Омбудсмен
Омбудсмен (Ombudsmen). Энэ үг анх Скандинаваас гаралтай боловч анхны омбудсмен 2000 жилийн тэртээ Хятадын Хан улсын үед байсан гэдгийг судлаачид тогтоожээ. XIX зууны үед энэ ойлголтыг Скандинавын орнууд шинээр амилуулж, орчин үеийн хэлбэр төрхийг оруулсан байна. 1960 онд Шинэ Зеландид анхны омбудсменийг томилсон түүхтэй юм. Омбудсмен гэдэг бол төрийн урагшгүй удирдлагын тухай санал гомдлыг бие даан хүлээн авч судалдаг алба мөн. Энэ албаны ажлын үндсэн зорилго нь: 1. Дүрэм журам, заавар, хууль зэрэгт харшлах, тогтоосон журам, туршлагаас гажсан үйл ажиллагаа, шийдвэр нь шударга бус, үндэслэлгүй, алдаатай, бодлогогүй, эсвэл эрх мэдлээ хэтрүүлсэн, авилга өгсөн, албан тушаалаа шунахай зорилгоор ашигласан үйл ажиллагааг хянах, 2. Удирдах, албан үүргээ гүйцэтгэхэд анхааралгүй хандах, чирэгдэл учруулах, үл ойшоох, мэдлэггүй, үр дүнгүй, нийлэмжгүй байдал гаргах зэрэг үйлдлийг хянахад оршино. Олон оронд омбудсмений бүрэн эрх нь коррупци, хээл хахуулийг доод цэгт нь хүртэл буулгах зорилгоор засаг захиргааны тогтолцоог хянах, шалгах зэргээр хэрэгждэг. Орчин үед сэтгүүл зүйн практикт ч омбудсмен хэмээх ойлголтыг өргөн хэрэглэх болжээ. Энэ бол сэтгүүл зүйн нийтлэл, нэвтрүүлэгтэй холбоотой гомдол, маргааны хянан шалгаж, дүгнэлт гаргах зөвлөл (алба) гэсэн үг юм. Омбудсмен бол шүүгч биш, түүнд өөрийн шийдвэрийн биелэлтийг шүүн таслах журмаар шаардах эрх мэдэл байхгүй. Шүүгчийн гаргадаг шиг мөрдөгдөж буй хууль дээр үндэслэсэн албан тогтоол гаргадаггүй. Харин тодорхой хэргийн мөн чанарыг мөрдөн илрүүлсэн үр дүнгээрээ л дүгнэлт гаргадаг. Ердийн хууль ёсны түүхэн дэх анхны омбудсмен болох Ги Пауэлс: “нийгмийн энэхүү хууль заншил бол засаглалын хүчирхэг тогтолцоотой харилцахад нь иргэдэд туйлын ашигтай зүйлс учраас дэлхий дахинаа өргөн тархсан” гэж тэмдэглэсэн байдаг. Өнөөдөр омбудсмен гэдэг ухагдахуун олон орны Үндсэн хуулинд баталгаажсан байна. Íèäåðëàíäûí íýðò ñóäëàà÷ Äîíàëüä Ðîâàò (1965, 1985)-ын загвараар äýëõèé äýýð îìáóäñìýíèé õî¸ð çàãâàð áàéäàã àæýý. Íýãä¿ãýýð çàãâàð нь Øâåä (1809 îíä àíõ ¿¿ññýí)-Ôèíëàíäûí (1919 îíä àíõ áàéãóóëàãäñàí) áóþó “ñîíãîäîã îìáóäñìýí”-èé çàãâàð ãýæ íýðëýãäýíý. Ñîíãîäîã çàãâàðûí îìáóäñìýí íü çºâõºí òºðèéí òºâ, õîò, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà òºäèéã¿é, ø¿¿õèéí