Монгол наадгай

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search

Манай ард түмний олон мянган жилийн турш бүтээсэн соёлын үнэт өвийн нэгд ардын уламжлалт тоглоом наадам зүй ёсоор орно. Монголчуудын хүн төрөлхтний түүхэнд оруулсан оюун ухааны том хувь нэмрийн нэг нь монгол наадгай юм. Монгол ардын тоглоом наадгай нь олон төрөлтэй бөгөөд үүнээс цухас дурьдвал:

  1. Шагайн тоглоом
  2. Хөлөгт тоглоом
  3. Оньсон тоглоом
  4. Аман наадам
  5. Уран ээдрээт гогцоо, уран зангилаа сүлжээ
  6. Өрж эвлүүлдэг тоглоом
  7. Чамабалын хүрд
  8. Хуруу гараар наадах наадгай
  9. Шагайн тоглоом, Шүүрэх,булаалдах наадгай
  10. Тооцоолох наадгай
  11. Эвхэх,хайчлах наадгай
  12. Илбэ,мэрэг
  13. Мөсөн дээрх наадам
  14. Эрийн гурван наадам

зэрэг олон төрлийн арвин баялаг тоглоом наадам байдаг бөгөөд манай ард түмэн өсвөр үеэ сургаж хүмүүжүүлэх нэган чухал хэрэглүүр болгон ашигласаар ирсэн сайхан уламжлалтай билээ.

Манай ард түмэн хүний оюун ухааныг арга, билэг гэж ангилан үзээд эсрэг тэсрэгээр сэтгэснээр хүний оюун санаа хөгжинө гэсэн гүн ухааны хийсвэрлэл гаргаж эрдэм мэдлэг бол билэг ухааныг, наадам хөдөлмөр бол арга ухааныг хөгжүүлэх үндэс болно гэсэн монгол сэтгэлгээг бий болгосон байна.

Монголчуудын өвөг дээдсээсээ уламжилсан 15 төрлийн 3000 шахам тоглоом наадмаар нааддаг. Малчин түмний тоглоомын санг оньслох, эвлүүлэх наадмууд, уран ээдрээ тайлах, шагайн наадмууд, хөлөгт тоглоом, аман наадамаас голлон бүрдүүлдэг. Монголын үндэстэн ястнуудын өвөрмөц тоглоомууд ч олон бий.

Аман наадам Монголын ард түмэн мянга мянган жил хуримтлуулсан ахуй амьдрал соёл хүмүүжлийн арга туршлага, эрдэм мэдлэгийн ихэнх нь малчин олны амьдрал туршлагаар баяжигдан уламжлагдаж ирсэн боловч нэгэн хэсэг нь хуучин цагийн ном сударт, зарим хэсэг нь ардын аман зохиолд ам дамжигдан үлдэж зарим нэг нь мартагддаг байна. Нэгэн нутагт боловсорсон сайн зүйлс эрдэм ухаан бүх ард түмний хүртээл болж чадахгүй байсан тул ард түмэн үүнийг эрт мэдэж, олсон ололт амжилт арга туршлага эрдэм мэдлэгийнхээ эрхэм дээжсийг нэг сонсмогц ой тойнд хоногшихуйц хэвшмэл хэллэг, толгой холбон айзам тааруулан шүлэглэсэн үгс болгон цээжлүүлэн үлдээдэг байжээ. Ийнхүү холбоо шүлгийн бадаг болгон хойч үедээ уламжлан үлдээдэг нэгэн сайхан арга бол ардын аман зохиолын нэгээхэн хэсэг нь болсон аман наадам буюу үгэн тоглоом гэж үзэж болно. Аман наадам нь монголын ард түмэн хойч үеэ сурган хүмүүжүүлж эрдэм мэдлэг олгох, хэл яриаг хөгжүүлэх, авиаг зөв тод дуудаж сургах явдалд онцгой ач холбогдол гүйцэтгэж, сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд ихээхэн хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн юм.

