Хасаг улс

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Казахстан» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт
Бүгд Найрамдах Хасаг Улс ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠬᠠᠰᠠᠭ ᠤᠯᠤᠰ
Қазақстан Республикасы (хасаг)
Республика Казахстан (орос)
тусгаар тогтносон орон, бүрэн эрхт улс
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
хас. «Менің Қазақстаным»
(Хасаг орон минь)

Дэлхийн тал бөмбөрцөгт Хасагийг ногооноор
Дэлхийн тал бөмбөрцөгт Хасагийг ногооноор
Нийслэл New coat of arms of Astana.svg Астана (700 мянга)
Том хот Алматы, Шымкент
Албан хэл хасаг хэл (улсын)
орос хэл (албаны)
Ард түмэн 
(2010 он)
Хасагийн ард түмэн:
63.1% – хасаг үндэстэн
23.7% – орос үндэстэн
   2.9% – узбек үндэстэн
   2.1% - украин үндэстэн
8.2% – бусад ард түмэн
Олон түмэн 100% – Хасагийнхан
(Хасаг улсынхан)
Төр засаг Ардчилсан дэглэм, нэгдмэл
байгууламж
, ерөнхийлөгчийн
бүгд найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев (1990)
 -  Ерөнхий сайд Карим Масимов (2014)
Улсын хурал «Парламент» (Улсын Хурал)
 -  Дээд танхим «Сенат» (Чуулган)
 -  Доод танхим «Мажилис» (Хурал)
Түүх
 -  1465 он Хасагийн хант улс үүсэв 
 -  1936-12-26 Зөвлөлт Хасаг байгуулагдсан 
 -  1991-12-25 ЗХУ бутарч, Хасаг улс тогтов. 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 2,724,900 км2 (9)
 -  Гадаргын ус (%) 1.7 хувь
Хүн ам
 -  Тооцоо (2015) 17,476,141 хүн[1] (61)
 -  Нягт сийрэг 6.4 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2014 оны тооцоо
 -  Нийт дүн 420.629 тэрбум $[2] 
 -  Нэг хүнд 24,143 $[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2014 оны тооцоо
 -  Нийт дүн 225.619 тэрбум $[2] (50)
 -  Нэг хүнд 12,950 $[2] 
ОТББИ (2008) 28.8[3] (бага
ХХИ (2010) 0.714[4] (сайн) (66)
Мөнгөний нэгж тенге (Tenge symbol.svg) (KZT)
Цагийн бүс гол ГЦ+6, захын ГЦ+5
Утас, домэйн 7-6xx, +7-7xx / .kz + .қаз
Нэр томъёо KZ, KAZ / БНХасУ
Хасаг улсын газрын зураг  (англ.)
Хасаг улсын газрын зураг  (англ.)

Хасаг (хас. Қазақстан, орос. Казахстан; 1991 оноос хойш Бүгд Найрамдах Хасаг Улс) — Дунд Ази болон Дорно Европыг дамнан оршдог бүрэн эрхт улс. Хойд талаараа Орос, зүүн урд талаараа Хятад, урд талаараа Хиргис, Узбек, Туркмен улстай хиллэж, баруун талдаа Каспийн тэнгист эрэгтэй далайд гарцгүй орон. Нийслэл нь — Астана.

Алтайн нуруунаас Ижил мөрөн, Баруун Сибирийн тэгш талаас Кызылкум, Тэнгэр уул хүрсэн 2 сая 725 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай дэлхийн 9-р том, далайд гарцгүй хамгийн том орон болно. 2015 онд тооцсоноор хүн амын тоо – 17 сая 500 мянга. Олонх буюу 63 хувь нь хасаг үндэстэн. Мөн орос, узбек, украйн, уйгур, татар, герман, солонгос зэрэг 100 нэрийн ард түмэн амьдардаг. 70 хувь нь ислам (суннит), 25 хувь нь христийн шүтлэгтэй.

Урьд цагт Хасаг орныг иран, түрэг, монгол угсаатан эзэрхэж явсан. Хасагийн хант улс 15-р зуунд үүсэв. 18-р зуунд Оросын ивээлд орж ЗХУ-ын мэдэлд 1936 онд «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Хасаг Улс» болон өнөөгийн хил хязгаар тогтжээ. 1991 онд ЗХУ бутран БНХасУ тусгаар тогтнож 1992 онд НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Түрэг төрлийн бөгөөд үндсэн ард түмний хасаг хэл болон хуучин байсан орос гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг.

