Jump to content

Оман

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
Оманы Султант Улс
سلطنة عُمان (Араб)
Salṭanat ʻUmān
Төрийн дуулал: نشيد السلام السلطاني
"ас-Салам ас-Султани"
"Султаны ёсолгоо"
Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
Нийслэл
ба томоохон хот
Маскат
23°35′20″N 58°24′30″E / 23.58889°N 58.40833°E / 23.58889; 58.40833
Албан ёсны хэлАраб хэл[1]
Шашин
(2020)
Ард түмний нэршилОманчууд
Төр засагНэгдмэл Исламын хэмжээгүй эрхт хаант засаг
Хейсам бен Тарик
Тейязин бин Хейсам
Хууль тогтоох байгууллагаОманы Зөвлөл
Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)
Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)
Түүх
• Азд омгийн нүүдэл
130
• Аль-Жуланда
629
• Имамат улс байгуулагдав[3]
751
1154
1507–1656
1624
• Аль-Саидын угсаа
1744
1 сарын 8, 1856 он
1954–1959
1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
• Оманы Султант Улс
8 сарын 9, 1970 он
• НҮБ-д элсэв
10 сарын 7, 1971 он
1 сарын 6, 2021 он[4]
Газар нутаг
• Нийт
309,500 км2 (70)
• Усны эзлэх талбай (%)
бага
Хүн ам
• 2021 тооцоо
4,520,471[5][6] (125)
• 2010 тооллого
2,773,479[7]
• Нягтаршил
15/км2 (177)
ДНБ (ХАЧТ)2022 тооцоо
• Нийт
$165.947 тэрбум[8] (78)
• Нэг хүнд ноогдох
$35,286 (71)
ДНБ (нэрлэсэн)2022 тооцоо
• Нийт
$110.127 тэрбум[9] (66)
• Нэг хүнд ноогдох
$23,416 (55)
ОТББИ (2018)30.75[10]
дундаж
ХХИ (2021) 0.816[11]
маш өндөр · 54
Мөнгөний нэгжОманы риал (OMR)
Цагийн бүсUTC+4 (GST)
Огнооны форматөө.сс.жжжж
Жолооны талбаруун
Утасны томьёо+968
Домэйн нэр.om, عمان.
Вэбсайт
www.oman.om

Ома́н, бүтэн нэрээрээ Оманы Султант УлсӨрнөд Азид оршдог бүрэн эрхт улс юм.

Оман Арабын тэнгис болон Оманы буланд гарцтай. Хуурай газраар Эмирт Араб, Саудын Араб, Йементэй хиллэдэг. Ормузын хоолойн тал хагасыг хянаж, Иран, Пакистантай усаар хиллэнэ. Мусандам хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. Маскат нийслэлтэй, Сиб, Низва зэрэг хоттой.

Тэнгисийн эрэг, цөл бүхий Оманд араб угсаатан голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байна. Албан бичигт араб хэлийг хэрэглэнэ. Лал шашны ибадит урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн имамын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу султаны улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж Португал, Британитай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба Дорнод Африкийн Занзибарт султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт хаант засагтай. Кабус султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман газрын тос экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

Хадмал толь
Монгол‎‎ бичигОман кирил
Араб үсэгعمان арабУман
Латин үсэгOman англи
Кирил үсэгОман орос

Газар зүй[засварлах | кодоор засварлах]

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн 71-р том орон юм.

Физик газрын зураг
Цөлийн баян бүрд

Байрлал[засварлах | кодоор засварлах]

Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор Өрнөд Ази, Өрнөд өмнөд Азид хамааран Арабын хойгийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа Оманы булан, өмнөд талаараа Арабын тэнгисийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа Эмирт Арабтай 410 км, Саудын Арабтай 676 км, Йементэй 288 км зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр Мусандам хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, Ормузын хоолойн эрэгт байдаг.

Газрын тогтоц[засварлах | кодоор засварлах]

Оманы газар нутгийн 82% Арабын цөлийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. Руб эль-Халийн цөл нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм.

Дорнод эргээр Хажарын нуруу Мусандам хойгоос Сур хот хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур Батина нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь Масира юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь Шам (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно.

Газрын тогтоц[засварлах | кодоор засварлах]

Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална.

