Аж Богдын нуруу
| Аж Богдын нуруу | |
|---|---|
 Алтай сумаас харагдах Аж Богдын нуруу | |
| Хамгийн өндөр цэг | |
| Өндөр | 3,802 м (12,474 фут) |
| Үнэмлэхүй өндөр | 2,132 м (6,995 фут) |
| Солбицол | 44°47′57″N 95°14′24″E / 44.79917°N 95.24000°EСолбицол: 44°47′57″N 95°14′24″E / 44.79917°N 95.24000°E |
| Газар зүй | |
  Аж Богдын нуруу Аж Богдын нурууны байршил | |
| Байрлал | Монгол Улс, Говь-Алтай аймаг, Алтай сум |
| Нуруу | Монгол Алтай |
Аж Богдын нуруу нь Монгол Улсын баруун өмнөд хэсэгт орших, Монгол Алтайн уулт тогтолцооны томоохон салбар нуруудын нэг юм.[1] Энэхүү нуруу нь өндөр уулын хэв шинжтэй, тектоник өргөгдөл давамгай, гүн хэрчигдсэн рельеф бүхий бие даасан уулын тогтолцоо бөгөөд геологийн тогтоц, гадаргын хэв шинж, ландшафтын хувьд Монгол Алтайн гол нуруутай ойролцоо юм.
Газар зүйн байршил
[засварлах | кодоор засварлах]Аж Богдын нуруу нь Монгол Алтайн гол нуруунаас урагш салбарласан гурван нурууны дунд хэсэгт оршдог бөгөөд баруун хойноос зүүн урагш чиглэлтэй сунаж тогтсон уулын систем юм.[1]
Хилийн зааг нь:
- Хойд талаараа Зөөлөн Богдын даваа, Алаг нуурын хотгор
- Баруун талаараа Их Таянгийн нуруу, Төхөмийн хоолой
- Өмнөд ба баруун өмнөд талаараа Номингийн говь, Хонь усны говиор тусгаарлагдана
Нуруу нь ойролцоогоор 931,800 га талбай эзэлж, нийт хилийн урт нь 446 км орчим. Урт нь 87 км, өргөн нь 31–83 км хооронд хэлбэлзэнэ. Дундаж өндөр нь далайн түвшнээс дээш 2,900 м юм.[1]
Рельеф ба оргилууд
[засварлах | кодоор засварлах]Аж Богдын нуруу нь өндөр уулын рельефтэй, эгц хажуутай, нарийн хавцал, сайраар гүн хэрчигдсэн бүтэцтэй. Уулсын орой ихэвчлэн бөмбөгөр, тэгширсэн хяртай бөгөөд эдгээр нь геологийн эртний тэгшрэлийн гадарга хожуу үед тектоникийн нөлөөгөөр өргөгдсөний илрэл гэж үздэг.[1]
Нурууны хамгийн өндөр оргил нь:
- Их Овоо уул — 3802.3 м
Мөн 3000 м-ээс дээш өндөртэй Тэрэгтийн нуруу, Их Ойм, Бага Ойм, Загалын Овоо зэрэг олон оргилтой. Дөрөвдөгч галавын мөстөлтийн ул мөр баруун болон өндөрлөг хэсгүүдэд тодорхой ажиглагддаг.[1]
Геологийн тогтоц
[засварлах | кодоор засварлах]Аж Богдын нуруу нь голчлон палеозойн эриний Девон, Карбоны галавын настай хурдас чулуулгаас тогтоно. Элсжин, занар, шохойн чулуу, хүрмэн болон боржин, диорит, гранодиорит зэрэг интрузив чулуулгууд өргөн тархсан.[1]
Баруун хэсгээрээ 160 км-ээс урт үргэлжилсэн томоохон тектоник хагарал илэрч, нурууны өргөгдөл, морфоструктурын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлжээ. Аж Богдын нуруу нь Алтайн уулархаг ороген бүсэд хамаарна.[1]
Уур амьсгал
[засварлах | кодоор засварлах]Аж Богдын нуруу нь хахир сэрүүн, хуурай уур амьсгалтай.
- Жилийн дундаж температур: −2 °C
- 1-р сарын дундаж: −20 °C (хамгийн хүйтэн −42 °C)
- 7-р сарын дундаж: 16 °C (хамгийн их 29.7 °C)
- Жилийн хур тунадас: 200–250 мм
- Тогтвортой цасан бүрхүүл: ~100 хоног
Жилд дунджаар 2800 цаг нарны гийгүүлэлттэй.[1]
Ус зүй
[засварлах | кодоор засварлах]Аж Богдын нуруу нь орон нутгийн ус хагалбарын чухал бүс юм. Идэрийн гол, Баян гол, Уртын гол, Ар зуслангийн гол, Гишүүнтийн гол, Их гол, Бага гол зэрэг олон гол эндээс эх авна.[1]
Голуудын тэжээлийн 60–70% нь цас, борооны ус бөгөөд ихэнх нь говийн дотоод хотгорт шингэж, ууршдаг.
Ландшафт ба хөрс
[засварлах | кодоор засварлах]Нуруунд уулын хээрийн ландшафт давамгай. Хөрсний хувьд уулын хар хүрэн, цайвар хүрэн, говийн бор болон хужир мараат хөрс тархсан. Судлаачид энэ бүсийг уулын хээрийн Алтайн дэд хэв шинж гэж ангилсан.[1]
Ургамал, амьтан
[засварлах | кодоор засварлах]Уулын хээрийн алаг өвст, үетэн-ботуульт ургамал зонхилох бөгөөд эмийн болон ашигт ургамал элбэг. Амьтны аймагт аргаль, янгир, ирвэс, хулан, чоно, үнэг, шилүүс, бүргэд, тас зэрэг зүйлс багтана.[1]
Судалгааны ач холбогдол
[засварлах | кодоор засварлах]Аж Богдын нуруу нь Монгол Алтайн өмнөд салбар уулсын геоморфологи, тектоник өргөгдөл, уур амьсгал–ландшафтын харилцан үйлчлэлийг судлахад чухал жишиг бүсэд тооцогддог.[1]