Шри-Ланк

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Шри Ланка» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт
Бүгд Найрамдах Ардчилсан Социалист Шри-Ланк Улс
ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය (синхал)
இலங்கை ஜனநாயக சோசலிச குடியரசு (тамил)
тусгаар тогтносон орон, бүрэн эрхт улс
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
Шри Ланка Матха
(Шри-Ланк эх)

Шри-Ланкийн байршил
Шри-Ланкийн байршил
Нийслэл Шри-Жаяварденепура-Котте
Том хот Коломбо
Албан хэл синхал, тамил
Төр засаг нэгдмэл байгууламж, ерөнхийлөгчийн
бүгд найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Майтрипала Сирисена (2015)
 -  Ерөнхий сайд Ранил Викрамасингхе (2015)
Улсын хурал Парламент
Түүх
 -  1948-02-04 Их Британийн онц газар 
 -  1972-05-22 Бүгд найрамдах улс болов 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 65,610 км2 (121)
 -  Гадаргын ус (%) 4.4
Хүн ам
 -  Тооллого (2012) 20,277,597[1] (55)
 -  Нягт сийрэг 309 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2015 оны тооцоо
 -  Нийт дүн 233.637 $[2] (60)
 -  Нэг хүнд 11,069 $[2] (99)
ДНБ (Нэрлэсэн) 2012 оны тооцоо
 -  Нийт дүн 80.591 $ тэрбум[2] (68)
 -  Нэг хүнд $3,818[2] (114)
ОТББИ (2010) 36.4 (дунд
ХХИ (2014) 0.757[3] (сайн) (73)
Мөнгөний нэгж рупи (LKR)
Цагийн бүс ГЦ+5:30
Утас, домэйн +94 / .lk, .ලංකා, .இலங்கை
Нэр томъёо LK, LKA / БНАСШЛУ
Шри-Ланк улсын газрын зураг  (англ.)
Шри-Ланк улсын газрын зураг  (англ.)

Шри-Ланк (синх. ශ්‍රී ලංකාව; там. இலங்கை) — Өмнө Азид оршдог бүрэн эрхт улс. Хуучнаар Цейлон.

Шри-Ланк улс Энэтхэгийн далайн Шри-Ланк арал дээр оршдог. Хойд талаараа Энэтхэг, баруун талаараа Мальдивтай усаар хиллэнэ. Нэгдмэл байгууламж, хагас ерөнхийлөгчийн эрх давамгайлах бүгд найрамдах засагтай. Засаг захиргааны нийслэл нь Шри-Жаяварденепура-Котте, түүний хажууд байдаг хуучин нийслэл Коломбо улсын гол хот билээ.

Шри-Ланкийн түүх 3000 жилийн өмнөөс эхтэй. Эртний Торгоны зам хийгээд орчин үеийн Дэлхийн хоёрдугаар дайнд стратегийн ашигтай байрлалтай боомт байв. Их Британийн колоничлолоос 1948 онд онц эрх, 1972 онд бүрэн эрхтэйгээр гарч тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Ардчилсан Социалист Шри-Ланк Улс (БНАСШЛУ) болжээ.

Шри-Ланк олон хэл угсаа, шашинтнаас бүрэлдсэн орон. Хүн амын олонх нь синхал үндэстэн бөгөөд тамил, ларакалла, бургер, малай зэрэг яс үндэстэн мөн амьдардаг. Зонхилох буддын шашин 2000 жилийн тэртээгээс дэлгэрсэн.

Шри-Ланк НҮБ, Их Британийн хамтын нөхөрлөл, Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн, Өмнө Азийн хамтын ажиллагааны холбоо, Их 77-ын гишүүн орон юм. Мальдивийн хамтаар Өмнө Азидаа Хүний хөгжлийн итгэлцүүрээр тэргүүлдэг.

Газар зүй[засварлах | edit source]

Газрын зураг
Физик газар зүй

Шри-Ланк орон 65,610 км² нутаг дэвсгэртэй, дэлхийн 121-р том орон юм.

