Хөгжлийн сэтгэл судлал

Хөгжлийн сэтгэл судлал буюу Хүүхдийн сэтгэл судлал нь хүн амьдралынхаа туршид хэрхэн, яаж өсөж, өөрчлөгдөж, дасан зохицож байдаг талаар судалдаг шинжлэх ухааны судалгаа юм. Анхандаа нялх хүүхэд, хүүхдүүдтэй холбоотой байсан энэ салбар нь өсвөр нас, насанд хүрэгчдийн хөгжил, хөгшрөлт, бүхэл бүтэн амьдралын хугацааг хамарсан.

Хөгжлийн сэтгэл судлаачид амьдралын туршид сэтгэхүй, мэдрэмж, зан үйл хэрхэн өөрчлөгддөгийг тайлбарлахыг зорьдог. Энэ талбар нь бие бялдрын хөгжил, танин мэдэхүйн хөгжил, нийгмийн сэтгэл хөдлөлийн хөгжил гэсэн гурван үндсэн хэмжигдэхүүнээр өөрчлөлтийг судалдаг. Эдгээр гурван хэмжигдэхүүнд ур чадвар, гүйцэтгэх үйл ажиллагаа, ёс суртахууны ойлголт, хэл эзэмших, нийгмийн өөрчлөлт, хувь хүний ​​зан чанар, сэтгэл хөдлөлийн хөгжил, өөрийн үзэл баримтлал, хувийн шинж чанар бүрдүүлэлт зэрэг өргөн хүрээний сэдвүүд багтдаг. Хөгжлийн сэтгэл судлал нь хүний ​​хөгжлийн үйл явцад байгаль, хүмүүжлийн нөлөөлөл, мөн цаг хугацааны хувьд нөхцөл байдлын өөрчлөлтийн үйл явцыг судалдаг.

Олон судлаач хувийн шинж чанар, хувь хүний ​​зан байдал, хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлсийн харилцан үйлчлэлийг сонирхдог. Үүнд нийгмийн нөхцөл байдал, баригдсан орчин ордог. Хөгжлийн сэтгэл судлалын талаар үргэлжилж буй маргаанд биологийн эссенциализм болон нейропластик, хөгжлийн үе шат ба хөгжлийн динамик систем зэрэг орно. Хөгжлийн сэтгэл судлалын судалгаа нь зарим хязгаарлалттай боловч одоогоор судлаачид амьдралын үе шатууд болон биологийн хүчин зүйлүүд бидний зан төлөв, хөгжилд хэрхэн нөлөөлж болохыг ойлгохоор ажиллаж байна.

Хүүхдийн хөгжил нь хүүхэд төрсөн цагаас эхлээд өсвөр нас хүртэлх хугацаанд хүүхдийн биологи, бие бялдар, сэтгэл зүй, сэтгэл хөдлөлийн өөрчлөлтийг хэлдэг бөгөөд энэ нь тухайн хувь хүн хараат байдлаас бие даасан байдал руу шилждэг үеийг хэлдэг юм. Энэхүү үе нь урьдчилан таамаглаж болох дэс дараалал бүхий тасралтгүй үйл явц боловч хүүхэд бүрд өвөрмөц өөрийн гэсэн шинж чанартай явагддаг. Иймээс хүүхэд тус бүр ижил хурдаар хөгждөггүй бөгөөд үе шат бүр нь өмнөх хуримтлуулсан хөгжлийн туршлагаас шууд хамаардаг байна. Өөрөөр хэлбэл эдгээр хөгжлийн өөрчлөлтүүд нь удамшлын хүчин зүйл, нярай үеийн амьдралын үйл явдлуудад хүчтэй нөлөөлж болох тул генетик ба нярай нь хөгжлийг ихэвчлэн хүүхдийн хөгжлийн судалгааны нэг хэсэг болгон авч үздэг байна. Холбогдох хөгжлийн үе шатууд нь амьдралынхаа туршид хөгжихтэй холбоотой хөгжлийн сэтгэл судлал, хүүхэд асрахтай холбоотой хүүхдийн эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан юм.

Хөгжлийн үе шат

Хүүхдийн хөгжлийг дараах үе шатуудад хуваадаг. Үүнд: Нярай (0-4 долоо хоног); нялх (4 долоо хоногоос — 1 нас); нялх хүүхэд (1-3 нас); балчир буюу сургуулийн өмнөх насны хүүхэд (4-6 нас); бага ангийн хүүхэд (6-11 лет); өсвөр насны хүүхэд (12-18 нас).