Хүүхдийг хэлд сайн орсон наснаас нь эхлэн зугаа үг, түргэн хэллэг оньсого таалгах зэргээр тоглуулдаг бол хүүхдийг нилээд ухаан сууж аливаа учир зүйг ухааран ойлгох болсон үеэс эхэлж дунд хуруу олох, сүмбэр уул босгох цэц булаалдах дайралцаа үг, ес хэлэлцэх, цоллох зэрэг тоглоомоор тоглуулдаг.

Аман наадам нь үүсэл гарал, насны онцлог, наадах үйл ажиллагаа зэргээсээ хамааран

  1. Үгээр идэх дайралцаан тоглоом
  2. Ухаанаар уралдаж давах
  3. Ухаан задлах хошин бодлого
  4. Таалцах–таавар
  5. Дэмбээдэх
  6. Асуулт-хариулт
  7. Амьсгал уртасгах үг-Хул тоолох
  8. Ес хэлэлцэх
  9. Зугаа үг хэлэлцэх
  10. Оньсого
  11. Ертөнцийн гурав
  12. Зүйр цэцэн үг
  13. Хэл зүгшрүүлэх үг, жороо үг
  14. Хуруу олох,
  15. Оюун ухаан задлах гэx мэтээр олон төрөл болгон ангилж болно.

Аман наадам, үгэн тоглоом нь аль ч насны хүнд хамааралтай боловч тэр дундаас хүүхэд залуусын сонирхлыг бүр их татдаг нь ардын сурган хүмүүжүүлэх зүйн хэрэглүүр болж, тэдний ёс суртахууны хүмүүжил, танин мэдэхүйд нөлөөлдөгтэй холбоотой.

Ээдрээ тайлах наадам[засварлах | edit source]

Монгол ардын наадмын нэг нь зэдрээ тайлах наадам юм. Энэ нь сур, дээс, шидэмс, бүч, утас ззргээр уясан битүү гогцооноос чагт, товч, зуузай, бөгж, шагай, дөрөө зэргийг гаргаж авах арга ухааныг уралдаж олох журамтай. Одоогоор манай ард түмний дотор хадгалагдаж үлдсэн дөч шахам ийм наадам олдоод байна. Тздгээр нь малын уяа холбоо, чагт ногт, хүзүүвч, тушаа, чөдрийн уяа зангилаанаас уламжлан үүсчээ. Эхний ээдрээ тайлах наадам тугалын чагтыг гогцоонд хийх гаргах үйлдэлтэй байсан бол түүний битүү гогцоог өөр нэгэн битүү гогцоонд хийх арга замаар «Хонин холбоо», « Богцны уяа », «богцны цагирагтай түгжээ» зэрэг хэрэглээний гогцоот уяа гарахын зэрэгцээ тийм уяа түгжээг хийж сургахад туслах наадмууд гарч, тэдгээрээс Чамбалын түлхүүр гэдэг оюун түлхүүрийн салбар наадмууд гарчээ. Богцны, хонин холбоо маягийн түгжээнээс үндэслэн битүү гогцооноос зуузай авах», «Модон чагт гогцоонд оруулах гаргах. «Хайчны нэг бариулын цагирган гогцоог битуү гогцооноос гаргах», «Хайчны хос бариулаас гогцоо гаргах», «Хос хайч холбох салгах», «Хос дөрөө холбох салгах», «Айргийн бүлүүрийн нүх цзвэрлэх», «Уур нүдүүр холбох салгах» гэх мэт өөрсдийн хэрэглээний зүйлтэй шууд холбоотой наадмуудыг монголын малчид зохиож, улмаар ухаан задлах уран ээдрээтэй “Бүлүүрийн тавгаас бөгөж авах” “Буулганаас бөгж авах” “бөгж нийлүүлэх “ чөдөр гогцоо зэрэг олон наадам зохиож суүлдзэ бүр хийсвэрлэж «Давхар гогцоо», «Хоёр хүний холбоо салгах», Хоёр гарын холбооноос зуузай авах», «Хоёр тахны холбооноос зуузай авах», «Холбосон хоёр гараа битүу гогцооноос салгах», «Аргамжаанаас биеэ салгах». «Байж болшгүй тохиол» зэрэг олон сонин наадам зохиож»э.

