Өгийнуур сум

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Өгийнуур сум
Өгий нуур
Улс орон Flag of Mongolia.svg Монгол
Аймаг Mn coa arkhangai aimag 2014.png Архангай
Сум Өгийнуур
Баг (5) 1. Дойт
2. Тоглох
3. Өгий
4. Зэгстэй
5. Орхон
Сумын төв Зэгстэй
Газар нутаг 1,686 км²
Хүн ам (тоол.) 2010 онд 2,595 хүнА [1]
Нутгийн олон Өгийнуурынхан
А Энэ нь зөвхөн МУ-ын суурин иргэний тоо. Үүнд гадаадын харъяат иргэн, гадаадад оршин суугаа МУ-ын иргэн багтаагүй.
Монгол улсын Архангай аймаг дахь
Өгийнуур сум, түүний төв Зэгстэй гацаа
Хаяа залгаа
газар, нутаг
Архангайн Хашаат, Хотонт,
Түвшрүүлэх, Батцэнгэл, Өлзийт,
Булганы Могод, Гурванбулаг
гэсэн долоон сумтай хаяална.

Өгийнуур сум нь Архангай аймгийн зүүн зүгт орших сум юм. 1618 км2 газар нутагтай, далайн түвшнээс дээш 1327-1665 метр өндөрт өргөгдсөн, хуурай дулаан уур амьсгалтай, тал хээрийн бүсэд багтдаг. Сумын төв нь аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 100 км, Улаанбаатар хотоос 360 км зайд оршино. Тамирын гол ба Орхон голын уулзвар орчимд байрлах тус сум нь Өгий нуурын нэрээр нэрлэгджээ.

Гарчиг

Түүх[засварлах | edit source]

Эртний түүх[засварлах | edit source]

Түүх, археологийн баттай баримтаас үзэхэд Өгийнуур сумын нутагт хүрэл, төмөр зэвсгийн үеэс эхлэн монгол нутаг дахь эртний улсуудын үеэр дамжин Их Монгол Улс, Юань улс,  Дөчин дөрвөн хоёрын Монгол, Манж чин улсын ноёрхолын үеэс өнөөг хүртэл хүмүүс тасралтгүй нутаглан сууж өөрсдийн түүх соёлын дурсгалаа үлдээжээ.

XI-XII зууны үед Цагаан хэрмээс Байгал нуур, Хянганы нуруунаас Алтайн нурууны чанадад хүртэлх уудам нутагт монгол угсааны олон аймаг, аймгийн холбоо оршиж байв[2]. Тэдгээр аймгуудын нэг нь Найман бөгөөд тус аймгийн нутгийн бүрэлдэхүүнд өнөөгийн Өгийнуур сумын нутаг багтаж байжээ.

1206 онд Их Монгол улс байгуулагдсанаар засаг захиргааны зохион байгуулалтыг хийж улсаа баруун, зүүн, төвийн түмдэд хуваан захируулсан бөгөөд, Наяа ноён Их Монгол улсын төвийн түмнийг захирах болжээ[3]. Одоогийн Өгийнуур сумын нутаг нь Их Монгол улсын төвийн түмний нутаг дэвсгэрийн бүрэлдэхүүнд багтаж байжээ. Чингис хаан амьд ахуй цагтаа өөрийн хөвүүддээ газар нутгаа хуваан өгсөн бөгөөд Өгийнуур сумын нутаг Чингисийн отгон хүү Тулуйн эзэмшилд багтаж байжээ.

Монголын эзэнт гүрэн 1260 –аад оны үеэс хэд хэдэн томоохон улсад хуваагдсан бөгөөд Монгол, Түвд, Хятадыг багтаасан Юань улс байгуулагджээ. Улмаар Хархорум төвтэй уугуул монгол орон Юань улсын давааны арын муж болон хувирчээ[4]. Энэ үед Өгийнуур сумын нутаг давааны арын мужийн бүрэлдэхүүн хэсэгт багтаж байжээ.

Монголын феодалын бутралын үе болох XIV зууны II хагасаас XVII зууны үед монгол орон зүүн баруун хэмээх хоёр хэсэг болж зүүн монгол нь дотроо зургаан том эзэмшилд дам хуваагджээ. Батмөнх даян хааны отгон хөвгүүн Гэрсэнз халх түмний хойд хэсгийг өвлөн авч Хангайн уулаар төвлөн байгаад XVI зууны дундуур долоон хөвгүүндээ хуваан захируулснаас Ар халх долоон хэсэг болон хуваагдаж үүнээс Арын долоон отог буюу Халхын долоон хошуу үүсжээ. Өгийнуур сумын нутаг эдгээр зургаан түмний нэг болох Халх түмний нэгэн хэсэг Гэрсэнзийн дөтгөөр хөвгүүн Онохуйны эзэмшил нутагт багтаж явжээ[5]. Түүний дараа Онохуйн ахмад хөвгүүн Автайн эзэмшилд багтах болсон байна (Мөн тэнд. Тал 184).

Манжийн ноёрхлын үеийн түүх[засварлах | edit source]

Манжийн ноёрхлын үед (1691-1911) Өгийнуур сумын нутгийн хойд хэсэг (Одоогийн Өлзийт сумын нутгийн хамтаар) “хавсран захирагдсан Өөлдийн хойт хошуу” хэмээн нэрлэгдэж байжээ. Мөн баруун өмнөд хэсгийн өнөөгийн нутаг манжийн ноёрхолын үед “хавсран захирагдсан Өөлдийн өмнөд хошуу” –ны нутагт багтаж байжээ. Харин өмнөд хэсгийн газар нутаг нь халхын Очирайбат Түшээт сайн ханы хошууны бүрэлдэхүүнд багтаж байсан байна[6].

Богд хаант Монгол Улсын үеийн түүх[засварлах | edit source]

Богд хаант Монгол Улсын үед (1911-1921) Өгийнуур сумын нутгийн хойд хэсэг 1922 онд Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйсийн хошуу гэж, харин баруун өмнөд нутаг нь Сайн ноён хан аймгийн Сүжигт бэйсийн хошуу, өмнөд хэсгийн нутаг нь Халхын Очирбат Түшээт сайн ханы хошууны хойд захад хамаарагдаж байжээ[7].

Ардын засгийн үеийн түүх[засварлах | edit source]

Ардийн засгийн жилүүдэд (1923-1931) Өгийнуур сумын нутгийн хойд хэсэг Цэцэрлэг Мандал уулын аймгийн Баянбайшир уулын хошуу гэж нэрлэгдэн бүрэлдэхүүнд, баруун өмнөд хэсгийн нутаг нь Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн Хотонт уулын хошуу, Эрдэнэ булган уулын хошуунд нутгийн бүрэлдэхүүнд тус тус багтаж явжээ[8].