Хасаг бол хөгжиж буй орон. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (420 тэрбум ам.доллар) дэлхийд 43-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээгээр (24000$) Дунд Азидаа тэргүүлж байна. Каспийн нам доор газраас газрын тос олборлодог. Мөнгөний нэгж — тенге. НҮБ, ЕАБХАБ, ТУХН, ШХАБ, ЕАЭЗН зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн.

Нэр

Тийн ялгал
нэрлэх Хасаг Казахстан
харьяалах Хасагийн Казахстан
өгөх орших Хасагт Казахстанд
заах Хасагийг Казахстаныг
гарах Хасагаас Казахстанаас
үйлдэх Хасагаар Казахстанаар
хамтрах Хасагтай Казахстантай
чиглэх Хасаг руу Казахстан руу

Тус улсыг хасаг үндэстний улс болохоор «Хасаг улс» гэнэ. Монгол оноосон нэр нь «Хасаг». Мөн -стан (улс, орон гэсэн утгатай) дагавар залгагдаж орос нэрээс «Казахстан», хасаг хэлнийхээс «Казакстан» гэж бичих нь бий.

Түрэгмонгол хэлний авиа, үсэг сэлгэцээр түрэг үгийн К (Қ) нь монгол бичигт Х/Г болдог. Жишээ нь: қазақ (казах, казак) — хасаг, қара — хар, аймақ — аймаг.

Мөн үгийг хазаг (казак) цэрэг ардын нэртэй андуурч болохгүй.

Газар зүй

Физик газрын зураг
2006 оны 4-р сар. Эгц дээрээс
Хасагийн хээр тал
Балхаш нуурын сав газар  (англ.)

Хасаг орон 2,724,900 км² нутаг дэвсгэртэй. Алжирын урд буюу дэлхийн 9-р байрын том , Монголоос том буюу далайд гарцгүй хамгийн том орон юм.

Байрлал

Уралын нуруу, Эмбе голоор таслагдаж,[5] үндсэн бие нь Ази, бага хэсэг нь Европ тивд хамаардаг. Хойд өргөргийн 40° — 56°, зүүн уртрагийн 46° — 88° дотор багтана.

Умардаас нар зөв тойруулвал Орос (хилийн урт 6846 км), Хятад (1533), Хиргис (1051 км), Узбек (2203 км), Туркмен (379 км) гэсэн таван оронтой 12012 километр зурвасаар хиллэж, 1,894 км газар Каспийн тэнгист захалдаг.

Газрын тогтоц

Нутгийн 36% цөл, 18% говь, 35% тал гэдэг.[6]

Нутгийн төв хэсэгт хасагуудын Сары-Арка («шар нуруу») гэж нэрийддэг өндөрлөг, түүнээс хойшлоход намссаар Ишим гол, Сибирийн тэгш тал гэж байна. Дорно Европын тэгш тал, Каспийн нам доор газар орны өрнө хэсгийг төлөөлдөг ба Мугожары зэрэг Уралын нурууны бага шиг уулс бий.

Нутгийн дорно тал уулархаг, Зайсан нуурын ар Алтай, өвөр нь Тарвагатайн нурууных гэдэг. Зүүн өмнөд хилээр бараг долоон мянган метр өндөртэй Тэнгэр уул, түүний ар хормой салбар уулс, түүнээс баруунш Сырдарья, Арал тэнгис хавийн нам доор, цөлөрхөг говь газар, хээр тал Каспийн тэнгис хүртэл оршиж байгаа.

Уул нуруу

Гол мөрөн

Нуур




«Алтан эмээл» манхан

Уур амьсгал

Эх газрын уур амьсгалтай. Зундаа 30 °C-ээс дээш халж, өвөлдөө −20 °C-ээс илүү хүйтэрнэ.

Ургамал амьтан

Хасаг оронд 6000 зүйлийн ургамал ургадаг. Үүнээс 88 зүйл мод байх ба нутаг дэвсгэрийн 5.9%-ийг ой бүрхжээ.

590 зүйлийн шувуу, 178 зүйл хөхтөн, 39 зүйл хэвлээр явагч, 12 зүйл хоёр нутагтан, 107 зүйл загас, 30 гаруй шавж байна.

