Афганистан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Исламын Бүгд Найрамдах Афган Улс
дари персээр جمهوری اسلامی افغانستان →
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānestān
паштунаар د افغانستان اسلامي جمهوریت →
Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
паштунаар Millī Surūd → «Төрийн дуулал»

Нийслэл 
(их хот)
Кабул
Албан хэл Паштун хэл
Дари Перс
Ард түмэн 
(2004 он)
42% - Паштун үндэстэн
27% - Тажик үндэстэн
  9% - Хазара ястан
  9% - Узбек үндэстэн
  4% - Аймак ястан
10% - бус ард түмэн
Олон түмэн Афган улсынхан (Афганийхан)
Төр засаг Ислам төрийн шашинт,
ерөнхийлөгчийн бүгд
найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Хамид Карзай
 -  Дэд ерөнхийлөгч Мохаммад Фахим
 -  Дэд ерөнхийлөгч Карим Халили
Улсын хурал «Улсын Зөвлөл»
 -  Дээд танхим «Буурлуудын Хурал»
 -  Доод танхим «Олон түмний Хурал»
Түүх
 -  1747 он Дуррани улс үүссэн 
 -  1919-08-19 Их Британиас тусгаарласан 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 647,500 км2 (41)
 -  Гадаргын ус (%) маш бага
Хүн ам
 -  Тооцоо (2011) 29,835,392 (42)
 -  Тооллого (1979) 15.5 сая[1] 
 -  Нягт сийрэг 43.5 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $30.012 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $966[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $17.885 тэрбум[2] 
 -  Нэг хүнд $575[2] 
ОТББИ (2008) 29[3] (бага
ХХИ (2011) 0.398[4] (муу) (172)
Мөнгөний нэгж Афганы афгани (AFN)
Цагийн бүс НЗНЦ+4:30
Домэйн нэр .af
Утасны томьёо +93

Афган улс (ᠠᠹᠭᠠᠨ ᠣᠯᠣᠰ), өөрөөр хэлвэл Афганистан (персээр افغانستان‎; пуштунаар Afġānistān‎, үүнд «-стан» нь орон гэсэн дагавар, «афган» нь пуштун нэрийн хувилбар), бүтэн нэрээр нь дурдвал Исламын Бүгд Найрамдах Афган Улс (үгээр хураахад ИБНАУ) гэдэг нь Ази тивийн төв, өмнөд хэсэгт далайгаас зайдуу оршдог орон, 1946 онд НҮБ-д элссэн 29 сая хүнтэй бүрэн эрхт улс юм.

Нэр[засварлах | edit source]

19-р зууны англи ном

Тус улсыг монголоор «Афган улс» гэнэ. Оноосон нэр нь «Афган». Мөн -стан (улс, орон гэсэн утгатай) перс дагавар залгагдаж орос нэрээс «Афганистан» гэж бичих нь бий.

3-р зууны Сасаны улсын бичигт «Абган» хэмээн тэмдэглэгдсэн нь хамгийн эртний сурвалж болж байна. 6-р зуунд Энэтхэгийн одон орончийн тэмдэглэлд «Авагана» (अवगाण) гэжээ. 10-р зуунд араб үсгээр «Афган» болон бичигдсэн.

«Афган» гэж үг уг нь тухайн нутагтаа «паштун» үндэстнийг заасан ижил утгатай үг мөн гэдэг. Харин 1964 оны Афган улсын үндсэн хуулиар улсын бүх иргэнийг заана гэж тодорхойлжээ.

Газар зүй[засварлах | edit source]

Физик газар зүйн зураг
Цастай Хиндүкүш
Өрнөд нутгийн үзэмж

Афган орон 647,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Сомалигаас том буюу дэлхийн 43-р том орон болно.

Байрлал[засварлах | edit source]

Хойд өргөргийн 29° — 39°, зүүн уртрагийн 60° — 75° дотор ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Төв Ази, НҮБ-ийн шинэ ангиллаар Өмнө Азид хамааран байна.

Дорно өмнөд талаараа Пакистантай 2670 км, өрнөд талаараа Ирантай 921 км, умард талаараа Туркментэй 804 км, Узбектэй 144 км, Ирантай 921 км, Тажиктай 1357 км, дорно умард талаараа Хятадтай 91 км газар хиллэдэг далайд гарцгүй орон. Хилийн нийт урт — 5530 км.

Газрын тогтоц[засварлах | edit source]

Афганы газар нутгийн 80% уулархаг муж байна. Хойд зүгийн нам доор газар (Бактрын хотгор), төвийн уулархаг орон (Хазаражат, Хиндүкүш), баруун өмнөд нутгийн тэгш өндөрлөг (Систаны хотгор) гэж үндсэн гурван тогтоц байна. Хиндүкүш уулын нуруу зүүн хойноос баруун урагш тогтсон. Хамгийн өндөр цэг нь Ношак оргил (7492 м). Мөн Баба, Баян, Шефид-Кух зэрэг өндөр уул байна. Хиндүкүш нь зүүн зүгт Памир, Хималайтай холбогдоно. Тэр дунд Ваханаар давж Хятад руу гардаг.

