Латви

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
Бүгд Найрамдах Латви Улс
Төрийн дуулал: Dievs, svētī Latviju! (Латви)
("Бурхан Латвийг адислаг!")
 Латви улсын байршил (хар ногоон) – Европ (ногоон & хар саарал) – Европын Холбоо (ногоон)  –  [Legend]
 Латви улсын байршил (хар ногоон)

– Европ (ногоон & хар саарал)
– Европын Холбоо (ногоон)  –  [Legend]

Нийслэл
ба томоохон хот
Рига
56°57′N 24°6′E / 56.950°N 24.100°E / 56.950; 24.100
Албан ёсны хэлЛатви хэлa
Хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэлЛивони хэл
Латгал хэл
Угсаатны бүлгүүд
(2022[1])
Шашин
(2018)[2]
Ард түмний нэршилЛатвичууд
Төр засагНэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс
Эдгарс Ринкевичс
Кришьянис Кариньш
Эдвардс Смилтенс
Хууль тогтоох байгууллагаСейм
Тусгаар тогтнол 
(Герман болон ЗХУ-аас)
11 сарын 18, 1918
1 сарын 26, 1921
11 сарын 7, 1922
8 сарын 21, 1991
5 сарын 1, 2004
Газар нутаг
• Нийт
64,589 км2 (122)
• Усны эзлэх талбай (%)
2.09 (2015)[5]
Хүн ам
• 2022 тооцоо
1,842,226[6] (146)
• Нягтаршил
29.6/км2 (147)
ДНБ (ХАЧТ)2022 тооцоо
• Нийт
$72.03 тэрбум[7] (105)
• Нэг хүнд ноогдох
$38,124[7] (48)
ДНБ (нэрлэсэн)2022 тооцоо
• Нийт
$40.588 тэрбум[7] (100)
• Нэг хүнд ноогдох
$21,482[7] (44)
ОТББИ (2021)  35.7[8]
дундаж
ХХИ (2021) 0.863[9]
маш өндөр · 39
Мөнгөний нэгжЕвро () (EUR)
Цагийн бүсUTC+2 (ЗЕЦ)
• Зуны цаг (ЗЦ)
UTC+3 (ЗЕЗЦ)
Огнооны форматөө/сс/жжжж
Жолооны талбаруун
Утасны томьёо+371
Домэйн нэр.lvc
  1. Латви хэл нь цорын ганц албан ёсны хэл юм.[10][11] Ливони хэл нь уугуул хэл гэж тооцогддог бөгөөд хууль эрх зүйн тусгай статустай байдаг.[12] Латгал бичгийн хэл болон Латвийн дохионы хэл нь мөн хууль ёсны тусгай статустай.[13]
  2. Латви улс нь 1918 оны 11 сарын 18-ны өдөр тунхагласнаас хойш де-юре үргэлжилсээр байгаа.
  3. Европын Холбооны бусад гишүүн орнуудтай хамт .eu домэйныг мөн ашигладаг.

Латви (латв. Latvija) албан ёсоор Бүгд Найрамдах Латви Улс (латв. Latvijas Republika) Умард Европт оршдог Балтын 3 орны нэг юм. Латви хойгуураа Эстони (хилийн урт 343 км), урдуураа Литва (588 км), зүүнээрээ Орос (276 км), Беларусь (141 км)[14] гэх дөрвөн улстай газраар хиллэхээс гадна баруун талаараа Балтын тэнгисээр өрнө зүгийн Шведтэй усан хил тогтсон байдаг. Латви нь 64,589 км2 газар нутагтай бөгөөд 1,957,200 хүн амтай. Нийслэл хот нь Рига ба Даугавпилс, Лиепая, Елгава, Юрмала хотууд томд тооцогддог байна.

Хэдэн зууны Швед, Польш-Литва, Оросын ноёрхлын дараа ба Дэлхийн 1-р дайны дараа Бүгд Найрамдах Латви Улс 1918 оны 11-р сарын 18-нд Оросын эзэнт гүрнээс салж тусгаар тогтнолоо зарласан. Хориод жил тусгаар байсны сүүлчээр дэлхийн II дайны дараа ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орж ЗХУ-ын нэг Бүгд Найрамдах улс бол 45 жил ЗХУ-ын эрх мэдэлд багтаж байсан.

