Өрөмч
Өрөмч
Урумчи, Дихуа, Үлүмчи | |
|---|---|
 | |
 Шинжаан дахь Өрөмч хотын харьялал (улаан) | |
  Өрөмч Шинжаан дахь хотын төвийн байршил | |
Солбицол (Өрөмч хотын захиргаа): 43°49′21″N 87°36′45″E / 43.82250°N 87.61250°EСолбицол: 43°49′21″N 87°36′45″E / 43.82250°N 87.61250°E | |
| Улс |  Хятад |
| Өөртөө засах орон | Шинжаан |
| Хошууны түвшин | 8 |
| Захиргааны төв | Шүэймогоу дүүрэг |
| Засаг захиргаа | |
| • Төрөл | Аймгийн энтэй хот |
| • Биет | Өрөмч Хотын Ардын Их Хурал |
| • ХКН-ын НБД | Шю Хайрун |
| • Хурлын дарга | Ахметжан Ахнияз |
| • Хотын дарга | Ясим Садик |
| • ХАУТЗЗ-ийн дарга | Вэй И |
| Газар нутаг | |
| • Аймгийн энтэй хот | 14,577 км2 (5,628 бээр2) |
| • Хотын нутаг | 583 км2 (225 бээр2) |
| Хүн ам (2020 тооллого) | |
| • Аймгийн энтэй хот | 4,054,000 |
| • Тооцоо (2020)[1] | 4,054,000 |
| • Нягтрал | 280/км2 (720/бээр2) |
| Хүн ам | |
| • Томоохон угсаатны бүлгүүд | |
| Цагийн бүс | Де-юре: Хятадын Стандарт (UTC+08:00) Де-факто: Хятадын Стандарт (UTC+08:00) болон Өрөмчийн Цаг (UTC+06:00) хоёулаа |
| Шуудангийн код | 830000 |
| Бүс нутгийн код | 991 |
| ISO 3166 код | CN-XJ-01 |
| ДНБ (2019)[2] | ¥341.3 тэрбум $49.4 тэрбум |
| ДНБ нэг хүнд ноогдох | ¥94,813 $13,721 |
| – Өсөлт | ▲ 5.9% |
| Улсын дугаарын угтвар | 新A |
| Вэб сайт | www.urumqi.gov.cn (Хятад хэлээр) |
| Өрөмч | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
.svg) | |||||||||||||||
| Хятад нэр | |||||||||||||||
| Хялбаршуулсан | 乌鲁木齐 | ||||||||||||||
| Уламжлалт | 烏魯木齊 | ||||||||||||||
| Пиньинь | Wūlǔmùqí | ||||||||||||||
| Шуудан | Urumtsi | ||||||||||||||
| Шууд утга | (Ойрад хэлнээс) "үзэсгэлэнтэй бэлчээр | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
| Товчлол | |||||||||||||||
| Хялбаршуулсан | 乌市 | ||||||||||||||
| Уламжлалт | 烏市 | ||||||||||||||
| Пиньинь | Wūshì | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
| Хуучин нэр | |||||||||||||||
| Хятад хэл | 迪化 | ||||||||||||||
| Пиньинь | Díhuà | ||||||||||||||
| Шууд утга | соён гэгээрүүлэх, соёлжуулах | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
| Монгол нэр | |||||||||||||||
| Монголын Кирилл | Өрөмч | ||||||||||||||
| Монгол бичиг | ᠥᠷᠥᠮᠴᠢ | ||||||||||||||
| Уйгур нэр | |||||||||||||||
| Уйгур | ئۈرۈمچى | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
| Казах нэр | |||||||||||||||
| Казах | ٷرىمجى Ürimji Үрімжі | ||||||||||||||
Өрөмч (ᠥᠷᠥᠮᠴᠢ, уйгар. ئۈرۈمچی / Үрүмчи; хятад хуучин нэр нь — 迪化 Дихуа, ) — Хятад улсын (БНХАУ-ын) Шиньжян орны (ШУӨЗО-ы) харъяат аймгийн энтэй хот
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Энэ хотын олон янзын нэршил нь голчлон Хятадын Шиньжян Уйгурын өөртөө засах орны баялаг түүх, соёл, шашин шүтлэг, угсаатны олон янз байдлаас үүдэлтэй юм.
Хань улсын үед хэд хэдэн жижиг вант улсууд энд нутагт байрлаж байжээ. Зүүн Чеми вант улс (東且彌國) нь орчин үеийн Өрөмчийн нутаг дэвсгэр дээр ойролцоогоор байрладаг бөгөөд ханхүү нь уулсын зүүн талд байрлах Дуйшу хөндийд (兌虛) амьдардаг байжээ. Тухайн үед хүн ам: 191 гэр бүл, 1948 хүн, 572 идэвхтэй цэрэг гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Хятадын засаг захиргаа: Донгэми-хоу (東且彌侯) цолтой дэд хаан, хоёр офицер. Тус дүүргийн хойд хэсэгт Жие вант улс (劫國) байрладаг бөгөөд ханхүүгийн төв нь уулсын зүүн талд байрлах Даньку хөндийд (丹渠) байрладаг байв. Хүн ам нь: 99 гэр бүл, 500 хүн, 150 дайчин. Хятадын засаг захиргаа: дэд хаан, офицер, орчуулагч байжээ.
10-р зууны сүүлч, 11-р зууны эхээр Исламын шашин тус бүс нутагт нэвтэрсний дараа Хятадын нөлөө мэдэгдэхүйц суларч, 18-р зууны эхэн үеэс эргээд бэхжиж эхэлсэн байна.
15-17-р зууны үед одоогийн Үрүмчи хотоос 5 км зайд Зүүнгарын хот байсан бөгөөд Зүүнгарын сав газар болон Турпанын сав газрын хоорондох замыг хянаж байжээ. Зүүнгарын хаант улсын доторх иргэний мөргөлдөөн нь Хошоутуудыг Өрөмч нутгаас гарч, Чинхай, Төвөд рүү нүүдэллэхэд хүргэсэн. 18-р зуунд Зүүнгарууд Уйгуруудыг Өрөмч нутагт авчирч, баруун Тарим бүс нутгаас тариаланч болгохоор суурьшуулсан.
Тиймээс 1763 онд Хятадын эзэмшлийн албан ёсны хил хязгаар орчин үеийн Казахстаны нутаг дэвсгэрт хүрэхэд өргөн уудам Лүнтай хот нь "гэгээрэл" гэсэн утгатай Дихуа хэмээх хятад нэрийг авчээ. 1854 оны 2-р сарын 1-нд тус хот одоогийн Хятад-Уйгур нэр болох Үрүмчи хэмээх эртний монгол хэлнээс "үзэсгэлэнтэй сайхан бэлчээр" [3]гэсэн утгатай нэрийг авсан гэдэг. 1884 онд тус хотын бүс нутгийн нийслэл гэсэн статусыг баталгаажуулсан байна.
Шинжааныг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс нэгтгэсний дараа Дихуа тусгай дүүрэг (迪化专区) байгуулагдсан. 1953 оны 11-р сарын 20-нд Дихуа тусгай дүүргийг албан ёсоор Үрүмчи тусгай дүүрэг (乌鲁木齐专区) болгон өөрчилсөн бөгөөд хот, хошууг мөн Дихуагаас Үрүмчи болгон өөрчилсөн. 1954 оны 7-р сарын 8-нд Чанжи, Үрүмчи, Микуань зэрэг хошууг Үрүмчигийн онцгой бүсээс салгаж, Чанжи Хуй өөртөө засах орон гэж байгуулсан. 1958 онд Үрүмчигийн онцгой бүсийг татан буулгаж, үлдсэн хошууг Чанжи Хуй өөртөө засах мужийн харьяанд шилжүүлсэн. 1959 онд Өрөмч хошууг Чанжи Хуй өөртөө засах мужаас Өрөмч хотын мужийн харьяанд шилжүүлсэн.
Хотын хойд талд Тэнгэр уулын салбар Богд уул бий. Хятад хэлээр хотын нэрийг "улумуци" гэж дууддагийг европчууд "урумчи" гэх болсноос одоо дэлхий нийтэд хэрэглэгдэж байгаа "Урумч" нэр бий бий болжээ.
Аж үйлдвэрт газрын тос, нэхмэл, металлургийн салбар зонхилж байна. Өрөмч хотод мөн Хятадын хамгийн том салхины эрчим хүчний төв байрладаг. Өрөмч хот Алматы-Бээжин чиглэлийн төмөр замын дагуу байрладаг.
Хүн ам
[засварлах | кодоор засварлах]2010 оны хүн амын тооллогоор хотын дүүргийн хүн ам 3,112,559 байсан нь 2000 оны 2,081,834 хүн амаас 49.51%-иар өссөн байна. Хүн амын жилийн дундаж өсөлтийн хурд 4.10% байна. 2013 оны байдлаар Өрөмч хотын дүүргийн байнгын оршин суугч хүн ам 3.5 сая байжээ.
2000 оны хүн амын тооллогоор хотын дүүргийн одоогийн үндэстний бүрэлдэхүүнд Хятадууд зонхилдог - улсын зүүн хэсгээс ирсэн 1-3 үеийн цагаачид 75.3% (1.567 сая хүн), хотын хамгийн том цөөнх нь Түрэг хэлтэй Уйгурууд боловч тэд хотын дүүргийн хүн амын ердөө 12.8% (266 мянган хүн), дараа нь Хуй (8.0% буюу 166 мянга), Казак (2.3% буюу 48 мянган хүн), бусад 1.6% (33 мянган хүн), тэдний дунд Монголчууд бас байдаг юм. 2603 орос (0.13%), 767 татар (0.04%).
20-р зууны дунд үеэс хойш хэлний байдал мөн мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн: Мандарин хятад хэл нь хотын дүүрэгт зонхилох хэл бөгөөд үүнгүйгээр Турк хэлтэй Уйгур, Казакууд мэргэжлээрээ ахихад бэрхшээлтэй байдаг. Гэсэн хэдий ч хотын ихэнх тэмдэг нь хоёр хэлтэй бөгөөд хятад, уйгур хэлээр бичигдсэн, хятад ханзаар, араб бичигтэй, ихэвчлэн Латин цагаан толгой (Пиньинь), ялангуяа зар сурталчилгааны тэмдэг дээр бичигдсэн байдаг. Өрөмч хотод мөн хэд хэдэн монгол хэл дээрх сонин, сэтгүүл хэвлэгдэж, радио, телевизийн нэвтрүүлэг цацагддаг.
Өрөмч хотод метро 2018 оны 10-р сараас хойш ажиллаж байна. Одоогийн байдлаар 1-р шугам нь 21 буудал (27.3 км)-тэй бөгөөд хойноос урагш үргэлжилж, Дивопу нисэх онгоцны буудлыг хоттой холбож байна. 2-р шугам баригдаж байна.
Зураг
[засварлах | кодоор засварлах]
Эшлэл
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ "乌鲁木齐一年人口净增50万，得益于以下几个方面". Архивласан огноо 2 May 2022. Татаж авсан: 2 May 2022.
- ↑ "乌鲁木齐市2019年国民经济和社会发展统计公报" (Хятад хэлээр). 12 March 2021. Архивласан огноо 10 May 2021. Татаж авсан: 12 March 2021.
- ↑ “The Historical and Geographical Role of Urumchi, Capital of Chinese Central Asia.” Herold J. Wiens. Annals of the Association of American Geographers, Vol. 53, No. 4 (Dec., 1963), p. 447.