Чамабалын хүрд[засварлах | edit source]

“ЧАМА” гэдэг нь шидэт буюу гайхамшигт гэсэн утгатай, “БАЛ” гэдэг нь үелээ буюу далан гэсэн утгатай хоёр үгээс бүтсэн Чамабалын хүрд буюу шидэт далангийн хүрд гэж нэрлэгдсэн олон зуун наадам байдаг нь монгол ардын наадмын нэгэн төрөл юм. Энэ төрлийн наадмаас ам дөрвөлжин хашаа хэлбэртэйг “УТКҮ”, дугуй хүрээнүүдээс бүтсэн хэлбэртэйг нь “ХҮННҮ” гэж ялгадаг байна. Монголчууд малын хашаа хороо, хээ угалзаас санаа аван олон сүлжээ, давтамж бүхий тойрог, дөрвөлжинг зохиомжилдог. Манай эртний өвөг болох Хүннү гүрний үед нууцыг эрж олох буюу түүнд хүрэх төөрөхгүй замыг эрж олох хашаа хороо, зураг тэмдгийг “Чамабалын хүрд“ гэдэг байжээ. Булган аймгийн Бүрэгхангай сумаас МЭӨ 200-аад оны үед хамаарах “Чамабалын хүрд” олдсон нь бий. Энэхүү тоглоомд нууцыг эрж олох, түүнд хүрэх замыг түвэггүй олох гол зорилготой.

Уткү[засварлах | edit source]

Хүннүгийн үед их билигшээдэг байсан дөрвөлжин хэлбэртэй наадмыг “уткү” гэсэн нь утсу (утас) гэсэн үг бөгөөд Хүннүгийн үед хилийн утас буюу дээсийг иймхүү нэрэлдэг байжээ. Энэ наадам нь ам дөрвөлжин хашаа юм, хашаа нь олон хаалгатай бөгөөд хэсэг яваад битүүрнэ. Хамгийн гадна хашаа нь буландаа нэг хаалгатай. Тэдгээрийн аль хаалгаар орж, хаагуур явж болохыг бодож олон жижиг төмөр хоргол гүйлгэн наадна.

Хүннү[засварлах | edit source]

Бидний  өвөг дээдэс нарыг онцгой эрхэмлэн хүндэлж, нарны нэрийг “Хүннү” гэдэг байсны дээр өөрийн гүрэн улсыг одооныхоор “Нар ну” гэсэнтэй адил “Хүн нү” (Нарны) гэж нэрлээд дугуй дүрсийг мөн “хүн” гэдэг байсан учраас давхар давхар дугуй хүрээнээс бүтээсэн чамабалын хүрдийг “Хүннү” гэжээ.

Оньсон тоглоом[засварлах | edit source]