Хүн ам зүй

Он Шашин шүтлэг [7]
Ислам 70.2%
Христ 26.2%
Бурхангүй 2.8%
Хариулаагүй 0.5%
Он Хүн ам [8]
1926 6,198,465
1959 9,309,847
1989 16,464,464
2015 17,476,141

Хасаг улс 2015 онд 17,476,141 хүнтэй (дэлхийд 61-р олон) байв. 22 хувь нь 0–14 насны багачууд, 70% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 8 нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 54 хувь хотод, 46% хөдөө оршин суудаг. Жилд 1.7%-аар өсөж байан. Хүн амын нягт — 6.4 хүн/км2, жилийн өсөлт — 1.7 хувь, дундаж наслалт — 67.9 жил, хүйсийн харьцаа — 0.97.

Ард түмэн

Яс үндэс Хүн ам
(2012 он)[9]
Хувь
Хасаг үндэстэн 11,244,547 65.5%
Орос үндэстэн 3,685,009 21.5%
Узбек үндэстэн 521,252 3.0%
Украйн үндэстэн 301,346 1.8%
Уйгур үндэстэн 246,777 1.4%
Татар үндэстэн 203,108 1.2%
Герман үндэстэн 181,928 1.1%
Солонгос үндэстэн 105,400 0.6%
бусад ард түмэн 671,479 3.9 %

ЗХУ-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 65 хувь (11 сая) хасаг үндэстэн. Удаагаар нь орос 21 хувь (3.7 сая), узбек 3 хувь (520 мянга), украйн 1.8%, уйгур 1.4%, татар 1.2 хувь, герман 1.1%, солонгос 0.6%, турк, азербайжан, дунган, беларусь гээд 100 гаруй яс үндэс байна. 1959 оноос, ялангуяа ЗХУ бутарсанаас хойш оросын эзлэх хувь буурч хасагийнх өсчээ. Хасагийн өсөлтөд мөн Хятад, Орос, Монгол, Узбек зэрэг улсаас нүүн ирэгсэд (оралман) нөлөөлсөн. Хасаг үндэстэн малчин нүүдэлчин, узбек, орос нь тариачин суурин соёлтой. Хасаг, узбек нь адил түрэг угсаатан, ислам шашинтан, орос, украйн нь адилхан слав угсаатан, христос шашинтан.

Хэл, шашин

Хүн амын 70% ислам шашинтан (түрэг, дунган ард). Суннит дэгийг үндсэндээ барьдаг. 26% христосын шашинтан (орос, украйн). 3% шашингүй. 1990 оноос хойш шашин чөлөөтэй болж, сүм хийдийн тоо 4170 болж нэмэгджээ.

Хасаг, орос хоёр хэл албанд хэрэглэгдэнэ. Хасаг хэл түрэг салбарын кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд хархалпак, хиргис хэлтэй ойр төрөл юм. 1940 оноос кирил үсгээр бичдэг болсон. Кирил хасаг цагаан толгой 42 үсэгтэй (монголынхоос Ә, Ғ, Қ, Ң, Ұ, Һ, І үсгээр илүү).

Хот суурин

Хасаг улсад 86 хот байна.Улсын ач холбогдолтой 3 (Астана, Алматы, Байконур), мужийн харьяа 38, районы 46 хот байна.

Көктөбе (хөх дов)-ноос Алматы
Хасагийн хотуудыг тэмдэглэсэн газрын зураг  (орос.)
2009 оны хүн амын тоогоор:

1. Алматы (Алма-Ата)
2. Астана
3. Шымкент (Чимкент)
4. Караганды (Караганда)
5. Актөбе (Актюбинск)
6. Тараз
7. Павлодар
8. Өскемен
9. Семей (Семепалатинск)

10. Костанай
11. Орал (Уральск)
12. Петропавловск
13. Кызылорда
14. Атырау
15. Темиртау
16. Актау
17. Түркистан (Туркестан)
18. Кокшетау

Эш түүх

«Алтан хүн»
Аблай хан (1711-1781)
1910 оны хасаг айл
Гол өгүүлэл: Казахстаны түүх