Усны зүй[засварлах | edit source]

Афганы гол мөрд ихэвчлэн төв нутгийн уулнаас эх авч гадаад орон луу урсдаг. Цөл дундах нуур, баян бүрд таарна. Афганаар дайрдаг хамгийн урт мөрөн бол Амударья (2661 км) юм. Кундуз гол түүнд цутгана. Баруун урд нутгаар Хилманд гол урсана. Аргандаб түүнд цутгана. Баба уулнаас эх авсан Кабул гол Инд мөрөнд цутгана.

Ашигт малтмал[засварлах | edit source]

Афган төмрийн хүдэр, алт, хром, хар тугалга, зэс, үнэт чулууны нөөцтэй. Нөөцийн хэмжээ ихэвчлэн тогтоогдоогүй. Мөн давс, хүхэрээр баян. Шибирганд шатдаг хийн үлэмж нөөцтэй (136 млрд куб.м).

Хүн ам зүй[засварлах | edit source]

Яс үндэс Хувь
Паштун үндэстэн 42%
Тажик үндэстэн 27%
Хазара үндэстэн 9%
Узбек үндэстэн 9%
Аймак ястан 4%
Туркмен үндэстэн 3%
Балуч ястан 2%
бусад ард түмэн 4 %
Афганы шашин шүтлэг
ислам
  
99%
бусад
  
1%
Афганы хэл аялгуу
перс хэл (дари)
  
50%
паштун хэл
  
35%
узбек, туркмен
  
11%
бусад 30 гаруй
  
4%

Афган улс 2015 онд 32,564,342 хүнтэй (дэлхийд 40-р олон) байв. 42 хувь нь 0–14 насны багачууд, 55% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 2 хувь нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 43.5 хүн/км2, жилийн өсөлт — 2.3 хувь, дундаж наслалт — 60 жил, хүйсийн харьцаа — 1.05 эр/эм, хотжилт — 24 хувь.

Паштун нутгийн хүүхдүүд
Афганы хэлний газрын зураг

Ард түмэн[засварлах | edit source]

Афган бол олон үндэстэн ястны орон. Хүн амын олонх нь иран угсаатан байна. Үүнд паштун хэлээр хэлэлцдэг паштун үндэстэн (42%), дари перс хэлээр хэлэлцдэг тажик (27%), хазара (9%), аймак (4%) багтана. Мөн түрэг угсааны узбек, туркмен болон янз бүр угсааны нуристан, пашай, араб зэрэг цөөн тоот ард түмэн амьдардаг.

Хэл, шашин[засварлах | edit source]

Паштун (иран төрлийн хэл), дари (иран төрлийн перс хэлний нэг янз) гэсэн хоёр албан ёсны хэлтэй. Дари перс хэлээр голчлон тажик, хазара хүмүүс хэлэлцэнэ. Паштун хэлээр Хиндүкүш уулын өврөөр хэлэлцэнэ. Хойд нутгаар түрэг төрлийн узбек, туркмен хэлтэн байна.

Афганы ард түмний 99.7% ислам шашныг шүтнэ. 80-90% суннит, 7-19% шийт дэгийг дагадаг. Сикх, хиндү, зороастр, христ шүтлэг цөөн хувьд байна.

Хот суурин[засварлах | edit source]

Гол өгүүлэл: Афганы хот суурин
Афганы хотын залуус
Зургийн зүүн талд Кабул, баруун талд Мазар-и-Шариф
Зургийн зүүн гар талд Кандахар, баруун гар талд Херат
Нэр [өргөлтөт дуудлага] Өөр нэр Хүн амын тоо
1 Кабул [кабуул] 3,289,000 [5]
2 Кандахар [кандахаар] Кандагар 491,500 [6]
3 Херат [хераат] Герат 436,300 [7]
4 Мазар-и-Шариф [мазаар-и-шарийф] 368,100 [8]
5 Кундуз [кундууз] 304,600 [9]
6 Талукан [талукаан] 219,000 [10]
7 Желалабад [желал-абаад] Жалалабад 206,500 [11]
8 Пули-Хумри [пуули-хумрий] 203,600 [12]
9 Чарикар 171,200 [13]
10 Шибарган 161,700 [14]
11 Газни 157,600 [15]
12 Сари-Пуль 150,700 [16]

Түүх[засварлах | edit source]

Афганд хүн 50 000 жилийн өмнөөс амьдарсан ул мөр бий. Олон зуунд олон янз угсааны хүмүүс амьдарч ирсэн.