Хүннү гүрний үед оньсон тоглоомоор тоглож байсан баримт байдаг. Оньс бол өөрөө нүүдлийн соёл иргэншлээс гаралтай. Манай өвөг дээдэс жилийн дөрвөн улиралдаа тохируулж, нүүж суухын тулд гэр орон, эд хогшил, хашаа саравчаа бүгдийг нь хялбархан задалж, угсарахаар бодон хийдэг байсан. Энэ нь явсаар оньсны үндэс болж хөгжсөн. Монгол гэр. Ор, ширээ, тавиур, айрагны бүлүүр хүртэл оньс байдаг.Манай ард түмэн үр хүүхдийнхээ оюуны ухаан, сэтгэн бодох чадвар, эвлүүлэх ухааны арга барил , зохион бүтээх бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх, сургалт хүмүүжлийн ажилд тоглоом наадам ашиглан,саруул уужим олон талын хүмүүжилтэй болгох үйл ажиллагаандаа ашиглаж ирсэн ардын уламжлалт тоглоомын бүхэл бүтэн соёлыг бий болгожээ. Түүний нэг нь Монголчуудын хэдэн зууны турш үе дамжуулан өвлүүлэж, улам боловсронгуй болгон хөгжүүлж ирсэн оюуны үнэт бүтээл болох оньсон тоглоом юм Монголчууд шатаах дэлбэрэх бодис бүхий бортогуудыг чөдөр оньс нэртэй оньсон зэвсгээр харваж байсан түүхэн барим байдаг./Тулуй 1221 онд Хорезмын довгоонд 300 чөдөр оньс хэргэлсэн/ Мал аж ахуйн тоног хэрэглэл ногт, чөдөр, эмээл, хазаар,тэрэг,чарга энэ бүхэн уяа зангилаан оньслох урлаг ухаан, тоглоом болтлоо хөгжин хүмүүсийн бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлдэг байж.

Монгол улсад оньсон тоглоомын хамгийн баялаг өв сантай хүн бол Монгол улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Шилдэг Зохион бүтээгч З. Түмэн- Өлзий юм.

З. Түмэн- Өлзий нь 1955 оноос эхлэн нийт 5000 орчим оньс зохион бүтээсэн ба Оюун Ухааны Олон улсын Музейг Улаанбаатар хотноо 1990 онд үүсгэн байгуулсан. Музейд Монголын болон олон улсын оньсон ба сэтгэхүй хөгжүүлэх 9000 орчим тоглоом наадгайнууд, 500 шахам шатар, хөлөгт тоглоом, 350 орчим уран зураг нийт 11000 үзмэртэй дэлхийд ховор музей гэгддэг. Оюун Ухааны Олон Улсын Музей нь монгол үндэстний болон дэлхийн хүн төрөлхтний соёл иргэншил, шинжлэх ухааны зарчмыг тоглоом наадмыг ашиглан хялбаршуулан ойлгуулах зорилготой шинжлэх ухаан танин мэдэхүйн музей юм.

Монголын ард түмэн өвөг дээдсээсээ уламжлагдан ирсэн “Энх мэндийн эв долоо“, "Бага эв долоо", "Жигтэйхэн долоон хавтгай" зэрэг өрж эвлүүлдэг тоглоомоо баяжуулан хөгжүүлж хадгалсаар ардын тоглоом болгон эрт цагаас тоглож байсан бөгөөд хойч үедээ өвлүүлж улам боловсронгуй болгож "Долоодой", "Арга билгийн алтан түлхүүр", "Монгольская игра буюу Намсрай", "Тэмүүлэн" зэрэг эртний болон эдүгээ зохиогдсон өрж эвлүүлдэг тоглоомоор олон төрлийн тоглоом наадам зохиож хүүхдийн сэтгэн бодох чадвар, зохион бүтээх, өрж эвлүүлэх ухаанд сургах, дүрслэн урлах бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд ашигласаар ирсэн билээ.

Орчин үед өрж эвлүүлдэг тоглоомыг одоо хүртэл уламжлуулан хөгжүүлэхэд Н.Намжилдорж, Х.Дарамбазар, Ж.Дэмбэрэл, П.Баяраа нарын хүмүүс ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм. Тэдгээрээс Н.Намжилдорж өрж эвлүүлдэг тоглоомыг хүүхэд залуучуудад өвлүүлэх, сургаж хүмүүжүүлэхээс гадна ардын уламжлалт тоглоот наадмыг судалж цуглуулан эмхтгэн хэвлүүлсэн ба өөрөө шинээр “Долоодой" хэмээх тоглоом зохиож энэхүү тоглоомоороо БНМАУ-ын Гэгээрлийн яам, Монголын урчуудын эвлэлийн холбооноос 1961 онд зарлаж явуулсан хүүхдийн тоглоомын уралдаанд гуравдугаар байр эзэлж байсан бөгөөд 1966 онд "Монголын хөлөгт тоглоом" номдоо оруулсан байна. П.Баяраа 1991 онд "Намсрай" тоглоомыг зохиож, цэцэрлэгийн багшийн сургуулийн оюутнуудад зааж сурган нийтийн хүртээл болгон, 1994 онд отгон хүү Намсрайн нэрээр нэрлэсэн. Уг тоглоом "Монгольская игра" нэртэйгээр Орос улсад үйлдвэрлэгдэн интернетээр зарагдан нийтийн хүртээл болж байна.