Байрлал[засварлах | edit source]

Шри-Ланк улс Өмнө Азийн орон болно. Орныг багтаасан Шри-Ланка (хуучнаар Цейлон) арал Бенгалын булангийн баруун өмнөд үзүүр, Энэтхэгийн далайд байх ба Энэтхэгийн техтоник хавтан дээр байрлалтай. Хойд өргөргийн 5° — 10°, зүүн уртрагийн 79° — 82° дотор багтана.

Энэтхэгийн хойгоос 50 км зайд Маннарын булан, Полкийн хоолойгоор тусгарлагдана. Арал 350 км урт, 180 км өргөн. Эргийн урт - 1585 км. Домогт өгүүлдгээр 1500 оны далайн шуургаар усан доор орсон Адамын гүүрээр эх газартай залгагддаг байсан.

Газрын тогтоц[засварлах | edit source]

Нутгийн ихэнх хэсэг 30-200 метр өндөр бүхий нам доор газар байна. Төв хэсэгтээ өндөрлөг бөгөөд хамгийн өндөр цэгээс эхлэн дурдвал Пидуруталагала (2524 м), Кригалпотта (2388 м), тахин шүтэгдсэн Адамын оргил (2243 м) зэрэг өндөр уулстай.

Усны зүй[засварлах | edit source]

Нутгийн төв хэсгийн уулсаас эх авсан гол горхи ихтэй. Гадаргын ус нутгийн талбайн 4.4%-ийг эзэлдэг. Ихэнх голууд богинохон урсаад далайд цутгах ба Махавели (335 км), Малвату (170 км) голууд илүү урт байна. Бамбараканда (263 м) мэтийн үзэсгэлэнт хүрхрээ олон.

Хүн ам зүй[засварлах | edit source]

Хүн амын өсөлт
Он Шашин шүтлэг [4]
Будда 70%
Хиндү 13%
Лал 10%
Христ 7%

Шри-Ланк улс 2012 онд 20,359,439 хүнтэй (дэлхийд 55-р олон) байв. 24 хувь нь 0–14 насны багачууд, 68% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 8% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 14 хувь хотод, 86% хөдөө оршин суудаг. Хүн амын нягт — 325 хүн/км2, жилийн өсөлт — 0.9 хувь, дундаж наслалт — 75.9 жил, хүйсийн харьцаа — 0.96, бичиг үсэг тайлагдалт — 91%.

Ард түмэн[засварлах | edit source]

Яс үндэс Хүн ам
(2012 он)[5]
Хувь
Синхал үндэстэн 15,250,081 74.9%
Шри-Ланкийн тамил 2,269,266 11.1%
Ларакалла ястан 1,892,638 9.3%
Энэтхэгийн тамил 839,504 4.1%
бусад ард түмэн 100,434 0.5 %

Шри-Ланкийн хүн амын 75 хувийг синхал үндэстэн бүрдүүлдэг. Синхал үндэстэн нь энэтхэг-ари төрлийн хэлтэй бөгөөд нутгийн өмнөд болон төв хэсгээр голлон амьдардаг. Үлдсэн 25 хувийг арлын умард хэсгээр нутагтай дравид төрлийн хэлтэн буюу тамил, ларакалла зэрэг ард түмэн байна.

Түүх[засварлах | edit source]

НТӨ 37,000 оны үед хүн амьдарч байсан байж болох ул мөр Шри-Ланкийн Пахиянгала агуйнаас олджээ.

5-р зуунд баригдсан Бурхан багшийн хөшөө

Эртний сурвалж Рамаянад тус арлын тухай дурдахдаа Кубера ван захирч байв гэжээ. Эрт үед ведда, якша, нага хүмүүс оршин сууж байв. Домогт өгүүлсэнээр Шри-Ланкийн анхны хаан нь НТӨ 543 онд Бенгал нутгаас ирж Ванга улсыг байгуулсан Вижая байжээ.

Буддын шашин[засварлах | edit source]

НТӨ 377 онд Пандукабая ван Анурадхапура улсыг байгуулсан нь нийтийн тооллын 1017 он хүртэл оршин тогтнов. НТӨ 250 онд Маврын улсаас лам ирж буддын шашныг дэлгэрүүлжээ. Шри-Ланкийн лам нар Нагандарын хийдэд шавилж, нутагтаа олон сүм, суварга барьж байгуулсан. НТӨ 245 онд Шри-Ланкад таригдсан Жаяшри бодь мод дэлхий дээр байгаа хамгийн урт настай таримал мод юм.