1987 оноос эхлэн тайван "Дуулж буй хувьсгал" нь Балтийн улсуудыг Зөвлөлт холбоот улсаас чөлөөлөгдөхийг уриалж, Коммунист дэглэм хууль бусаар булаан авсныг буруушааж байв. 1990 оны 5-р сарын 4-ний өдөр Бүгд Найрамдах Латви Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглаж, 1991 оны 8-р сарын 21-ний өдөр де-факто тусгаар тогтнолоо сэргээсэн. Латви нь тусгаар тогтносон, бүгд найрамдах засаглалтай улс. Нийслэл Рига нь 2014 онд Европын Соёлын төв болж байсан. Улсын албан ёсны хэл нь латви хэл юм. Латви хэл бол Балт төрлийн одоогоор оршин байгаа хоёр хэлний нэг.

XIII-XX зууны үед харийн эрхшээлд байсан хэдий ч Латви үндэстэн нь хэл, хөгжмийн уламжлалаараа үе дамжин өөрийн онцлог шинжийг хадгалсаар ирсэн. Гэсэн хэдий ч олон зуун жилийн турш үргэлжилсэн Оросын ноёрхлын үр дүнд (1710-1918), дараа нь Зөвлөлтийн ноёрхлын үр дүнд, Латви улсын хүн амын 26.9%-г оросууд эзэлж байна. Дэлхийн 2-р дайн хүртэл Латви улсад цөөн тооны герман, еврей үндэстнүүд амьдарч байсан.

2011 оны тооллогоор хүн амын 62.1% (1,284,194)-ийг Латвичууд, 26.9-ийг Оросууд, 11.0%-ийг бусад яс үндэст хүмүүс эзлэж байна. Гэхдээ бас дээр үед Эстонийн өвөг дээдэстэй нэг улсад багтан явсан түүх байдаг.

Латви улс нь 119 ширхэг, үүний 110 нь Латвиар "novads" гэх нэгж, 9 нь "republikas pilsēta" (Англи: republican city) нэгжид хуваагддаг. Эхнийхийг дүүрэг харин хоёр дахь нь «улсын хот» юм.

Латви нь өндөр хөгжилтэй, эдийн засагтай, хөгжингүй орон юм, Хүний хөгжлийн индексээр 39-д жагсаж байна. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад 1991 оны 9 сарын 17-нд, Европын Холбоонд 2004 оны 5 сарын 1, НАТО-д 2004 оны 3 сарын 29-нд элсчээ. 2014 оны 1-р сарын 1-ий өдрөөс еврог мөнгөн тэмдэгт ашиглаж эхэлсэн.

Цахим холбоос[засварлах | кодоор засварлах]

 Commons: Латви – Викимедиа дуу дүрсний сан
Wiktionary
Wiktionary
Wiktionary: Латви – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу

Эшлэл[засварлах | кодоор засварлах]

  1. Social Statistics Department of Latvia. "Pastāvīgo iedzīvotāju etniskais sastāvs reģionos un republikas pilsētās gada sākumā".
  2. "Latvia".
  3. Иш татахад гарсан алдаа: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Germanis
  4. Иш татахад гарсан алдаа: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named FINemb
  5. "Surface water and surface water change". Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Retrieved 11 October 2020.
  6. "Latvia". The World Factbook (2024 ed.). АНУ-ын Тагнуулын төв газар. Retrieved 24 September 2022. (Archived 2022 edition)
  7. 7.0 7.1 7.2 7.3 "World Economic Outlook Database, October 2022". IMF.org. International Monetary Fund. October 2022. Retrieved October 11, 2022.
  8. "Gini coefficient of equivalised disposable income". Eurostat. Archived from the original on 9 October 2020. Retrieved 22 June 2022.
  9. "Human Development Report 2021/2022" (PDF) (in англи). United Nations Development Programme. September 8, 2022. Retrieved September 8, 2022.
  10. "The Constitution of the Republic of Latvia, Chapter 1 (Article 4)". The Parliament of the Republic of Latvia. Archived from the original on 5 December 2013. Retrieved 20 November 2013.
  11. "Official Language Law, Section 3 (Article 1)". The Parliament of the Republic of Latvia. Archived from the original on 4 January 2014. Retrieved 20 November 2013.
  12. "Official Language Law, Sections 4, 5 and 18 (Article 4)". Likumi.lv. Archived from the original on 5 July 2019. Retrieved 7 October 2019.
  13. "Official Language Law, Section 3 (Articles 3 and 4)". The Parliament of the Republic of Latvia. Archived from the original on 4 January 2014. Retrieved 20 November 2013.
  14. "Latvia" (Memento 16. Наймдугаар сар 2011 цахим архивт) CIA. Retrieved 2008-12-15.