Эрт үе

Хасаг оронд шинэ чулуун зэвсгийн үед хүн амьдарч байсан ул мөр байдаг. Тал хээр зонхилсон энэ газар эртнээс малчин нүүдэлчний өлгий байв. Эрт үед скиф, сака зэрэг иран угсаатан суурьшиж байв.[10] Алматы орчмоос «Алтан хүн» хэмээгдсэн сака хүний алтан хувцас олдсон. 6-р зуунаас түрэг угсаатан тус нутагт зонхилсон. Өмнөд нутгаар усунь, дорнод нутгаар хүннү, өрнөд нутгаар угор хүмүүс оршин байв. 556 оноос Түрэг улсын мэдэлд орсон. Чүй, Талас гол, Сырдарья мөрний эргийн балгадаар Торгоны зам дайрч худалдаа хөгжив. Каспи хавиар Хазар улс (650—969), Долоон уснаар Харлуг улс (756—940) тогтжээ. Арабын байлдан дагууллаар ислам шашин, араб үсэг дэлгэрсэн. X зуунаас Мавераннахр газарт Хар ханы улс, Арал, Каспи хавиар огуз түрэг байв. XI зуунд кыпчак аймгууд тал нутагт түрэв.

Их Монгол улс Дунд Азийг байлдан дагуулж, 1223 онд Зэв, Сүбээдэйн цэрэг кыпчактай тулалдаж байв. 1237 оноос Зүчийн улсын Бат ханы мэдэлд Хасагийн тал нутаг, харин Цагаадайн улсын харьяанад Мавераннахр оржээ. 1391 онд Төмөр хаан ялагдсанаар Дунд Азид суусан цөөн ноёрхогч монгол бүрэн түрэгжив.

Хасагийн хант улс

Зүчийн улсын доор кыпчак хэл соёл дэлгэрч хасаг үндэстэн бүрэлджээ. онд 1458 онд Абулхайр хан, Жанибек, Керей нар нэгдсэнээр Хасагийн хант улс (1465—1847) тогтов. 1635 оноос ойрд монгол, Зүүнгар улсынхан довтолсоор 1718 онд хасагууд их жуз (өмнөд нутагт), дунд жуз (дорнод), бага жуз (өрнөд) болон гурав хэсэг ялгарчээ. 1730 оноос хойш Абулхайр, Аблай зэрэг түүхэн хан тодорч байв.

Орос, Зөвлөлтийн үе

Орос улс Хасаг орон руу худалдаачин, колоничлогч хазаг (казак) цэргийг явуулж байв. Урал голын эрэгт Яик шивээг 1613 онд босгосноос ахиулсаар 1731 хасагийн бага жузийг мэдэлдээ авсанаас хойш 1818 он гэхэд олон аймаг Оросын ивээлд орсон байлаа. 1846 онд хасагийн сүүлчийн Кенесары хан оростой байлдаад дийлээгүй. Оросууд Оренбург, Алматы зэрэг олон суурин үүсгэжээ. Орост тэр үед хасагуудыг «киргиз-кайсак» (хиргис хасаг), хиргисийг «кара-киргиз» (хар хиргис) гэж нэрийдэж байлаа. Оросын иргэний дайны үед «Алаш орд» (1917 -1920) автономит улс түр тогтоод няцаагдсан.

ЗХУ-ын доор 1920 онд «Хиргис» нэртэй үүссэн автономит улс 1925 онд «Хасаг» (казах) хэмээн нэрээ сольж, 1936 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн 15 улсын нэг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Хасаг Улс (ЗСБНХасУ) болсон нь 1991 он хүртэл хэвээр байв. 1927 онд Алма-Ата нийслэл болсон. Бүх нийт бичиг үсэг мэддэг болж, 1940 оноос хасаг хэлийг кирил үсгээр бичдэг болсон ба ЗХУ-ын нэгдмэл байдлын орчинд орос хэл хасаг хэлийг их даржээ. Сталины зарлигаар улс төрийн эсэргүү гэгдэн польш, герман, чечень, солонгос гэх мэт олон ардыг Хасагийн тал руу цөлж байв. 1930-аад оноос хойш аж үйлдвэр хөгжсөн. 1949 онд Семипалатинскийн цөмийн туршилтын талбай нээгдэж, 1955 онд Байконурын сансрын буудал ашиглалтад орж Юрий Гагарин 1961 онд сансарт нисч байв.

Тусгаар Хасаг

Бүгд Найрамдах Хасаг Улс 1991 оны 12 сарын 15-нд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, 1992 онд НҮБ-ын гишүүн бүрэн эрхт улс болжээ. 1989 оноос Зөвлөлт Хасагийн тэргүүн болсон Нурсултан Назарбаев үргэлжлүүлэн тусгаар Хасагийн ерөнхийлөгчөөр одоог хүртэл ажиллаж байна. 1998 онд улсын нийслэлийг Алматаас Акмола руу шилжүүлэн Астана (нийслэл) хэмээн нэрийдэв.

