Латви

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Бүгд Найрамдах Латви Улс
Latvijas Republika
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
латв. "Dievs, svētī Latviju!"
«Бурхан Латвийг адислаг!»
Латви улсын газар нутаг (улаанаар дэвсгэрлэсэн)
Латви улсын газар нутаг (улаанаар дэвсгэрлэсэн)
Нийслэл 
(их хот)
Coat of Arms of Riga.svg Рига
Албан хэл Латви хэл
Ард түмэн 
(2011 он)
62.1% - Латви
26.9% - Орос
11.0% - бусад
Олон түмэн Латвийнхан
Төр засаг Парламентийн бүгд найрамдах засаг
 -  Ерөнхийлөгч Андрис Берзиньш
 -  Ерөнхий сайд Валдис Домбровскис
Улсын хурал латв. "Saeima"
(«Чуулган»)
Тусгаар тогтносон нь
 -  Тунхагласан 1918 оны 11 сарын 18 
 -  Зөвшөөрөгдсөн 1921 оны 1 сарын 26 
 -  ЗХУ-ын харьяанд 1944 он 
 -  Баттай сэргэсэн 1991 оны 8 сарын 21 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 64,589 км2 (124)
 -  Гадаргын ус (%) 1.57%
Хүн ам
 -  Тооцоо (2012) 2,217,053[1] (143)
 -  Тооллого (2011) 2,070,371[2] 
 -  Нягт сийрэг 34.3 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $34.921 тэрбум[3] 
 -  Нэг хүнд $15,662[3] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $28.252 тэрбум[3] 
 -  Нэг хүнд $12,671[3] 
ОТББИ (2003) 37.7 (дундаж
ХХИ (2011) 0.805[4] (маш сайн) (43)
Мөнгөний нэгж Латс (Ls) (LVL)
Цагийн бүс ДЕЦ (НЗНЦ+2)
 -  Зуны цаг ДЕЗЦ (НЗНЦ+3)
Замын хөдөлгөөн баруун
Домэйн нэр .lv1
Утасны томьёо +371
1Европын холбооны гишүүн тул .eu-г бас хэрэглэнэ

Дорно умард Европт оршдог Балтын 3 орны дунд нэг нь Латви улс (латв. Latvija) юм. Албан ёсоор Бүгд Найрамдах Латви Улс (латв. Latvijas Republika) гэнэ.

Латви хойгуураа Эстон (хилийн урт 343 км), урдуураа Литва (588 км), зүүнээрээ Орос (276 км), Беларусь (141 км)[5] гэх дөрвөн улстай газраар хиллэхээс гадна баруун талаараа Балтын тэнгисээр өрнө зүгийн Шведтэй усан хил тогтсон байдаг.

Латви 64,589 км²[6] (дэлхийд 124-р том) газар нутагтай, энэ онд 2.1 сая хүн амтай (дэлхийд 143-р олон) байна.[2] Нэгж км²-т 34.3 хүн (дэлхийд 166-р шигүү) оногдож байгаа юм. Газар нутаг, хүн амын тоогоор харьцангуй жижиг улсад тооцогдоно.

Сүүлийн зуун жилийн түүхийг сөхвөл Хаант Оросыг мөхсөний дараа Латви 1918 онд тусгаар тогтнолоо зарлаж, хөрш улсууддаа хавчигдан байж, хориод жил тусгаар байсны сүүлчээр дэлхийн II дайны дараа ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орж 15 БНУ-ын нэг болсон. 1987 оноос идэвхтэй сөрж, 1991 онд ЗХУ бутрахад тусгаар тогносон.

2011 оны тооллогоор хүн амын 62.1% (1,284,194)-ийг Латвичууд, 26.9-ийг Оросууд, 11.0%-ийг бусад яс үндэст хүмүүс эзлэж байна. Латви угсаатны Латви хэл улсын цор ганц албан ёсны хэл болсон. Латви хэл бол Балт төрлийн одоогоор оршин байгаа хоёр хэлний нэг учраас Латви Литва хоёр илүү ойр хамаатан юм. Гэхдээ бас дээр үед Эстоны өвөг дээдэстэй нэг улсад багтан явсан түүх байдаг.

Тус улсын нэр нь Латва буюу Латува голын нэрнээс гаралтай[7].

Латви улсын нутаг дэвсгэр 2009 оноос хойш ерөөсөө ганцхан шатанд хуваагдчихдаг болсон. Бүгд 119 ширхэг, үүний 110 нь Латвиар "novads" (орос. край; англ. municipality) гэх нэгж, 9 нь "republikas pilsēta" (англ. republican city) нэгж юм. Эхнийхийг монгол хэлнээ зүгээр «нутаг» гэж орчуулвал болмоор юм.[8] Харин хоёр дахь нь «улсын хот» юм. Латвид нийслэл Рига (2010 онд 705,703 оршин суугчтай байв), Даугавпилс (103,053) гэх бумаас олон хүнтэй хоёр л хот байдаг.

Латви одоо ардчилсан, парламентийн эрх мэдэл зонхилсон бүгд найрамдах засагт улс юм. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад 1991 оны 9 сарын 17-нд, Европын Холбоонд 2004 оны 5 сарын 1, НАТО-д 2004 оны 3 сарын 29-нд элсчээ.

Иш баримт, тайлбар[засварлах | edit source]

  1. Population of Latvia in municipalities (Латви хэлээр)
  2. 2.0 2.1 Etniskais sastāvs un mazākumtautību kultūras identitātes veicināšana. Latvijas Republikas Ārlietu Ministrija. 2 December 2011-д хандсан.
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 Latvia. International Monetary Fund. 2012-04-18-д хандсан.
  4. Human Development Index Report 2011. United Nations (2011). 2 November 2011-д хандсан.
  5. "Latvia" CIA. Retrieved 2008-12-15.
  6. Latvia in Brief. Latvian Institute (2011). 5 November 2011-д хандсан.
  7. Termina "Latvija" vēsturiskā izcelšanās un attīstība, 2009 оны 3 сарын 16-нд авав; Ж.Лангегийн толь бичиг "Vollstandiges deutsch–lettisches Lexicon"
  8. Ц.Дамдинсүрэн, А.Лувсандэндэв нарын Орос-Монгол толь (1982)-т край гэдгийг 1) зах, хязгаар, хөвөө, ирмэг.. 2) нутаг, орон 3) хязгаар гэж 3 салаа утгаар орчуулсны хоёрдугаархыг харгалзав.