Ливан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Бүгд Найрамдах Ливан Улс
الجمهورية اللبنانية (араб)
альжумхурия альлюбнания
тусгаар тогтносон орон, бүрэн эрхт улс
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
كلّنا للوطن → куллуна лиль-ватан
«Бид бүгд эх орныхоо төлөө»

Дэлхийн тал бөмбөрцөгт Ливаны байршил
Дэлхийн тал бөмбөрцөгт Ливаны байршил
Нийслэл Бейрут (1.9 сая)
Том хот Триполи (0.7 сая)
Албан хэл араб хэл1
Албан үсэг араб үсэг
Ард түмэн 
(2012 он)
Ливаны ард түмэн:
95% – араб угсаатан
4% – армен үндэстэн
 -  Нутгийн олон Ливаныхан
Төр засаг төрийн нэгдмэл байгууламж,
парламентийн эрх голлосон
бүгд найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Мишель Аун (2016)
 -  Ерөнхий сайд Таммам Салам (2014)
 -  Улсын хурал «Төлөөлөгчдийн хурал» (ТХ)
 -  ТХ-ийн дарга Набих Берри (1992)
Түүхэн явдал
 -  1943-11-22 Францын эрхнээс гарсан 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 10,452 км2 (161)
 -  Гадаргын ус (%) 1.6
Хүн ам
 -  Тооцоо (2008) 4,224,000[1] (126)
 -  Нягт сийрэг 404 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $61.444 тэрбум[2] (83)
 -  Нэг хүнд $15,522[2] (57)
ДНБ (Нэрлэсэн) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $39.039 тэрбум[2] (80)
 -  Нэг хүнд $9,862[2] (63)
ХХИ (2014) 0.769[3] (сайн) (67)
Мөнгөний нэгж Ливаны фунт (LBP)
Цагийн бүс ГЦ+2, зун ГЦ+3
Домэйн нэр .lb
Томъёолбор +961 / LB, LBN / БНЛивУ
1Ливан улсын үндсэн хуулийн 11-р зүйлд улсын албан ёсны хэл нь араб хэл байх болно гэжээ. Мөн хуулинд франц хэлийг ямар тохиолдолд хэрэглэхийг зааж өгсөн байдаг.

Лива́н, албан ёсоор Бүгд Найрамдах Ливан Улс (БНЛивУ) — Өрнө Азид оршдог бүрэн эрхт улс юм.

Ливан өрнөд талаараа Газрын дундад тэнгист тулж, бусад талаараа Сири, Израильтай хиллэдэг.

10 мянган км² газар, 6 сая хүн амтай. Нийслэл нь Бейрут. Албан хэрэгт араб хэлээр ойлголцоно.

Ливан нуруу, Бекаа хөндийг багтаасан Ливан оронд өдгөө лал (60%), христ (40%) шашин шүтлэгтэй араб угсаатан (95%), армен (4%), друз яс үндэстэн амьдардаг. Сири, Палестины дайнаас дүрвэгсэд олон бий.

Левант газрын нэгэн хэсэг, соёлын бэлчир Ливан эрт үед Финик, Ром зэрэг христ, дундад зуунд Рашидун, Аббас зэрэг лал шашинт улс, 16-р зуунаас хойш туркийн Османы эзэнт улсын харьяа нутаг байв.

Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Францын эрхэнд орж 1943 онд тусгаар тогтнож, 1945 онд НҮБ-д элссэн. 1975-1990 онд иргэний дайн болж 150-200 мянган хүн амь үрэгджээ.

Ливан бол шашин-төрийг холбож зохицуулсан парламентийн бүгд найрамдах засагтай, нэгдмэл улс. Ойр тойронтой харьцуулвал газар нутаг бага, дэд бүтэц, нийгэм, эдийн засаг, хүний хөгжлийн үзүүлэлт сайн түвшинд байна.