Төр улс

Төр засаг

Хасаг улс ардчилсан дэглэм, ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давуу бүгд найрамдах засагтай.

Төр улсын тэргүүн нь ерөнхийлөгч байна. Нурсултан Назарбаев 1990 оноос хойш ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. 1991-2015 оны хооронд таван сонгууль болоход бараг 100 хувийн дэмжлэгээр сонгогддог болсон. Ерөнхийлөгч гүйцэтгэх байгуулагын тэргүүн ерөнхий сайдыг томилно. 1991 оноос 2015 хүртэл 8 хүн ээлжилсэн бөгөөд 2014 оноос хойш Карим Масимов дахин томилогдоод байна.

Хоёр танхимт Улсын хурал (᠌Парламент) хууль тогтоон баталдаг. Дээд танхим нь 47 гишүүнтэй Сенат (чуулган), доод танхим нь 107 суудалтай Мажилис (хурал) байна. Тус улсад нэг нам зонхилдог. 2012 оны Мажилисийн сонгуулийн дүн:

  • «Нур-Отан» (гэрэлт эх орон) ардчилсан нам — 83 суудал
  • «Ак жол» (цагаан зам) ардчилсан нам — 8 суудал
  • «Хасаг ардын коммунист (эв хамт) нам» — 7 суудал

Засаг захиргааны хуваарь

Хасаг улсын нутаг дэвсгэр их түвшинд 17, дунд шатанд 208, гуравдугаар шатанд 2740 нутаг болж хуваагддаг.[11] 17 их нутгаа «аймақ» (монгол «аймаг»-тай нэг гарлын боловч газар нутаг гэх утгатай) гэж бичдэг. Түүний 14 нь муж (облыс), 3 нь хот (улсын ач холбогдолтой хот) байна. Гурван хотоос Байконурыг 2050 он хүртэл ОХУ түрээсэлсэн.[12] Муж дотроо аудан (хошуу), мужийн хот болж хуваагдах бол улсын хот дотроо дүүрэгт хуваагдана.

Зэрэг Засаг захиргааны нэгж
(хасаг, оросоор) — тоо
Нутгийн тоо
I муж
(облыс / область) — 14
улсын ач холбогдолтой хот — 3
(республикалық маңызы бар қала /
город республиканского значения)
17
II хошуу — 160
(аудан / сельский район)
(мужийн) хот — 38
(қала / город)
дүүрэг — 10
( аудан / городский район)
208
III баг — 2453
( ауыл округ / сельский округ)
суурин — 241
(кент / посёлок)
(хошууны) хот — 46
(қала / город)
2740
Нийлбэр Гурван түвшний таваас долоон зүйлийн 2965 нутаг
Зургийн
дугаар
Муж Нутгийн төв Талбай
(км²)
Хүн ам
(2009)
14 Almaty.JPG Алматы Талдыкорган 224,000 1,642,300
6 Coat of Arms of Aqmola Province.png Акмола Көкшетау 146,000 744,700
3 Aktobe seal.png Актөбе Актөбе 300,600 707,900
2 Coats of arms of None.svg Атырау Атырау 118,600 496,000
8 Coats of arms of None.svg Мангыстау Актау 165,600 416,500
5 North Kazakhstan province seal.png Умар Казахстан Петропавл 123,200 651,100
11 Coats of arms of None.svg Дорно Казахстан Өскемен 283,300 1,417,600
7 Coat of Arms of Pavlodar Province.png Павлодар Павлодар 124,800 747,600
10 Wappen Караганды Караганды 428,000 1,344,200
4 Logo kostanay.jpg Костанай Костанай 196,000 891,800
9 Kyzylorda province seal.png Кызылорда Кызылорда 226,000 636,900
13 Zhambyl province seal.png Жамбыл Тараз 144,200 1,025,000
12 South Kazakhstan province seal.png Өмнө Казахстан Шымкент 117,300 2,356,500
1 Coats of arms of None.svg Өрнө Казахстан Орал 151,300 617,100
Зургийн
дугаар
Улсын хот Талбай (км²) Хүн ам (2009)
17 Almaty seal.png Алматы 325 1,351,521
15 Astana city seal.png Астана 720 653,800
16 Baikonur seal.png Байконур 57 59,147
Туркмен Узбек Азербайжан Гүрж Хиргис Тажик Хятад Орос Байконур Алматы хот Астана Мангыстау Атырау Өрнөд Актөбе Костанай Умард Акмола Павлодар Караганды Кызылорда Өмнөд Жамбал Дорнод АлматыKarte
About this image

