Омбудсмен

Омбудсмен (Ombudsmen). Энэ үг анх Скандинаваас гаралтай боловч анхны омбудсмен 2000 жилийн тэртээ Хятадын Хан улсын үед байсан гэдгийг судлаачид тогтоожээ. XIX зууны үед энэ ойлголтыг Скандинавын орнууд шинээр амилуулж, орчин үеийн хэлбэр төрхийг оруулсан байна. 1960 онд Шинэ Зеландид анхны омбудсменийг томилсон түүхтэй юм. Омбудсмен гэдэг бол төрийн урагшгүй удирдлагын тухай санал гомдлыг бие даан хүлээн авч судалдаг алба мөн. Энэ албаны ажлын үндсэн зорилго нь: 1. Дүрэм журам, заавар, хууль зэрэгт харшлах, тогтоосон журам, туршлагаас гажсан үйл ажиллагаа, шийдвэр нь шударга бус, үндэслэлгүй, алдаатай, бодлогогүй, эсвэл эрх мэдлээ хэтрүүлсэн, авилга өгсөн, албан тушаалаа шунахай зорилгоор ашигласан үйл ажиллагааг хянах, 2. Удирдах, албан үүргээ гүйцэтгэхэд анхааралгүй хандах, чирэгдэл учруулах, үл ойшоох, мэдлэггүй, үр дүнгүй, нийлэмжгүй байдал гаргах зэрэг үйлдлийг хянахад оршино. Олон оронд омбудсмений бүрэн эрх нь коррупци, хээл хахуулийг доод цэгт нь хүртэл буулгах зорилгоор засаг захиргааны тогтолцоог хянах, шалгах зэргээр хэрэгждэг. Орчин үед сэтгүүл зүйн практикт ч омбудсмен хэмээх ойлголтыг өргөн хэрэглэх болжээ. Энэ бол сэтгүүл зүйн нийтлэл, нэвтрүүлэгтэй холбоотой гомдол, маргааны хянан шалгаж, дүгнэлт гаргах зөвлөл (алба) гэсэн үг юм. Омбудсмен бол шүүгч биш, түүнд өөрийн шийдвэрийн биелэлтийг шүүн таслах журмаар шаардах эрх мэдэл байхгүй. Шүүгчийн гаргадаг шиг мөрдөгдөж буй хууль дээр үндэслэсэн албан тогтоол гаргадаггүй. Харин тодорхой хэргийн мөн чанарыг мөрдөн илрүүлсэн үр дүнгээрээ л дүгнэлт гаргадаг. Ердийн хууль ёсны түүхэн дэх анхны омбудсмен болох Ги Пауэлс: “нийгмийн энэхүү хууль заншил бол засаглалын хүчирхэг тогтолцоотой харилцахад нь иргэдэд туйлын ашигтай зүйлс учраас дэлхий дахинаа өргөн тархсан” гэж тэмдэглэсэн байдаг. Өнөөдөр омбудсмен гэдэг ухагдахуун олон орны Үндсэн хуулинд баталгаажсан байна.