Сум байгуулагдсан түүх[засварлах | edit source]

1952 онд Хотонт сумын 2, 4, 5-р баг, Батцэнгэл сумын 1, 12-р баг, Өлзийт сумын 5, 6, 7-р багуудыг оруулж Өгийнуур байгуулжээ. Харин Өгийнуур сумын “Туяа” нэгдэл нь 1955 онд байгуулагдсан байна. 1960 онд сум нэгдлийн нэгдмэл удирдлагатай болж, 1965 онд 161,9 мянган га нутаг, 1002 гишүүн, нийгмийн өмчийн 47,0 мянган мал, 1,7 сая төгрөгийн мөнгө орлого, 3,5 сая төгрөгийн үндсэн хөрөнгөтэй болжээ[9].

Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж[засварлах | edit source]

Газар зүй[засварлах | edit source]

Байрлал[засварлах | edit source]

Үнэмлэхүй байрлал[засварлах | edit source]

Өгийнуур сум хойд талаараа Бага Дүүхээ, Орхон Тамирын бэлчирээс урагшаа Хотонт уулын ар, Дойтын Цагаан нуур баруун нь Тэмээн хүзүүний хөтөл, зүүн хязгаар нь Өгийн цагаан хөтөл, Хөөвөр  хүртэлх  1,7  мян.ам  км  нутагтай.  Д.т.д  1300-1480  м   өргөгдсөн хуурай  дулаан  уур амьсгалтай тал хээрийн бүсэд багтдаг, аймгийн бусад сумдаас хамгийн нам дор газарт оршдог. Аймгийн төвөөс 100 км, Улаанбаатар хотоос 368 км зайтай оршдог.

/Өгий нуурын газарзүйн солбицол. ЗУ 1020341, ХӨ 470 401  Хүйс цэг-Орхон ХӨ 470431 ЗУ 1020391/

Харьцангуй байрлал[засварлах | edit source]

Өгийнуур сум хойд талаараа Өлзийт сум, зүүн талаараа Хашаат, урд талаараа Хотонт, баруун талаараа Түвшрүүлэх, баруун хойд талаараа Батцэнгэл сумтай хил залгадаг.Нутгийн ихэнхи хэсгийг Орхон, Тамир, Хөгшин Орхоны тал хөндий эзэлдэг. Тамир, Орхон, Хөгшин Орхон тэдгээрийн цутгал голууд урсдаг.

Газрын гадарга[засварлах | edit source]

Геоморфологийн хэв шинж[засварлах | edit source]

Монгол орны газрын гадарга янз бүрийн хэлбэр дүрстэй өндөр, нам уул, ухаа гүвээ, цав толгод, өргөн  уудам тал хөндий хослон оршдог бөгөөд нутгийн хойд хагаст Цэрдийн галавын сүүлч, Дөрөвдөгч галавт өргөгдсөн атриат уулын тектоник-элэгдлийн хотгор гүдгэр, дунд Неоген, Дөрөвдөгч галавын хөмбөн, хөмбөн-цулдам шинэхэн өргөгдөл зонхилсон эртний атриат суурин дээр тогтворжсон уул тал онцгой ялгардаг.  Өгий нуур сум нь Төв Азийн геоморфологийн их муж-Хангайн муж-Хануй голын дэд мужид багтах бөгөөд Өлзийт болон Хотонт сумтай хиллэж буй  хэсгээр хөндийн  ѐроолын татмын, Түвшрүүлэх  болон Хашаат сумын    зарим  газар хэрчигдэл ихтэй дундаж өндөр уулс үргэлжилнэ. Дундаж өндөр уулс нь манай орны Хангай, Хэнтийн нурууны өндөрлөгүүдийн захаар хамгийн их тархсан байна. Сумын төв орчим  хөндий ѐроолын татмын мөн тэгшрэлийн гадарга хосолсон тал хээрийн бүсэд багтдаг нь харагдаж байна. Хашаат сумын орчим тод илэрсэн эргийн далан,  нуур орчим тэгшрэлийн гадарга, харин баруун өмнө  талаар  голын хурдаст  пролювийн  болон тэгшрэлийн  гадарга  бүхий тал  газар зонхилно. Дэлхийн чулуун мандлын өнгөн хэсэгт орших газрын гадаргатай нүх сүвээр холбогдсон хөндий орон зайг агуй гэнэ.

Гадаргын эгц налуу[засварлах | edit source]

Монгол орны ихэнх нутаг 30 хүртэл налуутай байна түүнээс Архангай Өгий нуур сум нь баруун хойд зүүн хэсгээр 60-120   Өгий нуур болон нутгийн ихэнх хэсгийг 30, баруун өмнө болон урд хэсгээр 60  –ын налуутай байна. Алтайн уулс тогтолцоотой харьцуулахад 80  –иар бага байна. Энэхүү бүс нутагт мал маллах болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой юм.

Газрын хэрчигдлийн шигүү[засварлах | edit source]

Архангай аймгийн Өгий нуур сумын ихэнх нутаг нь гадаргын хэрчигдлийн хувьд 500-1000 м, баруун хэсэг болон төвийн орчмоор 1000-2000 м, харин зүүн хэсгийн багахан газар 4000-6000 м, нуурын орчим 500-1000 м Батцэнгэл сумын орчим 500 м доош шигүүтэй байна

Геологийн тогтоц[засварлах | edit source]

Геологийн хэв шинж[засварлах | edit source]

Монгол  орон  геологийн  тогтоц  бүрэлдэн  тогтсон түүх нь олон  үе  шат бүхий урт  удаан хөгжлийн эцсийн үр дүнд бий болсон орчин үеийн үргэлжилсэн ба алагласан блок бүрхүүлт атриат нэн ээдрээтэй бүтцийг бүрдүүлжээ.2  Өгий нуур сум нь рифейн өмнөх үеийн хувирмал чулуулгийн бүрдэл, бүтцүүд бүрэлдэн тогтсон үе шат. Энэ үед ул суурийн амфиболит гнейс, гантиг, кварцит зэрэг талст чулуулаг үүссэн хамгийн эртний (дээд архей-доод протерозойн). Геологийн бүтцээр дөрөвдөгч галавд хамаарах элс хайрга, шаварлаг, бал чулуу тогтоцтой.

