Бөө

Монгол орны язгуур шүтлэг бөө мөргөл бөгөөд хүчирхэг байх үедээ бөө мөргөл гололсон улс байсан. Дайн тулаан болон онц ноцтой шиидвэр гаргах үедээ бөө нараас асууж Тэнгэрийн таалалд нийцүүлж оршдог байв. Иймд бөө нар улс оронд бүх шийдвэрт оролцсон нөлөө бүхий байж. харин Хубилай хааны захиргаанд байсан улсаа шарын шашинг төрийн шашин бологсонд түүний удмын Тогоонтөмөр хааны Солонгос хатан Чэ нь хааны бусад хан хөвгүүдийг хорлон хөнөөж өөрийн хүү Аюушридар-г хаан өргөмжилж түүний удмын хаадууд түүний бодлогоор өмнөх бүх тогтолцоог устгааж бөөг нараа хомроглон устгаж, шарын шашинд оруулж бүх эрх мэдлээ ямар ч бөө оролцуулалгүй нэг гарт төвлөрүүлэх болсон. Солонгос хатны удмыг хороож Монгол үндэстэн бөө мөргөлөө аварч үлдэхийн даваан дээр Мандухай хатан өөрийн байр сууриа авч үлдэхийн тулд Батмөнх-г аварч үлдэн Солонгос хатны мөрөөс болсон даян (умард юуан) улсыг ахин байгуулсан нь хожим түүний ач нар нийлж Монголын газар бүрт бүх бөө нарыг цуглуулж шатааж дуусгах болж мөхсөн.

Гэвч Дархад нутагт бөө мөргөл язгуур байдлаа хадгалсан хэвээр байсан байна. гэвч Манж чин гүрний үед Монголыг бүрэн мөхөөхөд толгой бөөг нь устгахгүй бол эргээд Монгол хөл дээрээ босох төөрөг буусанд хавчиж толгой бөө нарийг хороох байдлаар дарсан боловч дарагдалгүй үлджсэнээр барахгүй хариу болгон Манжыг харааж мохоосон.

Ардчилал сэргэхдээ зэрэгцээд бөө нэр барьсан хуурамч бөө нар олон болж эрх барьж (эрх гэдэг нь шарын шашны эд зүйл бөгөөд жинхэнэ бөөд огтоос хамаагүй) зүсэн зүйлийн түүхэнд байгаа өөр хэц хэнгэрэг зохион барьж онгод оруулахгүй бөөлж байгаа анхаарууштай