Жилийн хур тунадас Маскат хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

Хүн ам зүй[засварлах | кодоор засварлах]

Он Хүн ам
1950 456,000
1970 732,000
1990 1,868,000
2010 2,782,000
2016 4,550,538
Нас хүйсний зураг

Оман улсад 2016 оны байдлаар 4,550,538 хүн оршин сууж байна.

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна.

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна.

Бедуйн айл
1899 он. Оманы айл

Ард түмэн[засварлах | кодоор засварлах]

Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд араб угсаатан олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон балуч, Энэтхэг, Пакистан, Шри Ланка, Бангладеш, Африк гаралтай хүмүүс цөөнх байна.

Хэл бичиг[засварлах | кодоор засварлах]

Оман улсад араб хэлийг албан ёсноо хэрэглэнэ. Араб үсгээр бичдэг. Мөн балуч, хинди зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. Англи хэлийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

Шашин шүтлэг[засварлах | кодоор засварлах]

Оманы хүн амын 86% нь лал шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө.

Хүн амын 6% христ, 5% хиндү, 1% буддын шашин шүтлэгтэй.

Хот суурин[засварлах | кодоор засварлах]

Маскат

Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал:

Түүх[засварлах | кодоор засварлах]

Эртний үе[засварлах | кодоор засварлах]

Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ

Оманд Африкийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах чулуун зэвсэг хэрэглэл 2011 онд олдсон. Ибри хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс газар тариалан эрхэлсэн, хүний ул мөр байна.

Шумерийн цаг тооны бичигт зэсийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв.

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь имамын захиргааны дотор газар, нөгөө нь султаны захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай араб угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. Йемены Уман нутгаас ихэнх нь иржээ.

НТӨ I мянганд Оманы Сохар зэрэг эргийн хот суурин Ахемен, Парфян, Сасан зэрэг перс улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

Дотор Оман[засварлах | кодоор засварлах]

Оманы хоёр нутаг

7-р зуунд зөнч Мухаммедийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд лал шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны ибадит урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв.

Оманыг Кармат (931-932), Буи (967-1053), Сельжук (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд Набаны улс (1154-1470), Ярубын улс (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ.

Эргийн Оман[засварлах | кодоор засварлах]

19-р зуунд баригдсан Занзибар дахь султаны харш

1515-1650 онд Маскат нь Португалын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд Аль-Саидын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна.

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч Султан Саид ибн султан Дорно Африкийн Занзибар арлыг болон Пакистан дахь Гвадарыг эзэмшиж, боолын худалдаанаас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг Маскат-Оман, Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай Британи дотно харилцаж байв.

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. 1954-1959 онд иргэний дайн болж султан Низва, Ибри хотыг эзэлж, имам Саудын Араб руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг Пакистанд худалдав.

Нэгдсэн улс[засварлах | кодоор засварлах]

Дофарын бослого. 1970 он.

1964 онд Дофар мужид коммунист хүчин бослого гаргажээ. Саид бин Таймур султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, Ираны тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой Ормузын хоолойн тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь Араб дахинд сонин тохиолдол юм. 2011 оны Арабын хавраар эсэргүүцэл жагсаал гарсанд Кабус султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

Лавлах бичиг[засварлах | кодоор засварлах]

  1. "Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96". MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS. Archived from the original on 2020-07-07. Retrieved 2023-07-10.
  2. "National Profiles".
  3. "Oman", Oman, MSN Encarta, <http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html> Oman (Memento 28. Аравдугаар сар 2009 цахим архивт)
  4. "Oman". Carnegie Endowment for International Peace. 15 July 2010. Retrieved 31 December 2021.
  5. "World Population Prospects 2022". population.un.org. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved July 17, 2022.
  6. "World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100" (XSLX). population.un.org ("Total Population, as of 1 July (thousands)"). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved July 17, 2022.
  7. "Final Results of Census 2010" (PDF). National Center for Statistics & Information. Archived from the original (PDF) on 18 May 2013. Retrieved 7 January 2012.
  8. "World Economic Outlook Database, October 2019". IMF.org. International Monetary Fund. Retrieved 20 October 2019.
  9. "World Economic Outlook Database, April 2022". IMF.org. International Monetary Fund. Retrieved August 22, 2022.
  10. "Urban – Gini index – Omani – Total". The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman. Retrieved 20 May 2018.
  11. "Human Development Report 2021/2022" (PDF) (in англи). United Nations Development Programme. 8 September 2022. Retrieved 8 September 2022.