Өгийнуур  сум баруун хэсгээр  Чулуун  нүүрсний систем -доод  нэгтгэлгээ боржин,  Өлзийт сумтай хиллэж буй хэсгээр дунд дээд нэгтгэлгээ, Хашаат сумтай хиллэж буй хэсгээр Неогений дөрөвдөгчийн галав  хүрмэн чулуу, Хотонт сумтай хиллэж буй хэсгээр доод дунд нэгтгэлгээ баруун өмнө- дээд рифей нутгийн ихэнх хэсгээр дунд дээд нэгтгэлгээ геологийн хэв шинж тархсан нь харагдаж байна.Геологийн хэв шинжийн хувьд Өгий нуур сум нь баруун-Завсрын үе,  хойд хэсгээр  граувакк флишолд ба  бөсөл  тив  гаралт  чулуулгийг оролцуулаад,  нуурын орчим-  Улаан  ба  алаг  өнгөт  тив гаралт  чулуулгийн  саарал өнгөт  элс сайргархаг  ба  элс хайрхархаг чулуулаг, зүүн- тунамал чулуулгийн хэв шинжид хуваагдаж байна

Ашигт малтмал[засварлах | edit source]

Архангай аймгийн Өгийнуур сумын зүүн хойд хэсгээр нуурын орчим хайрга элс, -Дунд эрт төрмөлийн-Скарны, Металл-төмөр, металл биш- Химийн түүхий эд барилгын материал зэрэг ашигт малтмал тархсан байна. МУ-н эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрт Орхоны хөндийн газрын ашигт малтмалын нөөцийг хайх, нүүрс каолины батлагдсан ордуудыг ашиглах, Өгийнуур сум, Гурванбулаг сумын заагт орших Их бага тогтоо галт уулын хонхор дахь  80сая  тонн  бүхий нүүрсний уурхайг  хамтран  ашиглах, Өгийнуур, Түвшрүүлэх  сумын нутгийн заагт орших төмрийн хүдрийн орд газар байгааг судалгаагаар тогтоосон байна.

Тектоникийн хэвшлүүд[засварлах | edit source]

Дунд ба шинэ төрмөлийн эриний голлох хотгорууд-Цахиурлаг-Карбонатлаг хурдсын, варисцид геосинклиналын нэгдэл, а-төвийн тектоникийн мужлалд хамрагдана. Өгий нуур сумын ихэнх хэсгийг дээд эрт төрмөлийн Орхон Тамирын бэлчирээс урагшаа дээд эрт төрмөлийн молассын нэгдэл, Хашаат сумтай хиллэж  буй хэсгээр-  хүрмэн  чулуу, варисциуд  геосинклинал,  нуур орчим болон өмнө - доод дунд төрмөлийн молассын нэгдлийн эрин мөн дээд эрт төрмөлийн, Түвшрүүлэх сумтай хиллэж буй- дээд рифей кембрийн, рифей нэгдэлд хамаарагдана.

Дөрөвдөгчийн хурдасны тархалт[засварлах | edit source]

Архангай аймгийн Өгий нуур сум Дөрөвдөгчийн ангилагдаагүй хурдас мөн орчин үеийн хурдас тархсан.   Хашаат   сумтай   хиллэж   буй   хэсгээр   -Дээд   дөрөвдөгч   орчин   үеийн/голын/, дөрөвдөгчийн ангилагдаагүй хурдас, эльювийн десерцийн, делювийн дөрөвдөгч ангилагдаагүй хурдас, өмнө хэсгээр- Нуур голын дээд дөрөвдөгч, дээд дөрөвдөгч орчин үеийн хурдас, баруун хэсгээр- Элювийн дөрөвдөгч ангилагдаагүй хурдас, зарим хэсэгтээ коллювийн хурдас бүхий дөрөвдөгчийн өмнөх үеийн чулуулаг, дээд дөрөвдөгчийн хурдас тархсан байна.

Газар чичирхийллийн муж[засварлах | edit source]

Архангай аймгийн Өгий нуур сум газар чичирхийллийн муж- 8-9 балл ба газар хөдлөлтийн голомт үүсэж болох бүс /Рихтерийн шатлалын магнитуд/ Талбайлаг- 6,6-7,0 Шугаман- 6,6-7,0 хүчтэй  газар  хөдлөлтийн бүсэд багтдаг.  Могодын  газар хөдлөлтөөр  ойр  сумын төвийн 50 орчим байшингаас 6 бүр мөсөн нурж 14 нь цаашид ашиглах боломжгүй эвдэрч үндсэн хэсэгт нь их засвар хийх шаардлагатай болсон ба Булган аймгийн Булган сум, Могод, Хишиг-Өндөр, Сайхан Орхон сумд Архангайн Цэцэрлэг хот, Өлзийт, Өгийнуур, Хашаат Түвшрүүлэх зэрэг суурин газрын барилга байшинд их бага хэмжээний гэмтэл учирсан байна.

Галт уул[засварлах | edit source]

Галт уулын чулуулгийг петрохимийн шинжээ төрөлжүүлсэн нь- Толет хүрмэн чулуу-андезит хүрмэн чулуу тархсан нутаг Өгий нуурын бүсэд   хамрагдана. Архангайн Өгий нуур сум нь шинэ төрмөлийн эриний галт уулын муж дах гүний голлох хагарал, буюу галт уулын голомтын бүс /неккц, шток/ галт уулын бүтцийн үлдэгдэлд хамрагдана.

Цэвдэгийн тархалт[засварлах | edit source]

Цэвдэгийн мужлалт алаг  цоог ба ховор алаг цоог тархсан бөгөөд нутгийн баруун, хойд хэсгээр улирлын цэвдэг чулуулаг- Хөндий хотгорын   жилийн дундаж температур 00-+20  C улирлын хөлдөлтийн гүн 3,0-4,5 м 2,5-5,0 зүүн хэсгээр-жилийн дундаж температур +30-+100 C улирлын хөлдөлтийн гүн 2,0-4,0, 2,0-4,5м байна.

Уур амьсгал-хөрс[засварлах | edit source]

Уур амьсгалын мужлалт[засварлах | edit source]

Монгол орны газрын гадарга нэгэн жигд биш янз бүрийн хэлбэр дүрс байрлал бүхий өндөр уулс тэгш тал газар өргөн хөндий том нуур гол мөрөн, өвс ургамалтай ба ургамалгүй нүцгэн гадарга алаглан оршдог нь тус орны байгаль уур амьсгалын байдлыг нэн олон янз болгоно.