Ахемений улсын нутаг дэвсгэрт: Ари, Бактр, Арахос

Индо-ари нутаг[засварлах | edit source]

НТӨ 3000 оноос Индийн соёл иргэншил Кандахарт хүрч хот суурин тогтсон. НТӨ 2000 оны тэртээ Төв Азийн нүүдэлчин улс ирж суурьшсан. Афганы хүмүүс Өрнө Ази, Өмнө Азиар тархаж энэ нутгийг Ариана (Ари) гэдэг болсон. НТӨ 1800-800 онд Афганд дэлгэрч асан Заратуштрын шашныг үндэслэгч нь Балх балгаснаа амьдарч, нас эцэслэжээ. НТӨ 6-р зуунд иран угсааны Ахемены улс Афганыг эзэрхэв. Персийн I Дари хааны булшны бичээс дэх түүний эзэлсэн 29 нутгийн жагсаалтанд Кабулын хөндийг дурджээ. НТӨ 330 онд Македоны Александрын байлдан дагуулал Афганыг дайрсан. Удалгүй грек Селевкийн улс эзэн мэдсэн бол, НТӨ 185 онд Индийг гатлан Маурын улс ноёрхсон ч Ашока хааны үхлээр грек Бактрын улс дахин эзэлсэн. Тэднийг скиф мөхөөсөн.

Бамияны бурхан багш. Исламаас өмнө буддын шашин дэлгэрчээ

НТӨ 1-р зуунд иран угсааны Парфян улс, дараа нь Энэтхэгийн Кушан улс эзэн мэдэв. Энэ үед буддын шашин Афганд дэлгэрсэн. НТ 3-р зуунд бас нэгэн перс улс болох Сасаны улс нутгийн эзэн болсон бол 6-р зуунд Кушаны өвийг залгасан буддын шашинт жижиг улс Кабул орчимд төвлөжээ.

Ислам ба монгол[засварлах | edit source]

Арабаас эхтэй ислам шашин 642 онд Херат, Заранжаас эхлэн Афганд дэлгэрэв. Сафар, дараа нь 9-10-р зуунд Саманы улс Афганыг бүрэн эзэлсэн. 10-11-р зуунд буддын, заратуштрын, хиндү шашны үлдсэн хүчин дарагджээ. Газнийн улс исламын шашныг ихээр мандуулав.

1219 онд монголын Чингис хаан Сартуул улсыг байлдан дагуулснаар тус нутгийг эзэрхэв. Түүний ач Хүлэгү Ираны Табризад төвлөн улс байгуулж Афган дахь овог аймгийг эзэн мэдсэн ба удалгүй ислам шашинд орсон. 1370 онд Төмөрийн улс тогтсон ба Хератад төвлөсөн.

16-р зуунд Бабур Кабулыг Аргуны улсаас булаан авч, Энэтхэгийн Делиг эзлэн Их могол улсыг үүсгэн байгуулсан. Түүнээс хойш Афганыг Бухар, Сафав, Могол хуваан эзэрхэв. 19-р зуунаас өмнө Афганы баруун хэсэг нь Хорасан гэгдэж, Хорасаны дөрвөн нийслэлийн хоёр нь Херат, Балх байв. Афганы үлдсэн нутаг нь Хорасан-Хиндүстан хоёрын хязгаар зааг гэгдэж байв.

Дурраны эзэнт гүрэн хамаг ихээр тэлсэн 1747 он

Персээс тусгаар улс[засварлах | edit source]

1709 онд энэ нутгийн Хотак ноён Сафавын төрийн эсрэг босч Персээс тусгаар тогтнож чадав. Түүний удмын Махмуд Персийн нийслэл Исфаханыг эзэлсэн ч 1729 онд ялагдаж доройтсон ба 1738 онд сүүлийн хүчээ алджээ.

1747 онд Афганы удирдагчаар Ахмад Шах Дуррани сонгогдсон ба түүний цэрэг өнөөдгийн Иран, Афган, Пакистан, Энэтхэгээр байлдан дагуулав. Түүний хүү Тимур шах нийслэлээ Кандахараас Кабулд нүүлгэсэн. Дурраны удмын хаантай энэхүү Афган улс 19-р зуунд баруун талаасаа Перстэй, зүүн талаасаа Британийн дэмжлэг бүхий Сикхтэй сөргөлдөж нэлээн газраа алдаж оршин тогтнов.

Өрнөдийн нөлөө[засварлах | edit source]

1839 он. Англи-Афганы нэгдүгээр дайн. Газни.

