Jump to content

Туркменистан

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
Туркменистан
Türkmenistan (Туркмен)
Уриа: 
Türkmenistan Bitaraplygyň watanydyr
"Туркменистан нь төвийг сахих эх орон юм"[1][2]
Төрийн дуулал: 
Garaşsyz Bitarap Türkmenistanyň Döwlet Gimni
"Тусгаар, төвийг сахигч Түркмен улсын дуулал"
 Туркменистан улсын байршил (улаан)
 Туркменистан улсын байршил (улаан)
Нийслэл
ба томоохон хот
Ашхабад
37°58′N 58°20′E / 37.967°N 58.333°E / 37.967; 58.333
Албан ёсны хэлТуркмен хэл[3]
Угсаатны бүлгүүд
(2012)[4]
Шашин
Ард түмний нэршилТуркменистанчууд[6]
Туркменчүүд[7]
Төр засагТоталитар удамшлын дарангуйлал дор нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс[8][9]
Сердар Бердымухаммедов
Рашид Мередов
Гурбангулы Бердымухамедов
Дүнягөзел Гулманова
Хууль тогтоох байгууллагаАссамблей
Тусгаар тогтнол (ЗХУ-аас)
1879
5 сарын 13, 1925 он
• Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав
8 сарын 22, 1990 он
• ЗХУ-аас
10 сарын 27, 1991 он
• Хүлээн зөвшөөрөгдсөн
12 сарын 26, 1991 он
5 сарын 18, 1992 он
Газар нутаг
• Нийт
491,210 км2[10] (52)
• Усны эзлэх талбай
24069 км2
• Усны эзлэх талбай (%)
4.9
Хүн ам
• 2022 тооцоо
7,057,841 [11] (115)
• Нягтаршил
10.5/км2 (221)
ДНБ (ХАЧТ)2022 тооцоо
• Нийт
$117.7 тэрбум [12] (93)
• Нэг хүнд ноогдох
$18,875[12] (80)
ДНБ (нэрлэсэн)2023 тооцоо
• Нийт
$82.65 тэрбум[12]
• Нэг хүнд ноогдох
$13,076[12]
ОТББИ (1998)40.8
дундаж
ХХИ (2021) 0.745[13]
өндөр · 91
Мөнгөний нэгжМанат (TMT)
Цагийн бүсUTC+05 (TMT)
Жолооны талбаруун
Утасны томьёо+993
Домэйн нэр.tm

Туркменистан Улс нь Төв азийн улс бөгөөд баруун хойд хэсгээрээ Казахстан, хойд болон зүүн хэсгээрээ Узбекистан, зүүн өмнөд хэсгээрээ Афганистан, өмнөд болон баруун өмнөд хэсгээрээ Иран улстай хиллэлдэг бөгөөд баруун талаараа Каспийн тэнгисээр хүрээлүүлсэн байдаг.

Газар нутгийн хэмжээгээр Дэлхийд 53 дугаар байранд буюу Монголоос гурав дахин бага 491 мянган км² газар нутагтай. Засаг захиргааны хувьд таван муж, нэг нийслэл гэж хуваадаг байна.

Туркменистан нь олон зуун жилийн турш соёл иргэншлүүдийн уулзвар болж байсан. Дундад зууны үед Мерв хот нь 15-р зууны дунд хүртэл Хятадын худалдаа арилжааны цуваа явдаг байсан Торгоны замын чухал зогсоол бөгөөд Исламын ертөнцийн агуу хотуудын нэг байсан. 1881 онд Оросын эзэнт гүрний хавсарга улс болсон. Туркменистан нь Төв Ази дахь Болшевикийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлж байсан боловч 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн Бүгд найрамдах улс болж, 1991 онд ЗХУ задарч тусгаар тогтнолоо зарлах хүртэл Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен (Туркменистан ССР) улс хэмээн нэрлэгдэж байсан.

Туркменистан улс нь дэлхийд байгалийн хийн нөөцөөрөө 4-т ордог. Газар нутгийх нь ихэнх хэсэг буюу 70 орчим хувийг Каракумын цөл эзэлдэг. 1993 оноос хойш тус улсын иргэдэд төрөөс үнэгүй цахилгаан, ус болон байгалийн хийгээр хангаж ирсэн.