Өрж эвлүүлэх тоглооом нь маш их сонирхолтой бөгөөд хийхэд хялбар, хүүхдийн оюун санааг хөгжүүлж, анхаарлыг дээд зэргээр төвлөрүүлэх, сэтгэн бодох үйл ажиллагааг хөгжүүлж сэтгэхүйн үйлийг төлөвшүүлж, улмаар аман яриа, уран хэллэгийн дадал чадвар олгох зэргээр хүүхдийн харааны ур, гарын ур, ухааны урыг хөгжүүлж хамтын хүмүүжлийг олгодог зэрэг давуу талуудтай тоглоом юм.

Тэмүүлэн тоглоом[засварлах | edit source]

Aрдын уламжлалт өрж эвлүүлдэг Долоодой, Жигтэйхэн 7 хавтгай зэрэг тоглоомууд болон Коссын шоо, Мотессорын жааз, хөзөр, даалуу зэрэг тоглоомуудын бүхий л шинжийг агуулсан, тэдгээр тоглоомыг орлож чадахаар сурган хүмүүжүүлэх чухал ач холбогдолтой, хүүхдийн сэтгэн бодох, дүрслэн урлах, математик сэтгэлгээ, авьяас чадварыг хөгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой цогцолбор тоглоом юм.

Тоглоомын сурган хүмүүжүүлэх ач холбогдол нь: хүүхдийн оюун ухаан сэтгэн бодох, дүрслэн урлах чадвар, IQ-г хөгжүүлэх, бага насны хүүхдийн хичээл сургалтыг сонирхолтой хөгжилтэй болгож сургалтын үйл ажиллагаанд тоглоомоор дамжуулан хүүхдийн математик сэтгэлгээ, дүрслэн урлах, зохион бүтээн авьяас чадварыг хөгжүүлэхэд чиглэгдсэн сургалтын үйл ажиллагаанд дидактик материал болж сургалтын процест хүүхдэд сэтгэхүйн үйлдэл төлөвшүүлэхэд задлан шинжлэх, цэгцлэн нэгтгэж, оюун дүгнэлт гаргах ажиллагаанд тоглоомын хэлбэрээр ашиглах өргөн боломж олгодгоор онцлог чухал ач холбогдолтой юм. Үүнд:

  1. Өнгө дүрстэй танилцуулах
  2. Математик сэтгэлгээг хөгжүүлэх
  3. Дүрслэн урлах чадварыг хөгжүүлэх
  4. Сэтгэн бодох чадварыг төлөвшүүлэх
  5. Тооцоолон бодох арга ухаанд цэгцтэй сургах зэргээр сурган хүмүүжүүлэх үйл ажиллагааг хөгжилтэй сонирхолтой болгодог.
Тэмүүлэн тоглоом 3.png
Тэмүүлэн тоглоом.png
Тэмүүлэн тоглоом 2.png

Намсрай тоглоом[засварлах | edit source]