19-р зууны сүүлд Британи-Оросын нөлөөний бүсээ өргөтгөх Их Тоглоомд Афган хавчуулагдсан. 1842, 1870-иад онд Афган улс Их Британийн Энэтхэгтэй байлдан дийлж нутгаа хамгаалсан ба Дурандын шугмаар паштун, балуч үндэстний нутгийг таллан хувааж хил тогтсон нь өнөөгийн Пакистан-Афганы хил болсон. Англи-Афганы гуравдугаар дайны дараах Равалпиндийн гэрээгээр Афган улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн ба Аманулла Хан шах 1920-иод онд Өрнөдийн олон улсаар аялан дипломат харилцаа тогтоож, эмэгтэйчүүдийн боловсролд анхаарч, боолын ёсыг халав. Аманулла Ханы бодлогыг эсэргүүцсэн бослого Кабулд ялж хааныг солив. 1933-1973 онд тогтвортой буюу Мохаммед Захир Шах гэдэг хаантай байв.

Дэлхийн 2-р дайн, Хүйтэн дайны эхэнд Афган төвийг сахьсан. 1973 онд цусгүй төрийн эргэлт болж, хаант ёс халагдсан.

Иргэний дайн[засварлах | edit source]

1993 он. Кабул. Сүйдсэн хэсэг

1978 онд Афган улсын коммунист нам Саурын хувьсгалаар төрийн эрхэнд гарав. Улсынхаа нэрэнд «социалист» гэсэн үг оруулсан. Иргэний дайн дэгдсэн. ЗХУ коммунист хүчнийг тэтгэн дэмжиж Афганд цэргээ оруулсан бол АНУ коммунист бус хүчнийг хөлсний хүн хүч, санхүүгээр дэмжин тэтгэж байв. 1 сая гаруй хүн амь үрэгдэжээ. Зөвлөлт 1989 онд цэргээ гаргасан ч 1992 он хүртэл нөлөөлөв.

1989 оноос хойш ч иргэний дайн төгсөөгүй. Нажибуллахын засгийн газар 1992 улсын нэрээ «исламын» хэмээн тодотгосон. Афганы иргэний дайнд Пакистан, Саудын Арабын зүгээс оролцож байв. Нутгийн өмнөд хэсэгт засгийн газрын эсрэг зэвсэгт бүлэглэл бэхжсэн. 1994 оноос Талибан өмнөд нутагт тогтсон. Талибан Кабулыг эзэлж, Кабулыг алдсан Масуд, Достум нар Умардын эвсэл байгуулан 1998 онд Мазар-и-Шарифын байлдаанд ялжээ. 1996-2001 онд Аль-Каеда сүлжээ Афганд үүрэлсэн. 1990-ээд онд 400 000 хүн иргэний дайнд нас баржээ.


2001 оны 9 сарын 9-нд Масуд амиа золиослогчид алагдав. Хоёр хоногийн дараа 9 сарын 11-ны халдлага болж АНУ Аль-Каедагийн Осама бин Ладеныг буруутгаж, Талибанаас түүнийг шаардсан. 10-р сард АНУ Афган руу цэрэг оруулж, Умардын эвсэлтэй хамтарч Талибаны засгийн газрыг унагаж Хамид Карзайн засгийн газрыг тогтнуулжээ. Афган улсаа «бүгд найрамдах» гэж тодотгон нэрийдэв.

Олон улс, НҮБ-ээс Карзайн засгийн газарт дэмжлэг үзүүлсэн. Талибан нэг хэсэг цохигдсон боловч Пакистанд хүчээ бэхжүүлж Афганд эргэж дайтаж байв. 2009 онд Талибаны тэргүүлсэн сүүдрийн засгийн газар зарим нутагт үүсэв. 2015 онд талууд энхийн хэлэлцээр хийхийг зөвшөөрсөн. Америк улс 2014 онд цэргийн үлэмж хүчээ Афганаас гаргасан ч АНУ-ын тэргүүлсэн НАТО-ийн цэрэг Афганы засгийн газарт тусалж үлдсэн. 2001 оноос хойш дайнаас болж 100,000 хүн амь үрэгдсэн.

Орон нутаг[засварлах | edit source]

Аймагласан газрын зураг

Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Афган улсын нутаг дэвсгэр 34 аймаг (ولايت, «вилаят») болж хуваагддаг. Нэг аймагт дунджаар 19 мянган км² газар, 90 түмэн хүн ноогдож байна.[17] Цаашлан харвал аймгуудын дотор 398 хошуу (ولسوالۍ, «воласвалей»)-тай.

Хот суурин[засварлах | edit source]

Оршил[засварлах | edit source]

Оршил[засварлах | edit source]

Оршил[засварлах | edit source]

Оршил[засварлах | edit source]

Оршил[засварлах | edit source]

Оршил[засварлах | edit source]

Оршил[засварлах | edit source]

Оршил[засварлах | edit source]

Лавлах бичиг[засварлах | edit source]

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

Commons
Викимедиа дуу дүрсний сан: أفغانستان