Хүүхдийн хөгжилд эцэг эхийн олгож буй боловсрол нь бусад хүчин зүйлээс хамгийн их хувь нэмэр үзүүлдэг. Хүүхэд нийгэмших, төлөвшихөд эцэг эх гол тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Эцэг эх хоёулаа хамт байх нь хүүхдийн амьдралд тогтвортой байдлыг бий болгож, улмаар гэр бүлийн эрүүл сэтгэл зүйг дэмждэг байна. Хүүхдийн хөгжилд нөлөөлдөг өөр нэг хүчин зүйл бол эрүүл ахуйн боловсрол бөгөөд чанартай асаргаа юм.

Швейцарын хүүхдийн сэтгэл судлаач эрдэмтэн Жан Пиажэ хүүхдийн хөгжлийн 4 чухал үе шатыг боловсруулан гаргасан байна. Үүнд: 1. мэдрэхүйн үе (0-2 нас), 2. үйлдэл хийхээс өмнөх үе (2-7 нас), 3. тодорхой үйлдэл хийдэг үе (7-12) бөгөөд 4. ухамсарласан үйлдэл хийх үе (11-12).

Жан Пиаже хүрээлэн буй орчинд дасан зохицох (зан төлөв) үйл явц схемээр явагддаг бөгөөд дасан зохицох байдал нь өөртөө шингээж тохируулан тааруулах замаар явагддаг гэж дүгнэсэн байна.

Мэдрэхүйн үе

Пиажэгийн онолын эхний шат нь мэдрэхүй юм. Хүүхэд эхлээд дараах үндсэн мэдрэхүйг эзэмшдэг: хараа, сонсгол, хөдөлгөөний ур чадвар. Энэ үе шатанд ертөнцийн талаарх мэдлэг хязгаарлагдмал боловч хүүхдийн хуримтлуулж буй туршлага, харилцан үйлчлэлээр дамжуулан тасралтгүй хөгжиж байдаг. Пиажэгийн хэлснээр хүүхэд 7-9 сартайдаа объектын тогтворгүй байдал гэж нэрлэсэн зүйлээ хөгжүүлж эхэлдэг бөгөөд энэ нь хүүхэд одоо бол объект харагдахгүй байсан ч байсаар байгааг ойлгох чадвартай болсон гэсэн үг юм. Жишээ нь: хүүхдийн дуртай тоглоомыг хөнжил доор нуухад хүүхэд тоглоомыг биет байдлаар харж чадахгүй ч хөнжил доороос хайхаа мэддэг болдог байна.

Үйлдэл хийхээс өмнөх үе

Хөгжлийн энэ үе шатанд нярай хүүхдүүд оюун санааны тэмдэг ашиглан хүрээлэн буй орчиндоо дүн шинжилгээ хийж эхэлдэг байна. Эдгээр тэмдэгтүүд нь ихэвчлэн үг, зураг агуулсан байдаг бөгөөд хүүхэд өөр өөр объект, үйл явдал, нөхцөл байдалтай тулгарахдаа эдгээр янз бүрийн тэмдгийг өдөр тутмын амьдралдаа хэрэглэж эхэлдэг. Энэ үе шатанд байгаа хүүхдүүд математик гэх мэт танин мэдэхүйн тодорхой үйлдлүүдийг хэрэгжүүлэх боломжгүй байдаг. Бэлгэдлээс гадна хүүхдүүд (багш, хүүхэлдэйн кино баатрууд) дүр эсгэж тоглоом зохиож эхэлдэг. Хөгжлийн энэ үе шатанд зарим нэг сул тал нь 3-4 насны хүүхдүүдэд эгоцентризм буюу амиа бодох гэж нэрлэгддэг зүйл ихэвчлэн илэрдэг бөгөөд энэ нь хүүхэд бусдын хүслийг олж харах чадваргүй байдаг. Өөрөөр хэлбэл өөрт тохиолдсон үйл явдал, мэдрэмжийг бусдад мөн адил мэдрэгддэг гэж ойлгодог.

Тодорхой үйлдэл хийдэг үе

Энэ үе шатанд 7-11 насны хүүхдүүд танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг хөгжүүлэхийн тулд зохих логикийг ашигладаг бөгөөд энэ шинэ сэтгэлгээг өөрт тохиолдож болох янз бүрийн үйл явдалд хэрэглэж эхэлдэг. Энэ үе шатанд байгаа хүүхдүүд ерөнхий дүгнэлт гаргахын тулд бусад өмнөх ажиглалтаас дүгнэлт гаргахыг багтаасан индуктив үндэслэлийг агуулдаг байна.

Ухамсарласан үйлдэд хийх үе

Энэ үед хүүхэд өмнө хуримтлуулсан мэдлэг, туршлага дээр тулгуурлан өөрийн гэсэн байр суур, хэрэгцээт шийдвэр гаргах чадвартай болдог. Мөн хийсвэр сэтгэлгээ нь хөгжиж эхэлдэг. Хүүхэд өөрийгөө бусдаас илүү ухаантай, мундаг гэж ойлгодог.