Хадмал толь
Монгол‎‎ бичиг Ливанкирил
Араб үсэг لبنان‎‎‎араб - Lübnan
Любнань, Любнан
Өрнийн латин Lebanonангли
Libanфранц
Кирил үсэг Ливанорос, татар
Лалын латин Lübnanазербайжан, турк
Ханз үсэг 黎巴嫩хятадЛибанэнь
Кирил монгол бичигт тийн ялгалаар:
Ливан, Ливаны, Ливанд, Ливаныг, Ливанаас, Ливанаар, Ливантай, Ливан руу гэж хувилна.

Газар зүй[засварлах | edit source]

Ливан 10,452 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн 161-р том орон юм.

Физик газрын зураг
Дээрээс харвал
Кадиша хавцал

Байрлал[засварлах | edit source]

Хойд өргөргийн 33° — 35°, зүүн уртрагийн 35° — 37° дотор Арабын хавтангийн умар өрнөд захад Өрнө Ази, Өрнө өмнөд Азид хамааран байна. Өрнөд талаараа Газрын дундад тэнгист (225 км эрэг) тулж, дорнод талаараа Сири (375 км), өмнөд талаараа Израиль (79 км) улстай хиллэдэг. 225 км урт, дунджаар 65 км өргөн тэгш өнцөгтөрхүү хэлбэртэй.

Газрын тогтоц[засварлах | edit source]

Ливан тэнгисийн эрэг, Ливан нуруу, Бекаа хөндий, Антиливан нуруунаас бүрдэнэ. Хамгийн өндөр уул нь Ливан нурууны Курнат Ас-Сауда (3088 м) юм. Бекаа хөндий 180 км урт, 10-26 км өргөн, эртнээс газар тариалан хөгжсөн үржил шимт хөрстэй. Антиливан нурууны оргил өндөр нь Хермон уул (2814 м) юм. Ливан тэнгист цутгадаг богинохон 16 гол горхитой.

Уур амьсгал[засварлах | edit source]

Ливан газрын дундад тэнгисийн уур амьсгалтай. Урт, дулаан, хуурай зун, урт, сэрүүн, бороо цастай өвөл солигдоно. Намар, хавар богино.

Ургамал[засварлах | edit source]

Ливан улсын бэлгэ тэмдэг болсон хуш мод нутгийн 13.4% бүрхэж байна. Төрөөс ойн санг 20% хүргэх зорилт тавьсны хүрээнд хуш, нарс, царс, бүйлс, гацуур, арц тариалж байгаа.

Хүн ам зүй[засварлах | edit source]

Триполийн дархан

Ливан улсад 2014 оны байдлаар 6,184,701 хүн оршин сууж байна. Үүнд 0-14 насны багачууд 21%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 68%, 65-аас дээш өндөр настан 10%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 79.8 жил. Хүйсийн харьцаа - 0.94 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 1% (2005 он). Хүн амын 96.7% бичиг үсэгт тайлагдсан.

Хэл, угсаа[засварлах | edit source]

Ливан улсын албан ёсны хэл нь араб хэл байна. Ливан 1932 оноос албан ёсны мэдээ байхгүй, олон яс үндэстний нутаг боловч хүн амын үндсэн суурь 95%-ийг араб угсаатан гэдэг. Армен, еврей, перс, ассир, курд үлдсэн 5%-д багтдаг. Сүүлийн жилүүдэд 500 мянга орчим Палестин, 1 сая орчим Сирийн дүрвэгч Ливанд суурьшжээ.

Шашин шүтлэг[засварлах | edit source]

Ливанд лал (60%), христ (40%) шашин шүтлэг оршиж байна. Лалын шийт, суннит урсгалын эзлэх хувь тэнцүү байгаа бол христийн урсгалаас католик нь давуу хувьтай. Ливаны үндсэн хуульд аль ч шашныг эрх тэгш гэсэн бөгөөд 18 шашин урсгал оршин буйг нэр заажээ.

Бейрут

Хот суурин[засварлах | edit source]

Түүх[засварлах | edit source]

1289 он. Триполи

Ливан улсын өнөөгийн хил хязгаар 1920 оны Севрийн гэрээний дагуу зурагдсан.

Эрт дээр үе[засварлах | edit source]

Эрт үед Ливан Финикийн хот улсууд байсан газар юм. Левант газрын нэгэн хэсэг.