Туркменистан улсын анхны ерөнхийлөгч Сапармурат Нияазов 2006 оны 12 дугаар сард зүрхний шигдээсээр нас барах хүртлээ тус улсыг захирч байсан. 2007 онд Гурбангули Бердимухамедов ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Хүний эрхийг хамгаалах (Human Rights Watch ) байгууллага “Туркменистан улс нь дэлхийн хамгийн дарангуйлсан дэглэмтэй улсуудыг нэг нь. Энэ улсад бие даасан хяналт бараг хаалттай, хэвлэл мэдээлэл болон шашны эрх чөлөө чанга хяналттай, хүний эрхийг хамгаалагчид болон бусад сайн дурын идэвхтнүүдийн засгийн газраас хяналт тавьж, аюул заналхийлэл учруулж байдаг ” гэж дүгнэлт гаргасан.

Ерөнхийлөгч Бердимухамедов нэг хүнийг тахин шүтэх дэмждэг, түүний хамаатан садан болон хамтрагчидаа хязгааргүй эрх мэдэл эдлүүлдэг ба нийгмийн амьдралын бүхий л асуудлыг бүхэлд нь хянаж байдаг.

5.2 сая иргэний 90 хувь ислам шашинтан, 78 хувь туркмен үндэстэн байдаг. Нийслэл Ашхабад 900 мянган хүнтэй.

Туркменистан улс хөгжиж байгаа. 2012 оноор жишээлэхэд ДНБ 11% өссөн. Шатдаг хий, газрын тос ихээр олборлодог.

«Тамын үүд» хэмээх гал унтардаггүй том нүх газарт үүссэн байдаг нь аялагч жуулчдын анхаарлыг их татдаг.

Туркменистан улсын нэрийг түркменээр Türkmenistan гэж бичдэг. Türkmenistan нь türk+men+stan гурван үеээс бүтнэ. «Түркмен улс орон» гэсэн утгатай. Эхний türk нь монголоор «ᠲᠦᠷᠦᠭ», «түрэг» гэж бичдэг үгний нэгэн түрэг хувилбар нь мөн. Хоёрдугаар men-ийг эрдэмтэд «-д хамаарах», «-рхүү» гэсэн утгатай -myn ,-men гэх согд залгаас гэж таадаг. Гуравдугаар stan нь «орон», «-ын газар», «улс» буюу -стан гэх перс дагавар юм. Монголд англи Turkmenistan, орос Туркменистан хоёроос улбаалаад Туркменистан гэж бичих нь давамгайлж байгаа юм. Мөн орос Туркмения-аас болж Туркмен гэж бичих нь байдаг. Дамдинсүрэнгийн толийг баривал Түркмен, түркменээс нь галиглавал Түркменистан, «-стан»-ыг нь «улс»-аар солиод Түркмен улс, зүгээр л Түркмен гэж монголчилж болно.

Урьдын түүхэнд Туркмен оронд төвлөж мандсан улс байсангүй. Хоёр мянган жилийн тэртээ Ахемин, Македоны дайчдын зам татаж өнгөрчээ. Дараа нь Парф, Сасан гэх мэт Иран угсаатны байгуулсан төр улсын хязгаар нутаг байв. Эцэстээ Түрэг угсаатны умраас өмнөш, дорноос өрнөд нүүсэн нүүдлийн замд таарч аажмаар Иран бус Түрэг угсаатны нутаг болжээ. 10-р зуунаас Перс соёлтой Түрэг угсааны Селжук, Сартуул улсын бүрэлдэхүүнд орж явав. 13-р зуунд Их Монгол, Хүлэгүгийн гэх монгол, 14-р зуунд Төмөрийн гэх түрэг-монгол, 16-р зуунаас Хивын, Бухарын гэх узбек эзэнтэй улсуудын харьяанд орж явсаар 19-р зууны сүүлчээр Оросын Хаант Улсын цэрэгтэй учирчээ.[14]

Өнөөгийн Туркменистан орны үндсэн хүн ам нь Түркмен үндэстэн. Тэд Турк, Азербайжан бас багтдаг Түрэг угсааны өрнө салаа - Огузт хамаардаг. «Огуз» гэдэг үг нь «аймаг» гэх түгээмэл утгатай. Огуз нь 9-р зуунд Каспийн тэнгисээс Балхаш нуур хүртэл, ер нь Арал тэнгисийн орчим нутаглаж байгаад баруун өмнө рүү зүглэжээ. Түрүүч нь явсаар Туркт, дагуул нь Азербайжанд, адаг нь Түркменд суурьшсан шиг байна. 7-р зууны Орхоны бичигт "Sekiz-Oghuz («найман огуз»), Dokuz-Oghuz («есөн огуз») гэж бичжээ" хэмээн Түрэг судлалын эрдэмтэд тайлж уншдаг. Тиймээс Түрэг улсыг мөхсний дараа Огуз («аймаг») Түргүүд Монгол орноос нүүсэн байх гэж таадаг.[14]

Түркмен хувцастай Түркмен эр
(1905-1915 оны хооронд авсан зураг)

Монголчуудын ноёрхлын дараа Түркмен овог аймгууд шинээр нэр төрлөө олж, өнөөгийн шинжийн суурь тавигджээ. 16-р зууны үед аймгийн холбоод нь хэд хэд бутарчээ. Тариачин Узбекистан улсын (Бухарын, Хивын) бүрэлдэхүүнд байгаа гэдэг нэртэй боловч Түркменчүүд өөрсдийгөө эзэн мэдэж, малаа маллан амьдарсаар байлаа. Узбекийг дийлж давсан Оросын цэргүүд 19-р зууны төгсгөлд Түркмений нутагт тулсан.[14] Өмнөдийн Гөктепе («хөх дов») цайзыг Оросууд 1880-1881 оны өвөл эзлэн авснаар уудам Түркмен нутаг Оросын эзэмшлийн Закаспи мужийн (Москвагаас харсан «Каспийн чанад муж» гэсэн утга) бүрэлдэхүүнд орж засагдах болжээ. 1921 оноос өнөөгийн хил хязгаар зурагдаж, Зөвлөлтийн түр цагийн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Туркестан Улсын Түркмен муж гэгдэж байгаад 1925 оны 5 сарын 25-наас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улс (ЗСБНТүрУ) болжээ. Зөвлөлт Туркмений он жилүүд бусадтай адил жишгээр өнгөрсөн. Шашин шүтлэг хориглогдож лалын сүм хийд хаагдах, Орос хэл давамгайлах, Москвад эрх мэдэл төвлөх, Оросууд олноор нүүн ирэх гэх мэт нутгийнханд таагүй, харин аж үйлдвэржих, үйлдвэр уурхай, хот тосгод олноор баригдах гэх мэт нутгийнханд ээлтэй зүйлс хосолж байв. Эцэстээ ЗХУ-ыг бутрахад 1990 онд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, 1991 онд тусгаар тогтносон бүрэн эрхт Туркмен улс (Түркменистан) мэндэлжээ.

Яс үндэс Хүн ам
(2010 он)
Хувь
Туркмен үндэстэн 4,011,000 78.6 %
Узбек үндэстэн 479,000 9.4 %
Орос үндэстэн 165,000 3.2 %
Казах үндэстэн 138,000 2.7 %
бусад ард түмэн 312,000 6.1 %
Он Хүн амын
тоо
1926 975,599
1959 1,516,375
1989 3,522,717
1999 4,993,000
2010 5,105,000

Туркмен улсын хүн амын тоо өсдөг. 1959 онд 1.5 сая байсан бол 50 жилийн дараа 2010 онд 5,105,000–д хүрчээ. Дэлхийн 194 улсаас 94–р олон хүнтэй нь бөгөөд харьцангуй сийрэг суудаг (10 хүн/км²). 0-14 насныхан 26 хувь, 15-64 насныхан 67 хувь, 65–аас дээш настан 4 хувь эзэлдэг. Хүйсийн харьцаа — 0.98 эр/эм, дундаж наслалт — 67.87 жил. Бичиг үсэг тайлагдалт — 98.8%.