Энэхүү өрж эвлүүлдэг Намсрай тоглоом нь 4 ижил адил талт гурвалжин , 2 ижил квадрат дүрс, 1 том, 4 ижил жижиг адил талт гонзгой дөрвөлжин зэрэг 3 янзын дүрс бүхий 11 ширхэг хэсгээс бүрдэнэ. Намсрай тоглоом нь сургуулийн өмнөх насны хүүхдэд тохирсон, энгийн геометрийн дүрс бүхий хялбархан хуваалттай, өөрийн гэсэн онцлог шинжтэй, хамгийн цөөн дүрс бүхий олон тооны хувилбартай, ямар нэгэн амьтан ялангуяа таван хошуу малыг янз бүрийн хөдөлгөөнтэй дүрсэлж болдог, олон дүрс хувилбар бүхий тоглоом юм. Уг тоглоомыг П.Баяраа 1991 онд зохиож цэцэрлэгийн багшийн сургуулийн оюутнуудад зааж сурган нийтийн хүртээл болгон, 1994 онд отгон хүү Намсрайн нэрээр нэрлэсэн. Энэ тоглоомоор бага насны хүүхдүүдэд тоглуулахдаа эхлээд өнгөөр ялган будсан янз бүрийн дүрс бүхий даалгаврыг өгч харж дуурайлган эвлүүлүүлэх, дараа нь өрсөн дүрсээс харж зурж будах, эцэст нь өөрсдөөр нь янз бүрийн дүрс, хээ санаачлан зохион бүтээлгэх зэргээр хүүхдийн нас, чадварт тохируулан олон арга барилаар ажлуулах боломжтой.

Намсрай тоглоом.png

Энэ тоглоом нь "Монгольская игра" нэрээр Дэлхийн өрж эвлүүлдэг /головоломика/ тоглоомын жагсаалтад оржээ.

Долоодой

                        "Өрж эвлүүлдэг тоглоом

Долоодой бол манай монголын уламжлалт өрж эвлүүлдэг тоглоомын нэг бөгөөд гурван кавдрат (тэг дөрвөлжин) хоёр тэнш өнцөгт (гонзгой дөрвөлжин) хоёр тэгш өнцөгт гурвалжин дүрсээс бүрдэнэ.Долоодойг 1961 онд Н.Намжилдорж зохиож БНМАУ-ын Гэгээрлийн яамнаас зохион явуулсан хүүхдийн тоглоомын уралдаанд 3-р байр эзэлж байсан байна. Уг тоглоомыг 1966 онд өөрийн бичсэн"Монголын хөлөгт тоглоом"номонд анх хэвлэн гаргаж , түүнд утаа гарч байгаа эсгий гэр, хултай айраг барьсан хүн,гүйж яваа хүүхэд, хун ,морьтой хүн зэрэг тавиад дүрсийг эвлүүлж дүрсэлсэн 1990 оны Залуу зохион бүтээгч сэтгүүлд Х.Дарамбазар туулай,ишиг унага  зэрэг дүрсийг эвлүүлж гаргасан 2008 онд П.Баяраа "Өрж эвлүүлдэг тоглоом"зэрэг ном  товхимлуудад хэвлэгдэж байсан. Энэ тоглоомыг Фанер буюу мод картон цаасаар зурагт үзүүлсэнээр долоон хэсэгт хувааж хийн тэдгээрийг эвлүүлэн тоглож  хүүхэдийн сэтгэн бодох чадвар  IQ ,эвлүүлэх ухаанд сургах ач холбогдолтой

                 Энэ тоглоомоор хүүхдийг тоглуулахдаа нас, чадварын түвшнөөс хамаарч  :

1- Эхлээд өнгөөр ялган будсан янз бүрийн дүрс бүхий  даалгавры харж дуурайлган эвлүүлүүлэх.

2- Дараа нь:өрсөн дүрсээс харж дуурайлган өрж өрсөн дүрсээ тойруулан  зурж будах.

3- Өөрсдөөр нь янз бүрийн дүрс, амьтан хээ санаачлан  өрж зохион бүтээлгэх, зурж будах

4- хүрээлэн зурж дүрсэлсэн  дүрс зургаас  харж  бүх дүрсийг ашиглан өрж эвлүүлэх сэтгэн бодох

   даалгавар гүйцэтгэх

5- Өөрөө санаачлан янз бүрийн сэдвээр дүрс эвлүүлэн зуран зэргээр бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх