Абакан
Абакан
Абакан | |
|---|---|
| Бусад галиглал | |
| • Хакас | Ағбан, Абахан |
Абакан дахь хөшөө Абакан дахь хөшөө | |
.png) Далбаа .png) Сүлд | |
Байршил: Абакан  | |
  Абакан Байршил: Абакан  Абакан Абакан (Хакас) | |
| Улс |  Орос |
| Холбооны субъект | Хакас[1] |
| Байгуулагдсан | 1675[2] |
| Одоогийн статус | 4 сарын 30, 1931[3] |
| Засаг захиргаа | |
| • Биет | Депутатуудын зөвлөл[4] |
| • Тэргүүн[4] | Алексей Лемин[5] |
| Өндөр | 245 м (804 фут) |
| Хүн ам | |
| • Нийт | 165,214 |
| • Тооцоо (2025) | 184,284 (+11.5%) |
| • Байр | 109-д (2010 онд) |
| • Харьяалагдах нэгж | Абакан хот[1] |
| • Нийслэл нь | Хакас[1][7] |
| • Нийслэл нь | Абакан хот[1] |
| • Хотын тойрог | Абакан хотын тойрог[8] |
| • Нийслэл нь | Абакан хотын тойрог[8] |
| Цагийн бүс | UTC+7 (Красноярскийн цаг  [9]) |
| Шуудангийн код[10] | 655000–655012, 655014–655019, 655022, 655400, 655899, 655961, 655965, 655966 |
| Залгах код(ууд) | +7 3902 |
| OKTMO ID | 95701000001 |
| Баярын өдөр | 8 сарын хоёр дохиос сүүлчийн бямба гараг[11] |
| Вэб сайт | абакан |
Абакан (орос. Абака́н; хак. Ағбан) — Орос улсын Бүгд Найрамдах Хакас Улсын 112.38 км² нутагтай, 184,284 хүн амтай (2025 он) нийслэл хот.
Энэ хот бол ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Хакас Улсын улс төр, аж үйлдвэр, санхүү, шинжлэх ухаан, соёлын төв бөгөөд тус улсын хүн амын 35% орчим нь амьдардаг бөгөөд санхүү болон боловсрол, соёлын байгууллагууд байрладаг юм.
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Абакан голын адаг орчим хүрэл зэвсгийн үеэс хойш суурингууд байсан гэж мэдэгдэж байна. Хүннү нарын чулуун цайз Самохвал уулын бэлд байв. МЭӨ I зуунд голын дээд хэсэгт 8 км зайд хүннү нарт олзлогдсон Хятадын цэргийн жанжин Ли Линд зориулж барьсан ордны балгас 1940 онд малтлагаар олдсон байна.
1675 онд Хакас дахь анхны Оросын цайз болох Абаканы цайз сууринг Сосновый арал дээр, Абакан голын Енисей мөрөнд цутгадаг хэсэгт байгуулжээ. Энэ нь ирээдүйн хотын нутаг дэвсгэр дээрх анхны томоохон цэрэг-инженерийн байгууламж байсан гэж түүхэн баримт бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг.
Эртний Хакасын тосгон Ах-Тигей өндөрлөг дээр эрт дээр үеэс байрлаж байжээ. Оросууд ирснээр уг тосгоныг Усть-Абаканский гэж нэрлэжээ. Уугуул иргэд аажмаар нүүдэлчин амьдралаас суурин амьдрал руу шилжиж, газар тариалан эрхэлж, эргэн тойрны газраа хагалж, үр тариа тариалдаг болжээ. Улс өргөжиж эхэлсэн бөгөөд 1823 онд Оросын эзэнт гүрний газрын зураг дээр Усть-Абаканское тосгон гэж бүртгэгджээ.
1925 оны 5-р сарын 25-нд Зөвлөлт улс Сибирийн хязгаарыг байгуулах тухай зарлиг гарсан. Хакасын тойрог болгон хувиргаж, түүнд Аскиз, Боград, Таштип, Чарковский, Чебаковскийн дүүргүүдийг багтаасан байна. Ингээд Усть-Абаканское тосгон нь Хакасын тойргийн захиргааны төв болжээ. Тосгоныг Хакасск хот болгон нэрлэхийг оролдсон боловч албан ёсны шийдвэр гараагүй. Тухайн үеийн баримт бичигт тосгоныг Хакасск хот, Усть-Абаканское тосгон, Абакан өртөө гэж тэмдэглэсэн байдаг юм.
1930 оны 10-р сарын 20-нд Хакас тойргийг Баруун Сибирийн хязгаарын нэг хэсэг болох Хакасын өөртөө засах улс болгон өөрчилсөн. Усть-Абаканское тосгон нь бүсийн төв болж, 1931 оны 4-р сарын 30-нд Абакан хот болгон нэрээ өөрчилсөн. Хот болох энэ үед хүн ам нь 10,700 байжээ.
Баруун Сибирийн хязгаарыг өөрчлөн байгуулсны дараа 1934 оны 12-р сарын 7-нд Хакасын өөртөө засах улс нь Красноярскийн хязгаарын бүрэлдэхүүнд хэсэг болжээ.
1991 он хүртэл Абакан хот нь Красноярскийн хязгаарын нэг хэсэг болох Хакасын автономит мужийн засаг захиргааны төв байв. 1991 оны 7-р сард тус мужийг Оросын Бүгд найрамдах улс болгон өөрчилсний дараа Абакан хотыг Бүгд Найрамдах Хакас Улсын нийслэл статустай болгосон байна.
Газар нутгийн тодорхойлолт
[засварлах | кодоор засварлах]Газар зүйн байрлал
[засварлах | кодоор засварлах]Абакан хот газар зүйн хувьд Москвагаас дорно зүгт 4218 км, Красноярск хотоос өмнө зүгт 407 км, Кызыл хотоос 300 км зайд, Енисейд цутгах Абакан голын адагт байрладаг.
Газрын байц
[засварлах | кодоор засварлах]Абакан Хакас-Минусын хотгорын төв хэсэгт д.т.дээш 250 м өндөрт оршдог.
Уур амьсгал
[засварлах | кодоор засварлах]Абакан хот эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Удаан үргэлжилдэг хатуу өвөлтэй. Олон жилийн дунджаар өвөл 1-р сард өдөр нь -14 °C сэрүүн, шөнө нь −23 °C хүйтэн, харин зун 7-р сард өдөр нь +26 °C халуун, шөнө нь +14 °C дулаан байдаг. Жилийн дундаж температур +1.5 °C, дундаж хур тунадас 328 мм.[13]
Хүн ам
[засварлах | кодоор засварлах]| 1926 | 1931 | 1959 | 1962 | 1970 | 1975 | 1982 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 3000 | ↗7688 | ↗56 416 | ↗63 000 | ↗90 136 | ↗118 000 | ↗140 000 |
| 1985 | 1987 | 1991 | 1992 | 1994 | 1995 | 1997 |
| ↗145 000 | ↗151 000 | ↗157 000 | ↗158 000 | ↗159 000 | ↗160 000 | ↗166 000 |
| 1998 | 1999 | 2002 | 2003 | 2005 | 2006 | 2008 |
| ↗167 000 | ↗169 000 | ↘165 197 | ↗165 200 | ↗164 700 | ↘164 000 | ↗163 200 |
| 2009 | 2010 | 2013 | 2014 | 2016 | 2017 | 2019 |
| ↗163 362 | ↗165 214 | ↗169 760 | ↗173 205 | ↗179 163 | ↗181 709 | ↗186 201 |
| 2020 | 2021 | 2025 | ||||
| ↗186 797 | ↘184 769 | ↘184 284 |
Эрчим хүч
[засварлах | кодоор засварлах]Абакан хотын Дулааны цахилгаан станц (ДЦС) нь хотын хэрэглэгчдийг халуун ус болон үйлдвэрийн уураар хангадаг.
2015 оны 12-р сарын 21-нд Сибирийн хамгийн том нарны цахилгаан станц нээгдэв. Абаканы нарны цахилгаан станц нь 5.2 МВт эрчим хүч үйлдвэрлэдэг бөгөөд энэ нь хотын цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээний 1/30 хувийг хангадаг байна.
Тээвэр
[засварлах | кодоор засварлах]Абаканд анх нисэх отряд 1938 онд бий болсон. 1957 онд анхны иргэний Ми-1, Ми-4 нисдэг тэрэг нисэж эхэлсэн. 1970-аад онд нислэгийн зурвас болон нисэх онгоцны паркийг шинэчилж Красноярск, Новосибирск, Алматы, Ташкент хот руу нислэг үйлдэж өргөжсөн. Сүүлд Абаканаас Оросын нийслэл Москва хот руу тогтмол нислэг анх 1980 оны 12-р сарын 30-нд Ту-154 онгоцоор эхэлсэн. Одоогоор Абаканаас Москва (өдөр бүр), Санкт-Петербург, Норильск, Новосибирск, Екатеринбург, Красноярск (өдөр бүр), Сочи, Анталиа (Турк) руу 7 хоногт 1 удаа нислэг үйлдэж байна.
Цагийн бүс
[засварлах | кодоор засварлах]Абаканы цаг нь Красноярскийн цаг (UTC+8) гэж хэлэгдэх цагийн бүст хамаардаг.
Цахим холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]
Commons: Abakan – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны санЭшлэл
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 Иш татахад гарсан алдаа: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedRef54 - ↑ Иш татахад гарсан алдаа: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedgr - ↑ Иш татахад гарсан алдаа: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedXformRename - ↑ 4.0 4.1 Charter of Abakan, Article 20
- ↑ "Абакан - Официальный портал | Алексей Викторович Лемин". Эх хувилбараас архивласан: 2022-04-06. Татаж авсан: 2023-12-30.
- ↑ Иш татахад гарсан алдаа: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named2010Census - ↑ Munro 1995, х. 2
- ↑ 8.0 8.1 Иш татахад гарсан алдаа: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedRef741 - ↑ "Об исчислении времени". Официальный интернет-портал правовой информации (Орос хэлээр). 2011-07-03. Татаж авсан: 2019-01-19.
- ↑ Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. (Russian Post). Поиск объектов почтовой связи (Postal Objects Search) (Орос хэлээр)
- ↑ Абакан улсын дүрэм, 7-р зүйл
- ↑ Republic of Khakassia Territorial Branch of the Federal State Statistics Service. Численность населения на начало года (Memento 15. Тавдугаар сар 2014 цахим архивт) Архивлагдсан Тавдугаар сар 15, 2014 at the Wayback Machine (Орос хэлээр)
- ↑ "Weatherbase: Historical Weather for Abakan, Russia". Weatherbase. 2011. Эх хувилбараас архивласан: 2018-12-24. Татаж авсан: 2012-08-14. Retrieved on November 24, 2011.