Аливаа  орны  уур амьсгалыг бүрдүүлж буй  анхдагч үндэс  нь  нарны илч бөгөөд  нарны цацрагийн ирж байгаа туяатай энерги хийн мандлын дулааны солилцоо агаарын урсгалуудын шилжилт зэрэг уур амьсгалыг бүрдүүлэгч бусад хүчин зүйлст шууд нөлөөлнө. Нар гийгүүллийн үргэлжлэх хугацаа тухайн орон нутгийн өргөрөг, тэнгэрийн хаяаны хаагдал, үүлшил зэргээс шалтгаална. Монгол орны жилийн 230-260 хоног цэлмэг байдгаас нарны гийгүүллийн хугацаа урт байх бөгөөд жилд 2600-3300 цаг нар гийгүүлнэ. Газрын гадарга орчны агаарын температур хоногийн туршид хөрсний гадаргын температурын өөрчлөлттэй уялдан дагалдаж байна.

Уур амьсгалын мужлал:

Д.т.д 1800 метрээс дээш өндөр өргөгдсөн чийглэг-хүйтэн,

Д.т.д 1300-1800 метр өргөгдсөн чийглэгдүү-сэрүүн,

Д.т.д   700-1300  метр     өргөгдсөн    хуурайдуу-сэрүүвтэр    уур   амьсгалтай    гэсэн    мужлалаар  авч  үзвэл Өгийнуур сум нь чийглэгдүү сэрүүн  уур амьсгалтай мужид хамрагдаж байна. Монгол орон эх газрын гүнд, д.т.д ихээхэн өргөгдсөн, хотгор  гүдгэрийн  эрс  ялгаатай байдал нь  агаарын  температурын  горимд  ихээхэн  нөлөө үзүүлдэг.

Агаарын температур[засварлах | edit source]

Газрын гадаргад  жилийн  туршид ирэх  нарны цацрагийн  хэмжээ  өөр өөр байх  учраас температур өвөл бага, зун нь их байдаг . Манай оронд өвлийн улиралд агаарын температур дундаж хэмжээгээр -150 C -350 C хүртэл үнэмлэхүй хэмжээгээр -300C -550C хүртэл хэлбэлздэг зүй тогтолтой байдгийн дээр уулсын хоорондоо хотгор хөндийд уулнаасаа хүйтэн байдаг буюу хүйтний эрч газар нутгийн д.т.д өндөр ихсэх тусам буурч байдаг онцлогтой байна.

Архангай аймгийн   Өгий нуур бусад сумуудаас хамгийн нам дор орших бөгөөд 5 дугаар сараас 10 дугаар сар хүртэл урин дулааны улирал үргэлжилж зундаа   хамгийн  их  VII   сард   17,50C хүртэл дулаарч хур бороо орж өвс ургамал жигдэрнэ харин  өвөлдөө хамгийн хүйтэн I сард -18,90C хүйтэрч байгаа нь бусад сартай харьцуулахад хүйтэн байдаг.

Өгийнуур сумын харьцангуй чийгшлийн хэмжээг I, IV, VII, X дугаар саруудыг харьцуулахад VII дугаар сард 50% байгаа нь бусад сараас 10%-15%-аар бага чийгшилтэй байдаг.

Нарны нийлбэр цацраг[засварлах | edit source]

Өгийнуур сумын  хойд  хэсгээр нарны нийлбэр цацрагийн жилийн дундаж 1200-1300 квт.цаг/м2. Харин нутгийн өмнөд хэсгээр 1300-1400квт.цаг/м2 байна.

Нэг жилд нар гийгүүлэх хугацаа нь 2600-3300 цагаар байдаг. Харин Өгийнуур сумын нар гийгүүлэх дундаж хугацаа 2700-2800 /цагаар/ үүнээс харахад нар маш сайн гийгүүлдэг  бөгөөд нарны эрчим хүч ашиглаж цахилгаан бага ашиглахад тохиромжтой нутаг юм. Монгол орны жилийн 230-260  хоног цэлмэг  байдгаас  Өгийнуур  суманд  цэлмэг  өдрийн  тоо  80  байна. Архангай аймгийн Өгий нуур сумын агаарын  дундаж температур -2-00  монгол орны дундаж температуртай  харьцуулахад  7  дахин  бага  байна.  Их хүйтэн  өдрийн  тоо  20-30,  их  халуун өдрийн тоо 10, хүйтрэлгүй үеийн үргэлжлэх хугацаа /өдөр/ 90-110 , цасан шуургатай өдрийн тоо 5 доош байгаа нь үндэсний атласнаас харагдаж байна.

Өгийнуур сумын хувьд өдрийн урт зун хамгийн их буюу 9,5, өвөл хамгийн  бага буюу 6 цаг байгаа нь зуны  улирлаас   3,5  их   үргэлжилдэг. Хавар,  зун  цэлмэг өдрийн тоо бага, харин өвөл, намар цэлмэг өдрийн тоо их байгаа нь ажиглагддаг бөгөөд зун бүрхэг өдрийн  тоо  8  цаг байгаа нь хур  бороо  их ордог учир бүрхэг өдөр их, өвөл цэлмэг өдрийн тоо 10 байгаа нь үүл бага байдагтай холбоотой.

Үүлшил нь агаарын орчил урсгалын хүчин зүйлсийн жилийн явц, хотгор гүдгэрийн байдлаас ихээхэн шалтгаална. Өгийнуур сумын хувьд XII дугаар сард үүлшил 3 балл, харин VI дугаар сард үүлшил 7 балл байгаа нь XII дугаар сараас 4 баллаар их байна.

Хур тунадас[засварлах | edit source]

Хур тунадас бол тус орны нутаг дэвсгэрийн уур амьсгалын нөхцлийг илэрхийлэх чухал  хүчин зүйлийн  нэг юм.  Монгол  орны нутаг  дэвсгэрийн хур  тунадасны газарзүйн  хуваарилалт нь дараах хүчин зүйлээс шалтгаална. Үүнд:

-Агаарын орчил урсгалын онцлог

-Газар нутгийн хотгор гүдгэр

-Далайн төвшнөөс дээших өндөр -Уул нурууд тэдгээрийн хажуугийн байршил чиглэл зэргээс шалтгаална. Өгийнуур сумын хувьд тогтвортой цасан бүрхүүлтэй өдрийн тоо-110, цасан бүрхүүлийн

дундаж зузаан 7 см байна. Тогтвортой цасан бүрхүүлтэй өдрийн тоо, цасны дундаж зузаан их байх нь хавар зуд болж мал хорогдох эрсдлийг буй болгоно. Нийлбэр хур  тунадасны хэмжээ  235  мм. Үүнээс  хамгийн  их  VII сард 67,2 мм, хамгийн бага нь I сард 1,2 мм унадаг нь VII сараас  66  мм  бага байдаг.