Гоёлоо өмссөн туркмен залуус

Туркменд олон үндэстэн ястан аж төрөн сууж байна. Олонх буюу 78.6 хувийг түрэг угсааны туркмен үндэстэн эзэлдэг бол үлдэх хувийг мөн угсааны узбек (9%), казах (2%), татар, азербайжан, слав угсааны орос (3%), украйн болон бус угсааны балуч, армен хүмүүс бүрдүүлдэг. Оросууд 1989 онд 10 хувь эзэлдэг байснаа ЗХУ бутарснаас хойш 3 хувь руу унажээ.

Хүн амын 89% (түрэг) исламын шашинтай. 10 хүрэхгүй хувь (слав) христийн шашны оросын үнэн алдартны урсгалыг дагадаг.

Туркмений ард иргэдийн 48.7% хот газар амьдарч байна.

2010 оны хүн амын тоогоор:

Туркмен улс ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах бүгд найрамдах засагтай улс юм.

1991 оны 10 дугаар сарын 27-нд тогтнохдоо ЗХУ-ийн үеийн шинжээ ихээр хадгалсан. Сапармурат Ниязов 1985 оноос 2006 онд нас барах хүртлээ үргэлжлэн төр барьсан. Нэг хүнийг тахин шүтдэг байсныг Ниязовын цол, урианаас мэдэж болно. Нэг намын тогтолцоотой явсаар 2008 оны үндсэн хуулиараа олон намын тогтолцоо, бусад хэдэн ардчилсан заалт оруулсан ч заримыг мөрдөөгүй.

2007 оноос Гурбангулы Бердымухамедов ерөнхийлөгч болон ажиллаж байгаад хүү Сердар Бердымухамедовыг Ерөнхийлөгч болгосон байна. Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг толгойлно.

1992 оны Үндсэн хуулиар хоёр Танхимтай байхаар тогтсон. 2507 гишүүнтэй Ардын зөвлөлийг нь 2008 оны үндсэн хуулиар татан буулгасан. Нөгөөх нь 125 суудалтай 5 жилээр сонгогддог Хурал (Межлис) юм. Сүүлийн буюу 2013 оны сонгуулиар

  1. Туркмен улсын ардчилсан нам 47,
  2. Туркмен улсын мэргэжлийн холбоодын байгууллага 33,
  3. Туркмен улсын эмэгтэйчүүдийн холбоо 16,
  4. Туркмен улсын үйлдвэр худалдаа эрхлэгчдийн нам 14 суудал тус тус авчээ.
Таван муж: 1-Ахал, 2-Балкан, 3-Дашогуз, 4-Лебап, 5-Мары

Туркмен улс төрийн нэгдмэл байгууламжтай, нутаг дэвсгэрээ эхлээд зургаа хуваадаг. Ашхабад нийслэл хот болон таван муж (велаят). Хоёрдугаар түвшинд мужийн харьяат хот болон хошуу (этраб) гэмээр нэгжээр хуваагдана. Тоолвол 57 хошуу бий.

Нутгийн нэр Түркмен нэр Газар нутаг[15] Хүн ам (2005)[15] Төв хот
Ашхабад хот Aşgabat 470 871,500 Ашхабад
Ахал муж Ahal welaýaty 97,160 939,700 Анау
Балкан муж Balkan welaýaty 139,270 553,500 Балканабат 
Дашогуз муж Daşoguz welaýaty 73,430 1,370,400 Дашогуз
Лебап муж Lebap welaýaty 93,730 1,334,500 Түркменабат
Мары муж Mary welaýaty 87,150 1,480,400 Мары
Хүндэт харуул

Туркмен улс хуурай замын, агаарын болон тэнгисийн 34000 цэргийн хүчинтэй байна. Хүндэт харуул, дотоодын цэрэг, хилийн цэрэг бий. Зөвлөлтөд үйлдвэрлэсэн зэвсэг, техник голлодог. 700 гаруй танк, 560 их буу, 120 гаруй нисэх онгоц, нисдэг тэрэгтэй байна.

