Шогун
Шогун буюу Шоогүн (Япон: 将軍, латин: Shōgun) нь Японы дундад зууны түүхэнд эрх мэдэл бүхий цэргийн жанжин буюу цэргийн дээд цол хэргэм байсан бөгөөд одоогийн ерөнхий сайдтай эн зэрэгцэх цол гэж үздэг юм. 8-р зууны үеэс тухайн улсын бүх цэргийг захирсан шогун гэх хэргэм гарч ирсэн ба түүхийн явцад Минамото, Камакура, Ашикага, Токүгава гэх мэт угсааны шогунуудыг дамжсаар бараг 1000 жил үргэлжлж тогтсон. Харин 1868 онд Эзэн Хаан Мэйжи, шогуны засаглалыг халсан байна.
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Түүхэн талаасаа Японы нийгэмд дээд эрх мэдэл нь нэг (эзэн хааны) овогт харьяалагддаг байсан боловч бодит эрх мэдлээ хадгалж хамгаалахын тулд эзэн хааны овог (гэр бүл) зарим нэг том хүчтэй гэр бүлтэй нэгдэхээс өөр аргагүй болжээ. Ийнхүү эзэн хаадын дэргэд үргэлж өөр нэг овогийнхон байдаг байсан. 456 он хүртэл ийм овог нь Кацураги овог, 498 он хүртэл Хэгури овог, 539 он хүртэл Отомо, дараа нь Мононобе овог, зууны хоёрдугаар хагаст Сога овог байжээ. 645 онд Фүживара овгийнхон засгийн эрхийг булаан авчээ.
12-р зуунд Япон дахь эзэн хааны хүч (мөн Фүживарагийн хүч) ихээхэн суларч, үнэн хэрэгтээ нэг буюу өөр шинээр гарч ирж буй гэр бүл тус улсыг захирч байв. Энэ зууны төгсгөлд Тайра, Минамото хэмээх хоёр гэр бүл улс орны эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэж байжээ. 1156-1184 онуудад тус улсыг үнэндээ Тайра овог захирч байжээ. Тэр дундаа сайд нарын ихэнх нь энэ овогийнхан байсан.
1184 онд Минамото овог шийдвэрлэх давуу талыг олж авсан бөгөөд түүний төлөөлөгчдийн нэг болох Минамото но Ёшинака том армийн толгойд Японы тэр үеийн нийслэл Киото хотод орж, тэндээс Тайра овгийнхон дагалдагчдынхаа үлдэгдлийн хамт урд зүг рүү зугтав. Дараа нь тус улсын бодит эрх мэдэл бараг бүхэлдээ Минамото овгийн гарт байсан бөгөөд өөрийн мэдэлд өөрийн хүчирхэг армитай Минамото Ёшинака байв. Бодит байдал дээр Ёшинака армийнхаа бүрэн эзэн байсан ч бодит байдал дээр тэр эрх мэдлийг эзэнт гүрнээс зөвшөөрөөгүй хууран мэхлэгч хэвээр байв. Тиймээс тэр 1184 онд эзэн хаан түүнд Сэй-Тайшогун цол олгоход хүрчээ. Тэр үед энэ цол нь Эзогийн эсрэг хийсэн кампанит ажилтай ямар ч холбоогүй болсон бөгөөд дашрамд хэлэхэд ижил Ёшинакагийн армид олон байсан. Хэрэг өөр байсан. Эзогийн эсрэг хийсэн кампанит ажил нь улсын нөөцөд асар их ачаалалтай холбоотой байсан бөгөөд тус улсын бүх цэргийн хүчийг цуглуулах шаардлагатай байсан бөгөөд түүнийг цуглуулагч, менежер нь Сэй-Тайшогун болжээ. Сэй-Тайшогун болсныхоо дараа Ёшинака цэрэг цуглуулах, тэднийг удирдах эрхийг монопольчилж, улмаар улс оронд өөртэй нь тэнцэх дайсан гарч ирэх боломжийг үгүйсгэв.
1192 онд Шогун улс байгуулагдсанаас 1867 он хүртэл (өөрөөр хэлбэл бараг 7 зууны турш) сэйи-тайшогун цол нь удамшлын болон овгийн шинж чанартай байсан ч албан ёсоор эзэн хаанаас үргэлж олгодог байв. Цол залгамжлах тодорхой дараалал байдаггүй - ихэвчлэн шогун хөвгүүдийнхээ дундаас залгамжлагчийг томилдог байсан бөгөөд хэрэв байхгүй бол гэр бүлийн бусад төлөөлөгчдийн нэгийг сонгодог байв. Хожуу үед олон шогунууд хүүхэд байхдаа улс орныг захирч эхэлсэн бөгөөд тэдний үүрэг Баруун Европын хаадын дүртэй адил бэлгэдлийн шинж чанартай болжээ. Шогун ба эзэн хааны хоорондох үндсэн ялгаа нь ариун нандин бүрэлдэхүүн хэсэг байхгүй байсан бөгөөд шогун нь засаг захиргааны тэргүүн, төрийн хамгаалагч гэж тооцогддог байсан. Сэй-тайшогун цол оршин тогтносноос хойш 7 зууны туршид түүний эзэмшигчид хэд хэдэн овог байв. Үүнд:
- Камакура шогунт улс — (1192—1333)
- Минамото овог: 1192—1210 он (3 шогун)
- Фүживара овог: 1226—1252 он (2 шогун)
- Эзэн хааны хунтайж нар (шинно): 1252—1333 онд (4 шогун)
- Ашикага шогунт улс — (1338—1573)
- Ашикага овог: 1338—1573 он (16 шогун)
- Эдогийн эрин — (1603—1867)
- Токугава овог: 1603—1867 он (15 шогун)
1573-1603 оны хооронд гучин жил шогун байгаагүй бөгөөд тус улсыг Ода Нобүнага, Тойотоми Хидэёши нар удирдаж байжээ. Тэд өмнөх үеийн шогун нар шиг бүрэн эрхт ноёд байсан боловч сей-тайшогун цол аваагүй. Харин Акечи Мицүхидэ дүрмийн бус байсан бөгөөд түүнийг эзэн хаан албан ёсоор шогун хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн боловч 13 хоногийн дараа Хидэёши түүнийг түлхэн унагав. Баримт нь шогун нь зөвхөн Минамото овгийнх байж болно гэж олон нийт үздэг байсан бөгөөд домогт өгүүлснээр Акэчи овог угсаа бий болсон.
Минамото но Ёритомо шогуны дүрийг байнгын, удамшлын алба болгосноос хойш Мэйжигийн сэргэлт хүртэл Японд хоёр эрх баригч анги байсан:
- Тус улсын албан ёсны шашин болох шинтогийн "ахлах тахилч"-ын үүргийг гүйцэтгэж байсан эзэн хаан буюу Тенно ("Тэнгэрийн эзэн").
- Шогун нь армийн дээд командлагч жанжны хувьд иргэний, цэрэг, дипломат, шүүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг байсан ч эзэн хааны нэрийн өмнөөс хатуу үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Хэдийгээр онолын хувьд Шогун бол эзэн хааны зарц байсан ч жинхэнэ эрх мэдэл, сэнтийн цаадах гол нууц эрхэм байв.
| № | Монгол нэршил | Япон ханз | Эрх мэдэлд байсан он | Тэмдэглэл |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Отомо но Отомаро | 大伴弟麻呂 | 793—794 | Эмиши овгийн эсрэг дайны баатар, цэргийн жанжин буюу шогун |
| 2 | Саканоуэ-но Тамурамаро | 坂上田村麻呂 | 797—804 | Эмиши овгийн эсрэг дайны баатар, цэргийн жанжин |
| — | Бунъя-но Ватамаро | 文屋綿麻呂 | 811 | 811-812 онд хойд зүгийн Эмиши овгийн эсрэг дайныг удирдсан шогун буюу цэргийн жанжин |
| — | Фүживара-но Тадабуми | 藤原忠文 | 940 | Бослого дарахаар томилогдсон түр зуурын шогун |