Архангай аймгийн Өгий нуур сумын хур тунадасны дундаж хэмжээ /мм/ баруун хойд хэсгээр 300-400   мм,   зүүн   өмнөд   хэсгээр   250-300   мм   говийн   болон  зүүн   бүсийн   нутгуудтай харьцуулахад  харьцангуй хур тунадас ихтэй  байгаа нь  газар тариалан эрхлэхэд таатай нөхцөл бүрдүүлнэ.

Хүйтэн улирлын хур тунадасны дундаж хэмжээ /10-20мм/, дулаан улирлын хур тунадасны дундаж хэмжээ /200-300мм/ , харин агаарын харьцангуй чийгийн дундаж хэмжээ 1 сард 60%-70%, IV сард 30%-иас доош, 7 сард 40%-50%, 10 сард 40%-иас доош байдаг.

Агаарын даралт[засварлах | edit source]

Агаарын жилийн дундаж даралт 848 гПа байна. Гантай зуны давтагдал хувиар- 30-35%, цасан шуургатай өдрийн тоо жилд 5-с доош, шороон шуургатай өдрийн тоо жилд 10-20  байдаг. Баруун хойд хэсгээр  хахир өвөл чийгийн хангамж  1,1-2,5, дулаан хангамж 1500-2000, харин зүүн өмнө хэсгээр хахир өвөл, чийгийн хангамж 2,6-4,0, дулаан хангамж 2000-2500. Салхины хурд IV  дүгээр сард хамгийн их  3,1 м/сек, харин VIII сард хамгийн бага 1,4 м/сек байгаа нь IV сараас 1,7-аар бага байна.  Салхи  ихтэй   байх   нь  салхины эрчим хүч ашиглахад тохиромжтой.

Гадаргын ус[засварлах | edit source]

Гол мөрний усны горим:

-Хаврын шар усны ба дулааны улирлын хур борооны үертэй гол

-Хавар-зуны шар усны үертэй гол ба Дулааны улирлын хур борооны үертэй гол

Өгийнуур сумын нутагт орших гол, нуур умард мөсөн далайн ай савд багтдаг. Энэхүү ай савд Дэлгэр мөрөн, Сэлэнгэ мөрөн, Орхон, Хануй, Тамир, Идэр гэх мэт гол мөрөн орно. Нэгж талбайд ногдох голын нийлбэр урт сумын хойд хэсгээр 0,10-0,15км/км2, харин өмнөд хэсгээр 0,05-0,10км/км2. Усзүйн сүлжээний нягтшил их байгаа нь хур тунадас их ордогтой холбоотой.

Гол, мөрний нийлбэр урсац[засварлах | edit source]

Гол мөрний нийлбэр урсац хойд болон зүүн 25-50мм, харин өмнөд баруун хэсгээр 50-100мм. Гадаргын урсац 25-50 мм, газрын доорхи урсац 25-50мм, газар нутгийн чийгшил 200-250мм, ууршилт 250мм дээш, усны гадаргаас уурших ууршилт 400-600 мм. Харин гол мөрний усны горим: хаврын шар ус, зуны хур борооны усаар үерлэдэг гол, газар доорх ус 20%, цасны ус 25%, хур борооны ус 55%, гол мөрний мөсний горим 160-180 байгаа нь харагдаж байна.

Нуур, рашаан, худаг[засварлах | edit source]

Нуур нь далайтай нийлдэггүй, далайгаас хол орших, бүхэлдээ газраар хүрээлэгдсэн их ус юм. Өгий нуур баруун талаасаа Хөгшин Орхоны усаар тэжээгдэж, баруун хойшоо Хоолойн гол гарч Орхон голд цутгадаг. Өгий нуурын морфометрийн шинж чанар талархаг газрын нуурын мужид хамаарагддаг. Үнэмлэхүй өндөр-1337, талбай- 25 км, урт-7,4, өргөн-5,3, эргийн шугамын урт-24,7 км юм.

Газрын гүний эрдэсийг шингээсэн өвчин эмгэгийг илааршуулахад тустай байгалийн ундарга усыг рашаан гэж нэрлэнэ. Өгийнуур сум нь цахир хүчилтэй халуун рашааны мужид багтдаг бөгөөд Сарлагийн, Цац толгойн, Тамирын улаан хушууны рашаан зэрэг рашаантай. Кали, натри, магни, гидрокарбонат зонхилсон найрлагатай, нутгийн хүмүүс ходоод гэдэс дотрын өвчинд ууж сувилдаг.

Хөрсний хэв шинж[засварлах | edit source]

Өгийнуур сум нь Бага Дүүхээ Орхон Тамирын бэлчирээс урагшаа- нугын давсархаг, нунтаг карбонатлаг хүрэн хөрс, зүүн өмнө хэсгээр нунтаг карбонатлаг хүрэн, Хотонт  сумтай хиллэж буй хэсгээр- нугын давсархаг,сумын төв орчим нунтаг карбонатлаг хүрэн харин нуурын орчим нугын давсархаг, баруун- нугын хээршсэн хөрс тархсан байна.

Цөлжилт[засварлах | edit source]

Цөлжилтийг зэрэглэлээр нь доройтоогүй, сул, дунд хүчтэй, нэн хүчтэй гэж ангилдаг. Өгийнуур сумын нутаг дэвсгэрийн ихэнх  хэсэг  нь  сул зэрэглэлтэй, сумын  төв  хэсгээр доройтол илрээгүй,  зүүн хойд хэсгийн багахан хэсгээр нэн хүчтэй зэрэглэлд багтаж байна.

Ландшафтын хэв шинж[засварлах | edit source]

Өгийнуур сум нь ландшафтын хувьд нутгийн төв хэсгээр хуримтлалын гаралтай умард хуурай хээрийн, Өлзийт сумтай хиллэж буй хэсгээр хуримтлалын, нуур орчим хэрчигдэлтэй элэгдэл эвдрэлийн, зүүн хойд хэсгээр тэгшрэлийн гадаргатай хуримтлалын, сумын төв орчим элэгдэл хуримтлалын, баруун өмнөд хэсгээр давсархаг ландшафт зонхилдог.