Нэг муж дунджаар 1.03 сая хүн, 194 мянган км² талбай хамардаг бол аудан хамгийн багадаа 10 мянган хүн, 1700 км² талбайтай гэнэ. Мужийн хотуудаас 650 мянган хүнтэй том, 5 мянган хүнтэй жижиг нь ч байх бөгөөд энгийн суурины дунд 59,425 оршин суугчтай том байх нь үнэхээр харилцан адилгүй.

Цэрэг зэвсэг

Обама, Назарбаев, Медведев

Казахстаны зэвсэгт хүчин хуурай замын, нисэх, агаарын довтолгооноос хамгаалах, тэнгисийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 31,000. Батлан хамгаалахын зардал ДНБ-ын 1.1%.

Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн зэвсэг техниктэй. Жишээлбэл Т-72 танк — 670 ширхэг, БТР-70 хуягт — 190, БМ-21 пуужин харвагч машин — 190, МиГ-29 сөнөөгч онгоц — 39 байна. Тэнгисийн цэргийн боомт нь Актау.

Гадаад харилцаа

Хасаг улс хөршүүдтэйгээ найрсаг харилцаатай. НҮБ, ЕАБХАБ, ТУХН, ШХАБ, ЕАЭЗН, ИХАБ зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм. Дэлхийн 130 оронтой, түүнээс Монгол улстай 1992 оны 1 сарын 22-нд дипломат харилцаа тогтоосон.[13]

Сансрын буудал бүхий Байконур хотыг ОХУ-д түрээслүүлсэн.

Аж байдал

Эдийн засаг

Көкшетаугийн тариан талбай
Газрын тос, шатдаг хийн ордууд Каспийн эргээр байдаг.

2014 онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 420 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 24000 $ ноогдоно. Дунд Азид эдийн засгийн чадавхаар тэргүүлдэг. Жилийн өсөлтийн хувь — 8%. Мөнгөний нэгж — тенге.

Газрын тос, шатдаг хийн олборлолтоос их орлого олдог. Мөн нүүрс, өнгөт төмөрлөг, төмрийн хүдэр, үр тариа экспортолдог.

Банкны системийн хөгжил сайн. Банкны нийт хөрөнгийн хэмжээ 50 сая доллар байдгаараа Украйны жишигт хүрсэн. Үнийн өсөлт тогтвортой 10%-аас бага.

Итали Герман Франц Орос улс Хятад улс

Украйн Герман Хятад улс Орос улс

Зам тээвэр

Алматын зам

Казахстан 189,000 километр авто замтайгийн 108,100 км нь цардмал зам. Улсын хэмжээнд 3,264,400 тээврийн хэрэгсэл байна. Алматаас эхтэй Узбек, Оросын хил хүрсэн таван чиглэлийн хурдны зам тавигдсан байдаг.

Төмөр замын урт 15333 км бөгөөд Хасагийн төмөр зам ТӨХК ажилладаг. Бүх таван хөрштэйгээ төмөр замаар холбогдсон. Хятад улстай Достык хилийн боомт, Зүүнгарын хаалгаар холбогдоно. Цариг сольдог. Алматы, Астана хоёр хот метротой.

Иргэний агаарын тээврийн Эйр Астана компани Алматын олон улсын нисэх буудал, Астанагийн олон улсын нисэх буудал, Атыраугийн нисэх буудлыг ашиглан дотоод, гадаадын нислэг үйлдэнэ. Улсын хэмжээнд 22 томоохон нисэх буудал бий.