| 3 | Минамото-но Ёшинака | 源義仲 | 1184 | Гэмпэй дайны үеийн цэргийн жанжин |
| Камакурагийн үе (1192-1336) | ||||
| 4 (1) | Минамото-но Ёритомо | 源 頼朝 | 1192—1199 | Зарим мэдээллээр 1195 онд эрх мэдлээсээ татгалзсан |
| 5 (2) | Минамото-но Ёрииэ | 源 頼家 | 1202—1203 | |
| 6 (3) | Минамото-но Санэтомо | 源 実朝 | 1203—1219 | Тамга баригч- найдайзин |
| 7 (4) | Фүживара-но Ёрицунэ | 藤原 頼経 | 1226—1244 | Фүживара овгийн Шогун-удирдагч |
| 8 (5) | Фүживара-но Ёрицугу | 藤原 頼嗣 | 1244—1252 | |
| 9 (6) | хунтайж Мүнэтака | 宗尊 親王 | 1252—1266 | Шогун-хунтайж |
| 10 (7) | хунтайж Корэясү | 惟康 親王 | 1266—1289 | |
| 11 (8) | хунтайж Хисааки | 久明 親王 | 1289—1308 | |
| 12 (9) | хунтайж Морикүни | 守邦 親王 | 1308—1333 | |
| 13 | хунтайж Мориёши | 護良 親王 | 1333 | |
| 14 | хунтайж Нариёши | 成良 親王 | 1335—1336 | |
| Мүромачи-Ашикага шогунт улсын үе (1338-1573) | ||||
| 15 (1) | Ашикага Такаүжи | 足利 尊氏 | 1338—1358 | |
| 16 (2) | Ашикага Ёшиакира | 足利 義詮 | 1358—1367 | |
| 17 (3) | Ашикага Ёшимицу | 足利 義満 | 1367—1394 | Нэгэн зэрэг садайжин (зүүн гарын сайд),
дараа нь дайжё-дайжин (дээд канцлер) |
| 18 (4) | Ашикага Ёшимочи | 足利 義持 | 1394—1423 | |
| 19 (5) | Ашикага Ёшиказү | 足利 義量 | 1423—1425 | |
| 20 (6) | Ашикага Ёшинори | 足利 義教 | 1429—1441 | |
| 21 (7) | Ашикага Ёшикацү | 足利 義勝 | 1442—1443 | |
| 22 (8) | Ашикага Ёшимаса | 足利 義政 | 1449—1473 | |
| 23 (9) | Ашикага Ёшихиса | 足利 義尚 | 1473—1489 | |
| 24 (10) | Ашикага Ёшитанэ | 足利 義材 | 1490—1493 | |
| 25 (11) | Ашикага Ёшизүми | 足利 義澄 | 1494—1508 | |
| 26 (10) | Ашикага Ёшитанэ | 1508—1521 | дахин | |
| 27 (12) | Ашикага Ёшихару | 足利 義晴 | 1521—1546 | |
| 28 (13) | Ашикага Ёшитэрү | 足利 義輝 | 1546—1565 | |
| 29 (14) | Ашикага Ёшихидэ | 足利 義栄 | 1568 | |
| 30 (15) | Ашикага Ёшиаки | 足利 義昭 | 1568—1573 | |
| 30 (15) | Акэчи Мицухидэ | 1582 оны 6 сарын 20 - 7 сарын 2 | «13 дахь шогун» гэж танигдсан | |
| Эдогийн үеийн Токугава удмын шогунууд (1603-1867) | ||||
| 31 (1) | Токугава Иэясү | 徳川 家康 | 1603—1605 | |
| 32 (2) | Токугава Хидэтада | 徳川 秀忠 | 1605—1623 | |
| 33 (3) | Токугава Иэмицу | 徳川 家光 | 1623—1651 | |
| 34 (4) | Токугава Иэцуна | 徳川 家綱 | 1651—1680 | |
| 35 (5) | Токугава Цүнаёши | 徳川 綱吉 | 1680—1709 | «Нохой шогун» гэж танигдсан |
| 36 (6) | Токугава Иэнобу | 徳川 家宣 | 1709—1712 | |
| 37 (7) | Токугава Иэцүгү | 徳川 家継 | 1712—1716 | |
| 38 (8) | Токугава Ёшимунэ | 徳川 吉宗 | 1716—1745 | |
| 39 (9) | Токугава Иэшигэ | 徳川 家重 | 1745—1760 | |
| 40 (10) | Токугава Иэхару | 徳川 家治 | 1760—1786 | |
| 41 (11) | Токугава Иэнари | 徳川 家斉 | 1787—1837 | |
| 42 (12) | Токугава Иэёши | 徳川 家慶 | 1837—1853 | |
| 43 (13) | Токугава Иэсада | 徳川 家定 | 1853—1858 | |
| 44 (14) | Токугава Иэмочи | 徳川 家茂 | 1858—1866 | |
| 45 (15) | Токугава Ёшинобу | 徳川 慶喜 | 1866—1867 | Нэгэн зэрэг найдайжин — тамга баригч |