Дундад зуун[засварлах | edit source]

Сигиря цайзын дотор ханын зураг

Анурадхапурын урт түүхэнд Энэтхэгийн өмнөд эргээс Суратисса, Чола, Пандя, Калинга зэрэг улсууд Шри-Ланкад халдаж байв. 25 онд Шри-Ланкад буддын дөрөвдүгээр хурал байгуулагдаж Бага хөлгөний Пали судрыг бичиж эхэлсэн ба энэ нь хожим Дорно Өмнө Азийн орнуудад түгэн дэлгэрсэн. Шри-Ланкийг НТӨ 47-42 онд Анула хатан хаан захирч байсан нь Азийн түүхэн дэх анхны хатан хаан байжээ. 5-р зуунд Сигиря (Тэнгэрийн цайз) хадан цайз баригдсан. Эм бариа хөгжиж, гадаадтай, Европтой худалдааны харилцаатай байв.

993 онд Энэтхэгийн хойгийн Чола улс 5-р Махинда вангийн Анурадхапураг довтлон сүйтгэж арлын хойд хагасыг эзэлсэн бол Шри-Ланкийн язгууртан I Ражэнда урагш түрэгдэж Полоннарувад төвлөсөн улс байгуулжээ. 1070 онд Чолаг нутгаасаа шахан гаргасан. I Паракрамабуха вангийн үед газар тариалан, усжуулалтын тогтолцоо гойд ихээр сайжирсан. 1215 онд тэнгис далайг гаталсан Калинга довтлон Жаффна улсыг байгуулснаар, синхалчууд арлын өмнөд хэсэгт шахагджээ.

Цейлон колони[засварлах | edit source]

17-р зууны үеийн зураг

1505 онд Португалын далайчин Шри-Ланкад ирсэн. 1517 онд Коломбо цайзыг барьж эрэг орчмыг колоничлож эхэлсэн. Нидерланд-Португалийн дайны эцэст Коломбо 1656 онд Нидерландын мэдэлд оров. Энэ үед колоничлогчдод автаагүй Канди улс оршин байв. Напалеоны дайны үед Шри-Ланк Франц, Их Британийн гарт ээлж дараалан шилжсэн. 1815 оны дараа Канди улсын сүүлчийн ван Энэтхэг рүү дутааж арал бүрмөсөн Их Британийн колоничлолд орсон. Цейлонд кофе тариалж экспортлох болсон ба дараа нь цай тариалдаг болжээ. Цейлоны хурлын зөвлөл байгууллагад синхал, тамил үндэстэн оролцох ба зөрчилдөөнтэй тэмцэлтэй байдаг болсон. Зарим үед цөөнх болох тамилын улс төрийн давамгайлал ч үүсч байв.

Коломбо. Боомт болон тэнгэр баганадсан байшин.

Тусгаар Шри-Ланка[засварлах | edit source]

1948 онд Цейлон Их Британийн онц эрхт нутаг (доминион) болж зэрэг ахив. Сенананаяке анхны ерөнхий сайдаар томилогдов. 1958 онд синхал хэлийг цор ганцаар албан ёсны болгох гэхэд тамилын эсэргүүцэлтэй тулгарав. 1972 онд Шри-Ланка бүрэн эрхт бүгд найрамдах улс болсон. Үндэстэн хоорондын зөрчил тус улсыг иргэний дайнтай болгосон. 1977 оны үндсэн хуулиар зах зээлийн эдийн засгийг тунхаглав. Хоёр улсын гэрээ байгуулсан ёсоор 1987 онд Энэтхэгийн цэрэг Шри-Ланкийн хойд нутагт энхийг сахиулах байлдааны ажиллагаа явуулсан. 2004 оны цунами 35000 хүний амийг авч гамшиг тарьсан. 1983-2009 оны хооронд үргэлжилсэн иргэний дайнд 60-100 мянган хүн амь үрэгдсэн гэдэг. Шри-Ланкийн эдийн засаг хурдацтай өсч байгаа.

Лавлах бичиг[засварлах | edit source]