ялангуяа Арван Их аян дайны үеэр Эхний Казах–Чин улсын дайнд тулалдсан бөгөөд Чин улс ялагдал хүлээсэн.
Өмнөтгөл
[засварлах | кодоор засварлах]
1755 оны хаврын эхээр Чин улсын 200,000 орчим цэрэгтэй томоохон арми Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт довтлов. Мөн 1755 оны зун Чин улсын цэргүүд Зүүнгарыг эзлэн авав. Зүүнгарыг унасны дараа Хойдын хаан Амарсанаа Чин улсын засаглалын эсрэг ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан боловч Ойрадын бүх феодал ноёд түүний дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй нь дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн юм.[2]
Амарсанаа ердөө 200 дайчинтай холбоотнууддаа хаягдсан тул Аблай султаны удирдлага дор тал нутагт нуугдаж оржээ.[2] Чин улсын ордонд Казахын ханлигуудтай хэрхэн харьцах, Казахын захирагчдыг Төв Азийн Түрэг, Монгол ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнд оролцохоос хэрхэн сэргийлэх тухай асуулт гарч ирэв. Дундад Жүз болон Чин улсын хооронд улс төрийн харилцаа холбоо тогтоогдов.[2]
Зүүнгарын эсрэг дайны томоохон бэлтгэл ажил эхлэхээс өмнө, Чин улс Зүүнгарын хаант улсын хаан ширээнд нэр дэвшигчдийг сайтар хянаж байв. Агентууд болон Ойрадын дүрвэгчид 1755 оны өвөл, хаврын турш Зүүнгарыг эзэлсэн Казах захирагчид, голчлон Аблай султан нарын үүргийн талаар сайн мэдээлэлтэй байв.[2] Даваачийг ялагдсаны дараа Зүүн Туркестан руу зугтаж, Зүүнгарын Хаант Улсыг төрийн байгууллага болгон устгасны дараа эзэн хаан "Казахын асуудал"-ыг шийдвэрлэх хоёр боломжит шийдлийн талаар тушаал өгсөн:[3]
- Казахын цэргүүдийг Зүүнгараас гарахыг дипломат аргаар албадах оролдлого.
- Тэднийг Богд хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхийг албадах. Эсэргүүцэл гарсан тохиолдолд Казахын хүчний эсрэг Чин улсын цэргийг ашиглах.
Зуны улиралд Чин улсын элч нар Аблай султаны ордонд казах цэргийг гаргахыг шаардсан тунхаглалтай ирэв. Үүний хариуд Аблай дипломат харилцаа тогтоохын тулд Чин улсын ордонд элчин сайдын яам илгээсэн бөгөөд үүнийг Бээжинд казахууд Чин улсаас хараат байдлаа хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн байгаагийн илэрхийлэл гэж тайлбарлаж байв. Гэсэн хэдий ч дараагийн үйл явдлууд Чин улсын эзэн хаан Тэнгэр тэтгэгчийн хуурмаг төсөөллийг үгүйсгэв.[4]
Амарсанаагийн байршил Чин улсын командлалд мэдэгдэхэд Аблай султаны хуаран руу элч илгээж, Зүүнгар хунтайжийг бууж өгөхийг шаарджээ. Казах султан энэ шаардлагыг биелүүлэхээс татгалзаж, Ерали Султаны удирдлаган дор Бага Жүзын анги нэгтгэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр Дундад Жүзын цэрэгтэй хамт Чин улсын цэргийг угтахаар жагсчээ.[5]
Дайны явц
[засварлах | кодоор засварлах]Аблай султаны хуаран руу илгээсэн элчин сайдын яам Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээлгэн өгөхөөс эрс татгалзсан хариу авсан.[5][6] Үүний дараа Чин улсын засгийн газар хойд болон өмнөд армиудад Казахын тал нутаг руу хоёр цуваагаар давшихыг тушаав.[6] Үүний хариуд Аблай Амарсанаагийн дэмжигчдийн хамт Дундад болон Ахлах Жүзийн дайчдын цэргийг цуглуулж, Чин улсын цэргүүдтэй тулгарахаар хөдөлсөн. Хожим нь Ерали султаны удирдлаган дор Бага Жүзийн Казахын цэргүүд тэднийг бэхжүүлэхээр ирсэн.[6][7] Казах цэргүүд болон тоогоороо давуу Чин улсын цэргүүдийн хооронд цуст тулаанууд өрнөжээ.[5]
Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.[8] Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.[8]
Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.[9] Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.[8] Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.[10]
Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, Алтайн Урианхайн хээр талд хоргодох газар олжээ.[11] Аблайн хүчний тасралтгүй эсэргүүцэл нь Зеренийн удирдсан Чин улсын цэргийн төлөвлөгөөг тасалдуулсан. Эзэн хааны зарлигт Зерен армийг удирдаж байхдаа алдаа гаргаж, зохих төлөвлөгөөгүйгээр ажилласан гэж тэмдэглэсэн; хожим нь түүнийг цолноос нь хасаж, шийтгэсэн. Баруун армийн командлалыг Дардан, хойд армийн командлалыг Хадах руу шилжүүлсэн боловч эдгээр командлагчид мөн амжилтанд хүрч чадаагүй юм.[12]
Үр дүн
[засварлах | кодоор засварлах]Чингийн армийн зуны аян дайны үр дүнг үнэлж үзвэл Манжууд казахуудыг Төв Азийн ард түмний Чин улсын эсрэг хөдөлгөөнөөс гарч, Амарсанаа бууж өгөхийг албадаад зогсохгүй цуврал ялагдал хүлээгээд, хүчээ ар тал руугаа арай ядан ухарч чаджээ.[13] Амарсанаа чөлөөтэй байсан бөгөөд казах захирагчид Чингийн эзэн хаанд хүлээгдэж байсан үнэнч байдлаа харуулаагүй, харин түүний хүчний эсрэг зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлсэн.[14]
Зөвлөлтийн түүхчид Р.Б. Сулейменов болон В.А. Моисеев нар эрч хүчтэй, чадварлаг командлагч гэдгээ баталж, зориг, эр зоригийг харуулсан Аблай султаны үүргийг онцолжээ. Түүний удирдлага дор жижиг казах цэрэг ар болон хажуу талаас гэнэтийн цохилт өгч, дараа нь тэр даруй алга болж, Чингийн командлалыг шийдвэрлэх цохилт өгөхөөс эсвэл дайснаа бууж өгөхөөс сэргийлжээ. Эдгээр бүтэлгүйтэлд сэтгэл дундуур байсан Чингийн засгийн газар дээд командлагчдаа эргүүлэн татав. Зерен, Хадак, Дардан нарыг албан тушаалаас нь буулгав.[13]Казахын түүхч К.К.Абуев 1756–1757 онд Казахстанд хийсэн Чин улсын цуврал довтолгоо үр дүндээ бүтэлгүйтсэн гэж тэмдэглэжээ.[1]
Эх сурвалж
[засварлах | кодоор засварлах]Ишлэл
[засварлах | кодоор засварлах]- 1 2 Abuev 2013, х. 107.
- 1 2 3 4 Suleimenov & Moiseev 1988, х. 55.
- ↑ Suleimenov & Moiseev 1988, х. 56.
- ↑ Suleimenov & Moiseev 1988, х. 56–57.
- 1 2 3 Erofeeva 2014, х. 276.
- 1 2 3 Suleimenov & Moiseev 1988, х. 58.
- ↑ Abuev 2013, х. 104.
- 1 2 3 Suleimenov & Moiseev 1988, х. 58–59.
- ↑ Suleimenov & Moiseev 1988, х. 59.
- ↑ Abuev 2013, х. 103.
- ↑ Suleimenov & Moiseev 1988, х. 60.
- ↑ Abuev 2013, х. 104–105.
- 1 2 Suleimenov & Moiseev 1988, х. 61.
- ↑ Abuev 2013, х. 105.
Ном зүй
[засварлах | кодоор засварлах]- Abuev, Kadyrzhan (2013). "Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations". In Abuev K. K. (ed.). Ablai Khan: Contemporaries and Successors. Kokshetau: “Areket”. х. 308.
- Suleimenov, Ramazan; Moiseev, Vladimir (1988). From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) (Орос хэлээр). Alma-Ata: Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR.
{{cite book}}: CS1 maint: ref duplicates default (link)
- Erofeeva, Irina (2014). "Letters of Kazakh Rulers, 1675–1780". In Erofeeva I. V. (ed.). Epistolary Heritage of the Kazakh Ruling Elite 1675–1821. Collection of Historical Documents in 2 Volumes (PDF). Vol. 1. Almaty: AO “ABDI Company”. х. 696.