Гадаад харилцаа

[засварлах | кодоор засварлах]

Туркмен бол 1992 оноос НҮБ-ийн гишүүн, бүрэн эрхт улс юм. Олон улсын хэрэгт төвийг сахиж алив эвсэл, холбооноос "бүрмөсөн татгалзсныг" НҮБ 1995 онд баталжээ.[16] 132 улстай дипломат харилцаатай.[17]

Хүний эрх боомилсон нь

[засварлах | кодоор засварлах]

Сапармурат Ниязов ерөнхийлөгч видео тоглоом, автомашинд хөгжим сонсох, дуурь, балет, олны газар тамхи татах, эрэгтэй хүн үсээ урт ургуулахыг хориглож байв. Гурбангулы Бердымухамедов ерөнхийлөгч 2008 онд дуурь, цирк тоглох хоригийг цуцалсан. Ниязовын зохиосон шашны«Рухнама» номыг бүх нийтэд уншуулж, баримтлал болгосон. Хэвлэл мэдээлэлд тавьдаг хоригоороо дэлхийн тэргүүн эгнээнд явдаг. Ниязов бүх сэтгүүлчийг өөрөө томилдог байлаа.

Улсын иргэн гадаад улс руу явах чөлөөтэй биш. Цөөн шалтгаанаар л явж болно.

Туркмений экспортын бүтэц  (англ.)
Каспи дахь газрын тосны цооног

Туркмен улсын эдийн засаг хөгжиж байгаа. 2012 оны мэдээгээр 47.55 тэрбум америк доллартай тэнцэх ДНБ бүтээснээр (дэлхийд 97-р байр), нэг хүнд 8500 $ оногдож байв. Ажилгүйдлийн хувь - 3.5%, үнийн өсөлт - 10.5%, ядуурлын түвшин - 7.8% байна. Мөнгөний нэгж нь манат.

Газрын доорх баялаг

[засварлах | кодоор засварлах]

Туркмен орон шатдаг хий, газрын тосоор баялаг. Каракумын элсэн цөлийн доор байна. Байгалийн хийн нөөцөөр дэлхийд дөрөвдүгээр байр эзлэдгийн дунд Галкынышын шатдаг хийн орд дэлхийд хоёрт гэнэ. Туркменгаз ТӨХК ажилладаг ба Туркмений олборлосон шатдаг хийн гуравны хоёрыг Оросын Газпром компани худалдаж аваад цааш нь зардаг байсан.[18] 2009 оноос Түркменистанаас БНХАУ руу Узбекистан, Казахстанаар дамжуулан жилд 40 млрд м³ байгалийн хийгээ 7 мянган км урт хоолойгоор нийлүүлж байна.

Туркменд газрын тос 1909 оноос олборлож эхэлсэн. Каспийн тэнгисийн эрэг, хөвөөгөөр нөөц арвин.

Туркмен дотоодын хэрэгцээнээс хэтэрсэн эрчим хүч үйлдвэрлэн экспортолдог. Гиндукушийн УЦС 350 мегаватт, Марын ДЦС 1370 мегаватт эрчим хүч үйлдвэрлэх чадалтай.

Нутгийн тариаланд тохирох талбайн тал хувьд хөвөн тариалдаг. Хөвөн тариалалтаар дэлхийд 9-р байр эзэлнэ.[19] 2012 онд Беларусь, Америкийн 7000 трактор, 2000 гаруй машин техник хэрэглэсэн мэдээ бий.

Байр зүйн зураг

Туркмен бол Төв Ази, тэр тусмаа Дундад Азид 488,100 км2 талбай эзлэн оршиж байгаа далайд гарцгүй орон юм. Нутаг дэвсгэр нь х.ө. 35°43°, з.у. 52°67° дотор бүхлээрээ багтана. Дэлхийн улс орнуудаас газар нутгийн хэмжээгээр 52-р том (Испанийн ард, Камеруны урд) нь юм гэнэ. Баруун талаараа Каспийн тэнгистэй 1,786 км, хойд талаараа Казахстантай 379 км, зүүн хойд талаараа Узбекистантай 1621 км, зүүн урдуураа Афганистантай 744 км, баруун урдуураа Ирантай 992 км урт газраар хиллэдэг. Өрнөдөөсөө дорнод хүртлээ 1100 км, умардаасаа өмнөд хүртлээ 650 км энтэй. Түркмений газар нутаг дунджаар д.т.д 100-220 метр өндөрт тогтсон, ер нь нилэнхүйдээ нам доор газар. Үүнээс Каспийн тэнгисийн ойрх өрнө тал нь Тураны нам доор газар гэж хэлэгдэнэ. Мөн нутгийн дийлэнх хэсэг нь цөл, Кара-Күмийн цөлд хамаарна. Ирантай хиллэх зурвасаар намхан уулстай, Узбекистантай хиллэх дорнод захын цэг буюу Айрабаба уул (3,139 м) хамгийн өндөр цэг нь болдог. Хамгийн нам доор нь Сарыгамыш нуурын мандал. Томоохон голуудаас нэрлэвэл Амударья, Сырдарья, Мургаб, Тэжэн гурав.