ïðîöåäóð, çàõèðãààíû àñóóäëóóäûã õàìàðñàí ìàø ºðãºí ýðõ ¿¿ðýãòýé. Òýðýýð òºðèéí àëáàí õààã÷èéã áóðóóòàé ¿éëäëèéíõ íü òºëºº øèéòãýõ, ø¿¿õýä øèëæ¿¿ëæ òàñëàí øèéòãýõ øààðäëàãàòàé ýñýõèéã øèéäýõ ýðõòýé áàéäàã àæýý. Õýäèéãýýð ñîíãîäîã çàãâàðûí îìáóäñìýí ýíý ýðõýý æèëä õóðóó äàðàì óäàà ýäýëäýã ÷ ýíý íü òóñ àëáàíû ñ¿ð õ¿÷, àðä ò¿ìíèé äóíäàõ íýð õ¿íäýä èõ íºëººòýé áàéäàã áàéíà. Õî¸ð äàõü çàãâàð íü Äàíè улсын çàãâàð (1953 îíä ¿¿ññýí) õýìýýí íýðëýãäýõ áà ø¿¿õ ýðõ ìýäýëã¿é, çºâõºí òºðèéí çàõèðãààíû àñóóäëóóä äýýð òºâëºð÷ àæèëëàäàã. ªºðººð õýëáýë, òºðèéí óäèðäëàãûí ¿éë ÿâö äàõü äóòàãäàë äîãîëäîëä ãîëëîí àíõààðíà. Äàíи улсын энэхүү çàãâàð äýëõèéä õàìãèéí ºðãºí òàðõæýý. Ò¿¿í÷ëýí îìáóäñìýíèé èíñòèòóöèéã ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áóé áàéäëààñ íü õàìààðóóëàí: 1. Аñóóäëûí ìºðººð àðãà õýìæýý àâäàã 2. Аñóóäëûã óðüä÷èëàí õàðæ àðãà õýìæýý àâäàã ãýæ õóâààõ íü áèé. Мөн нýã îíöëîã ç¿éë áîë ýíý òºðëèéí àëáàä óëñ á¿õýíä “îìáóäñìýí” ãýñýí íýðòýé áàéäàãã¿é. Îìáóäñìýí íü Èõ Áðèòàíè áîëîí àíãëè õýëòýé ººð îëîí îðîíä “commissioner” Ôðàíö áîëîí ôðàíöààð ÿðèã÷ îðíóóäàä “mediateur” áà “protecteur,” äèéëýíõ èñïàíè õýëòýé îðîíä “defensor” õýìýýí íýðëýãääýã áàéíà. Õýäèéãýýð îìáóäñìýíèé ¿¿ñýë 18-ð çóóíààñ ýõòýé áîëîâ÷ äýëõèé äýýð õàìãèéí ýð÷èìòýé òàðõñàí ¿å íü 1950-èàä îíîîñ õîéø áàéäàã. ªíãºðºã÷ çóóíû ñ¿¿ëèéí õàãàñ áîë îìáóäñìýíèé èíñòèòóöè çºâõºí òîîíû õóâüä àñàð õóðäàöòàé íýìýãäñýí òºäèé áèø áàñ îìáóäñìýíèé ¿éë àæèëëàãààíû çàð÷èì, ìºí ÷àíàð øèíý äýâøèëòýò óòãà àãóóëãààð áàÿæñàí ¿å юм. Омбудсмэн нь улс болгон өөр өөрийн онцлог ойлголт, агуулгыг агуулж байдаг, төрийн болон төрийн бус бүхий л хэвшилд, бүхий л эрх зүйн тогтолцоонд зохицож чаддаг өвөрмөц онцлогтой албан тушаал юм байна. Манай оронд îìáóäñìýíий àëáà ¿ã¿é òºäèéã¿é ýíý àëáûã áàéãóóëàõ òàëààð ÿðèà õýëýëö¿¿ëýã өдгөө л эхлэлийн буюу үр хөврөлийн шатандаа явагдаж áàéíà.
Ìîíãîëä åðýýä îíû ýõýýð íýãýí ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿í ýíý òàëààð ñàíàë õýëæ áàéñàí áîëîâ÷ Ìîíãîëä òîõèðîìæã¿é àëáà ãýñýí øàëòãààð äýìæèãäýýã¿é àæýý. Ãýõäýý Ìîíãîëûí Õ¿íèé Ýðõèéí ¯íäýñíèé Комисс, Òºðèéí Õÿíàí Øàëãàõ Õîðîî áîëîí áóñàä õ¿íèé ýðõèéí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä îìáóäñìýíèé çàðèì ¿¿ðýã õàðèóöëàãà àæèãëàãäàæ áàéäàг.