Өв соёл

Үүсээд удаагүй ч нэр хүндтэй Евразийн улсын их сургууль

Боловсрол

Хасагийн насанд хүрэгчдийн 99.5% бичиг үсэгт тайлагдсан. Хүүхдүүд бага (1-4 анги), дунд (5-9 анги), бүрэн дунд (10, 11, 12) боловсрол эзэмшдэг. Дээд боловсрол бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлана. Томоохон их сургууль:

Баяр ёслол

Баяр ёслолын өдрүүд:

  • 1 сарын 1 — Шинэ жил — (хас. Жаңа жыл)
  • 1 сарын 7 — [Үнэн алдартны шашны] Христийн төрсөн өдөр — (орос. Рождество Христово)
  • 3 сарын 8 — Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр — (Халықаралық әйелдер күні)
  • 3 сарын 21-23 — (шинэ жил) Наурызын баяр — (Наурыз мейрамы)
  • 5 сарын 1 — Хасагийн ард түмний эв нэгдлийн баяр — (Қазақстан халқының бірлігі мерекесі)
  • 5 сарын 7 — Эх орноо хамгаалагсдын өдөр — (Отан Қорғаушы күні)
  • 5 сарын 9 — Ялалтын өдөр — (Жеңіс күні)
  • 7 сарын 6 — Нийслэлийн өдөр — (Астана күні)
  • 8 сарын 30 — Хасаг улсын үндсэн хуулийн өдөр — (Қазақстан Республикасының Конституциясы күні)
  • 10 сарын нэгэн өдөр — Курбан айт — (Құрбан айт)
  • 12 сарын 1 — Анхны ерөнхийлөгчийн өдөр — (Тұңғыш Президент күні)
  • 12 сарын 16-17 — Тусгаар тогтнолын өдөр — (Тәуелсіздік күні)

Урлаг

Адууны мах «казы»

Хасаг үндэстний урлагт суурилдаг. Домбор, кобыз хөгжмийн зэмсэг бий. Гэр урлал, нэхмэл эртнийх.

Хасаг зохиолч, философич: Абай Кунанбаев, Макатаев, Шакарим, Байтурсынов, Чокан Валиханов, Олжас Сулейменов, Мухтар Ауэзов, Габит Мусрепов гэх мэт.

Шакен Аймановын нэрэмжит «Казакфильм» (Хасаг кино) студи 1934 онд нээгдэж, олон кино бүтээсэн.

Бешбармак, казы, куырдак, плов зэрэг хоол уламжлан хийж иржээ.

Спорт

Мэргэжлийн дугуйн "Астана" баг

Байга, кыз куу, кокпар, хасаг бөх барилдаан, тогыз кумалак, асык зэрэг уламжлалт тоглоом наадгай байна.

Хасаг улсын баг 1994 оноос хойш өвөл, зуны олимпод орж эхэлсэн. 2015 оны байдлаар Зуны олимпоос нийт 52, үүнээс 16 алт, Өвлийн олимпоос нийт 7, үүнээс 1 алтан медаль хүртээд байна. Бокс, бөх барилдаан, хүндийг өргөлт, хөнгөн атлетик, гүйлтийн цанаар алтан медаль хүртэж байв. Дугуйчин Александр Винокуров, цаначин Владимир Смирнов зэрэг алдартай тамирчид бий.

Олон нийтийн дунд хөлбөмбөг хамгийн их дэлгэрсэн. Хасагийн хөлбөмбөгийн дээд лигт 12 баг тоглодог. Хасаг улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг дэлхийн чансааны 134-р байрыг эзэлж байна. Европын хөлбөмбөгийн холбооны тэмцээнд тоглодог болсон.

Зургийн цомог

Викимедиа зургийн сан:
«Хасаг улс»

Лавлах, тайлбар

  1. Основные социально-экономические показатели: Население на 1 апреля 2015 года.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Олон Улсын Валютын Сан."Хасаг улс".
  3. CIA World Factbook: Field listing, Distribution of family income – Gini index
  4. Human Development Report 2010. United Nations (2010).
  5. Европа — статья из Большой советской энциклопедии
  6. Информация о Казахстане на официальном сайте Президента РК
  7. Демоскоп Weekly
  8. Демоскоп Weekly
  9. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2014 года
  10. "Scythian", The New Encyclopædia Britannica, Micropædia, vol. Volume 10 (15th ed.)
  11. Географическое положение, природные условия

    В республике 14 областей, 86 городов, в том числе 2 города республиканского подчинения (г. Астана, г. Алматы), 168 районов (8 районов в городах), 174 поселка

  12. Город Байконур вместе с территорией одноимённого космодрома арендован РФ до 2050 года и, являясь городом федерального значения РФ, одновременно субъектом РФ не является. Система городского управления определяется статьей 5 Соглашения между [[РФ|Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 2005 г. (см. Байконур. Юрисдикция)
  13. [http://www.monembassykaz.gov.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=12&Itemid=22&lang=mn Монгол, Казакстаны харилцааны тухай] (2010)

Гадаад холбоос