Туркменистанд амралт сувиллын чиглэлээр Каспийн тэнгисийн эргийн Авазад голлон очдог бол түүхийн мөрөөр Дашогуз, Кёнеургенч, Ниш, Мары хотуудаар аялах жим татжээ.

Wiktionary
Wiktionary
Wiktionary: Туркменистан – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу
 Commons: Туркменистан, – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
  1. ""Turkmenistan is the motherland of Neutrality" is the motto of 2020 | Chronicles of Turkmenistan". En.hronikatm.com. 28 December 2019. Archived from the original on 8 June 2020. Retrieved 26 May 2020.
  2. "Turkmen parliament places Year 2020 under national motto "Turkmenistan – Homeland of Neutrality" – tpetroleum". Turkmenpetroleum.com. 29 December 2019. Archived from the original on 8 June 2020. Retrieved 26 May 2020.
  3. "Turkmenistan's Constitution of 2008" (PDF). Archived (PDF) from the original on 15 May 2019. Retrieved 17 December 2020.
  4. "The results of census in Turkmenistan | Chronicles of Turkmenistan". Archived from the original on 6 October 2016.
  5. "Turkmenistan". 3 August 2022. Archived from the original on 10 January 2021. Retrieved 10 August 2022.
  6. Иш татахад гарсан алдаа: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named World Factbook
  7. "Dual Citizenship". Ashgabat: U.S. Embassy in Turkmenistan. Archived from the original on 23 May 2020. Retrieved 23 May 2020.
  8. *Gore, Hayden (2007). "Totalitarianism: The Case of Turkmenistan" (PDF). Human Rights & Human Welfare. Denver: Josef Korbel School of International Studies (Human Rights in Russia and the Former Soviet Republics): 107–116. Archived from the original (PDF) on 29 February 2020. Retrieved 29 June 2021.
  9. Иш татахад гарсан алдаа: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named AP People's Council
  10. Государственный комитет Туркменистана по статистике : Информация о Туркменистане: О Туркменистане (Memento 7. Нэгдүгээр сар 2012 цахим архивт) Архивлагдсан 7 Нэгдүгээр сар 2012 at the Wayback Machine : Туркменистан — одна из пяти стран Центральной Азии, вторая среди них по площади (491,21 тысяч км2), расположен в юго-западной части региона в зоне пустынь, севернее хребта Копетдаг Туркмено-Хорасанской горной системы, между Каспийским морем на западе и рекой Амударья на востоке.
  11. [1]
  12. 12.0 12.1 12.2 12.3 "World Economic Outlook Database, October 2022". IMF.org. International Monetary Fund. October 2022. Retrieved October 11, 2022.
  13. "Human Development Report 2021/2022" (PDF) (in англи). United Nations Development Programme. 8 September 2022. Archived (PDF) from the original on 8 September 2022. Retrieved 8 September 2022.
  14. 14.0 14.1 14.2 "Country Profile: Turkmenistan" (PDF). Library of Congress Federal Research Division (February 2007).
  15. 15.0 15.1 Statistical Yearbook of Turkmenistan 2000-2004, National Institute of State Statistics and Information of Turkmenistan, Ashgabat, 2005.
  16. http://www.un.org/documents/ga/res/50/a50r080.htm
  17. "Archive copy". Archived from the original on 2016-03-04. Retrieved 2015-03-27.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  18. "Business | Russia reaches Turkmen gas deal". BBC News. 5 September 2006. Retrieved 3 May 2010.
  19. "The ten largest cotton producing countries in 2009". Statista.com. Retrieved 2013-11-25.