Байгалийн мужлалт[засварлах | edit source]

Тус сум нь Хангайн уулт өндөрлөгийн зүүн хэсгийн өндөр уул бүхий ой хээр, умард хуурай хээрийн дэд муж - ар хажуугийн ой /10-20%/, ян сарьдаг /10%-иас бага /, хээр /10%-иас бага / бүхий уулын нугын мужлалттай. Өлзийт болон Хашаат сумтай хиллэж буй хэсгээр өмнөд хуурай хээрийн, ар хажуугийн ойн, умард хуурай хээрийн, нуурын орчим бүсийн ландшафт нугын, сумын төв орчим өмнөд хуурай хээрийн, баруун умард хуурай хээрийн гэсэн бүсүүдэд багтаж байна

Байгалийн тогтоц газар[засварлах | edit source]

Өгий нуур[засварлах | edit source]

Өгий нуур нь олон сая жилийн өмнө хөрсний цөмрөлтийн улмаас тогтсон байгалийн үзэсгэлэнт нуур агаад манай улсын томоохон нууруудын нэг. Загас агнуурын баялагтай, түүхэн домог ч арвин. Өгийнуур нь 25 ам.км талбайтай, 7,4 км урт, 5,3 км өргөн, эргийн шугамын урт нь 24,7км, дунджаар 10м гүн, хамгийн гүн газраа 15,3м, эзэлхүүн нь 147,9 сая шоо метр, 12 дугаар сараас хадаалж баримтаглан 1-2 дугаар сард 1.0-1,3м зузаан хөлддөг. Хүхэрт устөрөгчөөр баялаг, наанга шавар тунадаг, эргийн дагуу элс хайрагтай, гүехэн хэсэгт нь усны ургамал замаг ургадаг. Орхоны хөндийн сав газрын экосистемийг судлах төслийнхний судалгаагаар 14 зүйл загас, 27 зүйл хөвөгч ургамал, 45 зүйл хөвөгч амьтантай нь тогтоогдсон бөгөөд нуурын орчим сав газраар 95 зүйл шувуу намаржин, зарим нь нүүдэллэн дайрч өнгөрдөгөөс гадна монгол бах, гүрвэл, могой, туулай, дорго, чоно, зараа, сарьсан багваахай зэрэг амьтад байгааг судлан бүртгэсэн. Түүнчлэн Орхон гол дээр 1960 онд анх баригдсан модон гүүрийг барих ажилд "Буур" хэмээх Жамъян аварга биечлэн оролцож найман алд бүдүүн гуалинг гүүрний тууш нуруун дээр тавьсан бөгөөд тус гуалангийн хажуу талд ""Буур" хэмээх Жамъян аварга өргөж тавилаа" хэмээн сийлсэн бичиг одоо хүртэл буй.

Түүхийн дурсгалт газар[засварлах | edit source]

Хүннүгийн булш[засварлах | edit source]

Тамирын Улаан хошуу хэмээх газар Өгийнуур сумын төвөөс хойд зүгт 24 км зайтай оршино. Уг оршуулгын газрыг 2000 онд археологч З.Батсайхан нээн илрүүлж малтлага судалгаа хийжээ. 2002, 2004 онуудад археологч Ц. Төрбат малтлага судалгаа хийж дэвсгэр зураг үйлдэн 370 булштай хүннүгийн жирийн иргэдийн томоохон оршуулгын газар хэмээн тэмдэглэсэн байна. Ареологчид тус газар жил дараалан малтлага судалгаа хийж цөгцөн ёроолт хүрэл тогоо, төрөл бүрийн ваар сав, хүрэл толь, эрдэнийн чулуун сувс зэрэг олон сонирхолтой олдвор олжээ.

Хэрэмт талын гурван хэрэм[засварлах | edit source]

Өгийнуур сумын төвөөс хойш 20 гаруй км Тамирын голын хойд хөвөөнд Хэрмэн тал хэмээх газар оршдог. Тус хэрмүүд нь баруунаас зүүн тийш цуварсан гурван хэрмээс тогтоно. Баруун талын хэрэм нь 1.5 м өндөр, 400х452 м хэмжээтэй, хойд ба баруун зүүн урд талдаа хаалгатай, хаалганы өндөр 10 м, хэрмийн дотор, төв хэсэгт 35х25 м хэмжээтэй орды турь байх ба түүний буруун урдхан талд дөрвөн хэсэг шороон овгор байна. Мөн эдгээр хэрмүүдийн ойр орчимд 4-6 км зайд Бурхан толгой, Эмээл толгой зэрэг хүннүгийн жирийн иргэдийн булш бүхий томоохон оршуулгын газрууд байх ажээ.

Чилэн балгас[засварлах | edit source]

Өгийнуур сумын “Өгий” багийн нутагт Чилэн хэмээх эртний хотын үлдэц оршино. Уг балгасыг 2002, 2003 онуудад археологчид судалгаа хийж дэвсгэр зураг үйлджээ. Уг хотын үлдэцийг нутгийнхан одоо Чилэн, Чилэн балгас, Чилэн хангай хэмээн нэрийддэг байна. Чилэн нь Орхон гол дээрх Өгийн гүүрийн өмнө этгээдэд 2.5 км зайд, Орхон, Хөгшин Орхон хоёр голын хоорондох уудам цалгай хөндийн умард үзүүрт оршино. Чилэн нь зузаан шороо үелэн дагтаршуулж үйлдсэн залгаа хоёр хэрмээс бүрдсэн хот ажээ. Үндсэн хэрэм нь хойд зүгтээ байрласан бөгөөд нэг хэрмээс нь нөгөөд шууд орж гардаг хаалгатай. Одоогийн байдлаар, хойд талын гол хэрмийн үлдэц нь өндөр бөгөөд зузаан ажээ. Гол хэрмийн өндөр 59 м, хэрэм сууриараа 26 м өргөн, дээгүүрээ 4-6 м өргөн байна. Энэ хэрэм зүүн хойд хэсгээрээ хамгийн өндөр бөгөөд тэр нь гадна талаас 18 м өндөр юм. Уг балгасыг судлаачид 1900-аад оны эхээр анх нээн илрүүлж зохиол бүтээлдээ тэмдэглэсэн байдаг. В.В.Радлов, Д.Д.Букинич, С.В.Киселев, А.Очир нарын судлаачид тусгайлан судалсан байдаг. Тэд уг балгасыг Монгол нутагт ноёрхолоо тогтоож байсан Уйгар (МЭ VIII зуун-МЭ IX зуун), болон Кидан (МЭ IX-зуун- МЭ-XII зуун) улсын үед холбогдоно гэж үзжээ.