Дараа нь Египет, Ассир, Вавилон, Ахемен, Македон, Ром, Сасан зэрэг байлдан дагуулагч гүрний харьяанд орж байв.

7-р зуунд Левант газарт лал шашин дэлгэрч Рашидун, Умаян, Аббас, Сельжук, Фатимын улсын мэдэлд оров.

1102 онд Триполид Тулузын IV Рэймонд гүн далайг гатлан ирж эзэн сууснаа 1289 онд мамлюкт ялагдсан.

Мамлюкийг 1517 онд турк Османы улс байлдан ялжээ.

Тусгаар тогтнол[засварлах | edit source]

Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Османы эзэнт гүрэн ялагдан Холбоотны талд газар нутаг нь хуваагдахад Сири-Ливаныг тохинуулах эрх Францад оногдсон. 1943 онд Ливан тусгаар тогтнож, 1945 онд НҮБ-ын гишүүн болжээ.

1948 онд Ливан Израйлийн эсрэг араб орнууд дайтахад нэгдэж орсон. Ливан гүн нэвтрээгүй, цэрэг зэвсэг, зам харилцаагаар тусалсан.

1958 онд Ливаны лал шашинт хэсэг АНБНУ-д нэгдэн орохыг хүссэнд Камиль Шамун ерөнхийлөгч Америкийн тэнгисийн цэргийн тусламж авч намжаасан.

1982 он. Бейрутыг таллан хуваасан ногоон шугам

Иргэний дайн[засварлах | edit source]

Палестины дүрвэгч дайчид Ливанд нэвтэрч баазаа байгуулсанд 1975 онд Ливанд иргэний дайн эхэлсэн. Палестиныг чөлөөлөх байгууллага (ПЧБ), христ, друз, лал шүтлэгтэн гээд олон тал болон дайтжээ. 1976 онд Ливаны ерөнхийлөгчийн хүссэнээр, Арабын холбооны зөвшөөрснөөр Сирийн цэрэг Ливанд энхийг сахиулах зорилгоор нэвтэрсэн. 1989 оны Тайфын гэрээгээр иргэний дайн өндөрлөж Хезболлагаас бусад зэвсэгт бүлэглэл тарж сарнисан.

2005 он. Сирийн цэргийг гарахыг шаардсан цуглаан

150000 хүн амь үрэгдсэн иргэний дайны эцэст Ливаны улс төр дэх христийн шашинтны төлөөлөл арай давуу саналтай байсныг лалын шашинтантай яг тэнцүү байхаар шийдэж, лал шашинт ерөнхий сайдын эрх мэдэл харьцангуй дээшилсэн.

2005 оноос хойш[засварлах | edit source]

2005 онд улс төрийн аллага зэргийг дагалдан Сирийн цэргийг гаргахыг шаардсан цуглаан өргөжсөнөөр Сири Ливанаас цэргээ татжээ.

2006 онд Ливан дахь Хезболла бүлэглэл Израйлийн нутаг руу пуужин харвахад Израйль нисэх онгоцоор хариу цохилт өгчээ. 2006-2008 онд Өрнөдийг баримтлагч ерөнхий сайдыг эсэргүүцсэн, лалын шийт урсгалын шүтлэгтэй сөргөлдөгч хүчин идэвхжисэнд гэрээ хэлэлцээр сөргөлдөгч хүчний талд шийдэгдсэнээр өндөрлөжээ.

Сирийн иргэний дайны нөлөөгөөр Триполид 2012 онд алавит, суннитийн хооронд мөргөлдөөн болсон.

2015 оны байдлаар Сирийн дайнаас дүрвэсэн 1 сая гаран хүн Ливанд нэвтрэн сууж байна.

Лавлах бичиг[засварлах | edit source]

  1. (2009) "World Population Prospects, Table A.1" (PDF). Retrieved on 22 September 2010.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Lebanon. International Monetary Fund. 19 April 2012-д хандсан.
  3. HDRO (Human Development Report Office United Nations Development Programme. United Nations (2011). 2 November 2011-д хандсан.