Өгөөдэй хааны "Гэгээн цагаан орд" буюу Дойтын балгас[засварлах | edit source]

Уг балгас нь Архангай аймгийн Өгийнуур, Хотонт сумын зааг нутаг Дойтын Цагаан нуурын өмнөд этгээдэд нуурын гадаргаас дээш 50 метрт “Дойтын толгой” хэмээх жижиг уулан дээр оршино. Энэхүү дурсгалт газрын төвд уртаараа 60 м, өргөнөөрөө 50 м, өндрөөрөө 1,5 м суурь, түүнийг тойроод өмнө талаас нь бусад хэсэгт тус бүр 20х10 м таван жижиг барилга байна. Нийт талбай нь хойноос урагш 150 м, зүүнээс баруун тийш 250 м. Тус дурсгалт газарт анх Оросын шинжилгээний анги 19-р зууны сүүлээр хайгуул судалгаа хийж схемчилсэн дэвсгэр зураг хэвлүүлжээ. Түүний дараа монголын нэрт эрдэмтэн Х.Пэрлээ, Ширайши Нориюи нар судалсан байдаг ба эл балгас нь Персийн алдарт түүхч Ала-Дин Ата-Мелик Жувейнийн “Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх” хэмээх сурвалжид тэмдэглэж үлдээсэн Өгөөдэй хааны 1237 онд босгосон хаврын орд болох “Гэгээн цагаан орд” байсан нь археологи болон сурвалжийн баримтаар нотлогдож байна.

Мөн "Дойт толгой"-г нутгийн зарим хөгшчүүл "Дой" хэмээх хатны нэрээр нэрлэгдсэн толгой хэмээн хуучилдаг.

Өгөөдэй хааны "Шар орд"[засварлах | edit source]

Өгийнуур сумын Тамирын голын орчимд Чингис хааны 2-р хөвүүн Өгөөдэй хааны зуны орд болох “Шар орд” байсан тухай түүхэн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байдаг. Өгөөдэй хааныг насан өөд болоход залгамжлах хаанаар түүний ахмад хөвүүн Гүегийг хаан ширээнд залах хуралдааныг Өгөөдэй хааны их хатан Туракина удирдан 1246 онд “Шар орд”-нд  хийлгэсэн гэдэг.

Оромбын хүрээ[засварлах | edit source]

1845 онд Оромбо гэгээн 4 дацан, 4 дуган, 4 жастай нэгэн хүрээ бариулсан бөгөөд түүнд голдуу Түвд лам нар суудаг байжээ. Уг хийдийн турь одоо Өгийнуурын умардад Баясгалант уулын өвөрт оршдог. Нутгийн зон олон тус хүрээг "Оромбын хүрээ" хэмээн нэршсээр ирсэн.

Мөн Өгийнуур сумын нутагт "Хорчиг гүнийн хурал" хэмээх хийд байсан гэх мэдээлэл байдаг боловч чухам хаана байсан нь тодорхойгүй байна.

Ургамал[засварлах | edit source]

Хээрийн ургамалшил нь хойноосоо урагшаа нугын хээр, жинхэнэ хээр, цөлжүү хээр гэсэн дарааллаар солигдон тархжээ. Өвс ургамал нь нутгийн алаг хиаг, хялгана, жижиг дэнлүүрт, үет хялгана бургас, шугуйн алаг өвс ургах боловч говь хээрийн бүсэд ургадаг ургамал, цэцэгтэй эмийн ургамлаас говийн ганга, Өгий нуурын зүүн, зүүн өмнөд тал нутгаар цагаан түрүү, зээргэнэ, Зэгэстэйн баруун, зүүн урд талын нутгаар хүнсний зориулалтад хэрэглэх гоньд жууцай, Орхон голын сав газарт мэхээр ургана.

Харин Өлзийт сумтай хиллэж буй хэсгээр-сөөг, чулуусаг алаг өвс ба ботуульт бүлгэмдэл, Хашаат сумтай хиллэж буй болон Өгий нуурын орчим-сөөгт ба жижиг бутлаг  үетэн,  өмнө хэсгээр-сөөг,  баруун хэсгээр-жижиг бутлаг үетэн  хялганат, сөөг, чулуусаг алаг  өвс ба ботуульт бүлгэмдэл тархана. Алаг өвс-хялганат бэлчээр нь уулын хээрийн хар хүрэн хөрс дагаж уулын энгэр бэл, хормой, ухаа гүвээ ам хөндийгөөр тархана.

Амьтан[засварлах | edit source]

Түгээмэл мэрэгчид[засварлах | edit source]

Монгол орны нутаг дэвсгэр байгалийн газарзүйн хувьд нэн өвөрмөц онцлогтой учир бүс, бүслүүр үүсэж үүнд зохицон амьдрах амьтны аймаг нь ихээхэн баялаг бүрэлдэхүүнтэй юм. Иймд тус оронд өндөр уулын тагийн бүслүүрээс авахуулаад цөлийн бүс хүртэлх бүхэл бүс, бүслүүрийн  амьтад  амьдрах  нөхцөл бүрджээ. Өгийнуур сумын хөхтөн амьтан үлийн цагаан оготно жилийн турш байдаг. Зүүн өмнө хэсгээр- оготно, баруун хойд хэсгээр- монгол огдой байна. Үлийн цагаан оготно их байх нь бэлчээрийг ихээр сүйтгэдэг.

Шувуу[засварлах | edit source]

Тус сумын нутагт улаан номонд орсон хар тогоруу Орхон голын сав, Тамирын адгаар зусдаг. Баруун хэсгээр ойт хээрийн шувуу-цагаан дэглий, бор галуу ангир, алаг шунгаач, сохор элээ, намгийн цагаан элээ, шилийн сар, цармын бүргэд, идлэг шонхор, хайргын хөгчүү, харин хойд, өмнө зүүн  хэсгээр уулын хээрийн шувууд болох хилэн омруут ахууна, тураг гогой, ангир, алаг шунгаач, сохор элээ, намгийн цагаан элэгт, цармын бүргэд, ѐл, эдлэг шонхор, хайргын хөгчүү зэрэг шувуудтай.

Загас[засварлах | edit source]

Манай орны уулархаг нутгийн гол мөрөн, нуур, говийн шорвог давст нуурт 11 овог, 36 төрөлд хамаарах 75 зүйлийн загас байна.   Нуур,  голуудын  газарзүйн  байршил, хэв шинж,  амьдрах орчны онцлогоос хамааран загасны зүйлийн бүрдэл харилцан адилгүй байх бөгөөд улаан нүдэн, цурхай, зэвэг, алгана, тул гутаар, бэс загас, мөнгөлөг хэлтэг, цурхай зэрэг Орхон голын савд 14 зүйл загас байдаг.

Өгийнуур сум нь Умард мөсөн далайн ай савд багтдаг тул гол, нуур нь Сибир хилэм, тул, зэвэг, цагаан загас, пельд, омоль, Сибир хадран, балиус, цурхай, улаан нүдэн, нуурын жараа, нүцгэн  жараа,  мөнгөлөг  хэлтэг,  булуу цагаан  сахалт  эрээлж,  сибирын  нусган  жараахай, цулбуурт, алгана, сибирын шанаган загас зэрэг олон төрөл зүйлийн загастай.

Хүн ам зүй[засварлах | edit source]

Ерөнхий мэдээлэл[засварлах | edit source]

Өгийнуур сум 2014 оны байдлаар 3073 хүн амтай байсан ба үүнээс Өгий баг 539, Орхон 618, Тоглох 695, Зэгстэй 603, Дойт 618 хүн амтай байжээ.

2007 оны байдлаар 1 км2 нутаг дэвсгэрт 1-5 хүн ногдож байсан.

Сумын иргэдийн насны байдлыг авч үзвэл 2014 оны байдлаар 0-4 нас 10%, 5-10 нас 25%, 15-59 нас-60%, 60 дээш нас-5%-ийг тус тус эзлэж байв.

Овог[засварлах | edit source]

Баатад, Боржигин, Өөлд, Харнууд, Хойд, Хошууд, Цахар, Цорос, Монгол, Урианхан[10].

Нутгийн удирдлага[засварлах | edit source]

Сумын Засаг даргын тамгын газар[засварлах | edit source]

Сумын Засаг дарга[засварлах | edit source]

Тамгын газрын албад[засварлах | edit source]

Нутгийн өөрөө удирдах ёсны байгууллага[засварлах | edit source]

ИТХ[засварлах | edit source]

ИТХТэргүүлэгчид[засварлах | edit source]

Багийн Засаг дарга[засварлах | edit source]

Эрүүл мэндийн байгууллага[засварлах | edit source]

Боловсролын байгууллага[засварлах | edit source]

Алдартнууд[засварлах | edit source]

Төр-нийгмийн зүтгэлтэн[засварлах | edit source]

Эрдэмтэн[засварлах | edit source]

  • Дондогдоржийн Лхагвасүрэн-Клиникийн профессор, Тэргүүлэх зэрэгтэй, Хүүхдийн их эмч

Хөдөлмөрийн баатар[засварлах | edit source]

  • Дондогийн Цэнд-Аюуш - Оёдолчин /1978 он/

Гавьяат[засварлах | edit source]

  • Дашбалжирын Галбадрах - Хүний их эмч /2015 он/

Алтан гадаст[засварлах | edit source]

Улсын сайн малчин[засварлах | edit source]

Аймгийн сайн малчин[засварлах | edit source]

Сумын сайн малчин[засварлах | edit source]

Цэргийн зүтгэлтэн[засварлах | edit source]

Улсын цолтой бөхчүүд[засварлах | edit source]

  • Цэвээний Лхагва-Улсын заан /1946 он, 1973 онд "Улсын заан" цол нэхэн олгосон/
  • Дамбийн Шижээ-Улсын начин /1974 он/

Аймгийн цолтой бөхчүүд[засварлах | edit source]

  • Гэндэнгийн Цэдэнбал-Аймгийн хурц арслан /1951, 1953, 1955 онд тус тус түрүүлсэн, 1952 онд үзүүрлэсэн/
  • М.Шатар-Аймгийн заан /Спартикадад үзүүрлэсэн/
  • Чилхаа-Аймгийн заан
  • П.Оюундалай-Аймгийн заан /1991 онд үзүүрлэсэн/

Цэргийн цолтой бөхчүүд[засварлах | edit source]

Сумын цолтой бөхчүүд[засварлах | edit source]

Улсын алдарт уяачид[засварлах | edit source]

Аймгийн алдарт уяачид[засварлах | edit source]

Сумын алдарт уяачид[засварлах | edit source]

Бусад спорт[засварлах | edit source]

Урлаг[засварлах | edit source]

Боловсролын салбарын алдартан[засварлах | edit source]

Эрүүл мэндийн салбарын алдартан[засварлах | edit source]

Бусад алдартан[засварлах | edit source]

Сумын наадмын тойм[засварлах | edit source]

Хүчит бөхийн барилдаан[засварлах | edit source]

Хурдан морины уралдаан[засварлах | edit source]

Байгаль орчны хамгаалалт[засварлах | edit source]

БОАЖЯ, Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны ЖАЙКА байгууллага хамтран хэрэгжүүлж буй ус намгархаг газрын экосистем хамгаалах, зохистой ашиглах голын сав газрын менежментийн загвар төслийн хүрээнд Өгий нуурын Мэдээлэл, сургалтын төв байгуулагдан ажиллаж байна.

Нутгийн зөвлөл[засварлах | edit source]

Тэргүүн[засварлах | edit source]

Гишүүд[засварлах | edit source]

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

Баримтын холбоос[засварлах | edit source]

  1. Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн (сум, дүүргээр)
  2. Ж.Гэрэлбадрах: Монголын нутаг дэвсгэр хил хязгаарын түүх, Улаанбаатар, 2006
  3. Ц.Дамдинсүрэнгийн орчуулга: Монголын нууц товчоо УБ.,1976. Тал.164
  4. Ж. Гэрэлбадрах. Монголын нутаг дэвсгэр хил хязгаарын түүх. УБ.,2006. Тал.56
  5. Д.Гонгор. Халх товчоон. УБ., 1970. Тал.175
  6. Ц.Содномдагва. БНМАУ-ын орон нутгийн засаг захиргааны хуваарьт гарсан өөрчлөлтүүд (1921-1965). УБ.,1967. Тал. 13, 18, 225-230
  7. Ц.Содномдагва. БНМАУ-ын орон нутгийн засаг захиргааны хуваарьт гарсан өөрчлөлтүүд (1921-1965). УБ.,1967. Тал. 13, 18, 225-230
  8. Ц.Содномдагва: БНМАУ-ын орон нутгийн засаг захиргааны хуваарьт гарсан өөрчлөлтүүд (1921-1965). УБ.,1967. Тал. 225-230)
  9. Ц.Содномдагва: Монгол улсын засаг, захиргааны зохион байгуулалтын өөрчлөлт, шинэчлэлт (1691-1997). Тал 400-401
  10. А.Очир, Ж.Сэржээ: Монголчуудын овгийн лавлах, УБ.,1998; С.Дэмбэрэл: Ар Монголын аймаг хошуу, сумдын нутаг түүний овог, УБ., 1997.Тал.16