Монгол үндэстэн

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Монү.png
Монгол үндэстэн
YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg Sukhbaatar.jpg Bjambyn Rintschen.jpg
Чингис хаан Хубилай хаан Д. Сүхбаатар Б. Ринчен
Tsedenbal BundesArchiv.jpg Jügderdemidiin Gürragchaa.jpeg Sarantuya.jpg Asashoryu Jan08 crop.JPG
Ю. Цэдэнбал Ж. Гүррагчаа Б. Сарантуяа Д. Дагвадорж
Өнөөгийн байдал
Нутаг орон Дэлхий даяар — 9.7 сая (тооцоо). Үүнээс:
Монгол Монгол (МУ)2,800,000 (2015)

Flag of the People's Republic of China.svg Хятад (БНХАУ) — 6,060,000 (2015)
Орос Орос (ОХУ) — 660,000 (2015)
Өмнөд Солонгос Өмнө Солонгос (БНСУ) — 29,534 (2010)[1]

Flag of the United States.svg Америк (АНУ) — 17,036 (2010)[1]
Хэл бичиг төрөлх монгол хэл (кирил, монгол хоёр
үсгээр бичдэг), хятад хэл, орос хэл
Шүтлэг Dharma Wheel.svg буддын шашны буяны ёс (шарын шашин);
шашингүй; цөөнхөд бөө, тэнгэр, христ, лал
Төрөл холбоо
Ойр төрөл бууань, дагуур, дуншян, могол, монгор
Хэл угсаа монгол угсаатан (монгол төрлийн хэлтэн)
Дотроо авга, баарин, барга, баяд,
буриад, булгад, горлос, дархад,
дарьганга, дөрвөд, захчин, мянгад,
найман, ойрд, онниуд, өөлд,
сартуул, сөнөд, торгууд, түмд,
урианхай, үзэмчин, халимаг, халх,
харчин, хорчин, хорь, хотгойд,
цаатан, цонгоол, цахар, элжигин ...

Монгол (олон тоонд монголчууд) — Монгол улсын үндсэн хүн ам болсон монгол угсаат ард түмэн, 10 сая хүнтэй үндэстэн. Төрөлх монгол хэл нь алтай язгуурын монгол бүлгийн цөм болно. Монгол улсаас гадна Хятад, Орос, Хиргис, Өмнө Солонгос, Америк болон Европын орнуудаар аж төрж байна.

Монголчууд өдгөө Хянганаас Или, Тарвагатай, Цагаан хэрэмнээс Байгал нуур хүрсэн өргөн уудам газар нутагладаг. Мөн дорно Европын Ижил мөрний эрэг, Тэнгэр уулын Төмөрт нуурын эрэгт суужээ.

Монгол нутагт анх НТӨ 209 онд Хүннү улс нэгдсэн ба Хүннүгээс эсвэл Сяньбигаас монгол угсаатан аж төрөн байсан нь гарцаагүй. Жужан, Тоба Вэй, Хятан зэрэг улс байгуулж явсаар Чингис хаан 1206 онд Их Монгол улсыг үүтгэн монгол үндэстнийг ялган батжуулж, их гүрэн цогцлоожээ. Дотоодын тэмцэлд доройтон 17-18-р зуунд манж, оросын харьяанд оров. 1911 онд Монгол улс сэргэн мандаж, 1961 онд НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болсон. Монголоос гадна Өвөр Монгол, Буриад, Халимаг зэрэг нэгдүгээр зэргийн орон нутаг байна.

2015 оны байдлаар Хятадад 6.06 сая, Монголд 2.80 сая, Орост 660 мянган монгол байна. Ихэнх нь төрөлх монгол хэлээр ярилцаж, монгол үсгээр бичих ба зарим нь орос, хятад хэл, кирил үсгээр бичдэг.

Анчин, малчин, нүүдэлчин уламжлалтай, одоо суурин болцгоож байгаа. Анх бөө, мөнх тэнгэр шүтдэг байгаад 16-р зуунаас нийтээрээ буддын шашинтан болсон, 20-р зуунаас шашингүй байдал дэлгэрсэн.

Хадмал толь
Монгол нэрийдэл
монгол үсгээр бичсэн
худам ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ
(mongɣul ündüsüten)
ᠮᠣᠩ᠋ᠭᠣᠯᠴᠤᠳ(mongɣulčud)
кирилл үсгээр бичсэн
буриад монгол үндэһэтэн, монголшууд
монгол монгол үндэстэн (mongol undesten)
монголчууд (mongolchuud)
халимаг моңһл улс, моңһлмуд
Гадаад нэрийдэл
англи Mongol people, Mongols
орос монгол, монголка, монголы
тува моол чон, моолдар
хасаг моңғолдар
хятад 蒙古族 мөнггү зү
Тайлбар: ерөнхий нэр, олон тоог хамт бичив.

Нэр[засварлах | edit source]

«Монгол» (ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ) гэдэг энэ нэрийн тухай анх яаж хэдийд үүссэн талаар судлаач эрдэмтэд их маргалддаг бөгөөд албан ёсоор батлагдсан тайлбар байхгүй.

  1. Энэ нэрийг уул усны нэртэй холбож үздэг. Оросын эрдэмтэн Дорж Монгол гэдэг нэр нь Мон гэдэг голын нэрээс иш авсан гэж үзсэн байна. Гэхдээ «Мон» гэдэг гол олдоогүй юм байна. Нөгөө талаас монгол аймгийнхан 3 голын эхэнд нутаглаж голынхоо эхийг Мон гэж нэрлэсэн байж болох юм.
«Монгол» (монггул)
  1. 17-р зууны үеийн түүхч Саган сэцэн Эрдэнийн эрхи зохиолдоо энэ нэрийг Чингис хаан өөрөө өгсөн гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Монгол гэдэг нэрийн Мон гэдэг нь зовж зүдрэх гэсэн утгатай, харин гол гэдэг нь гол цөм гэсэн утгатай гэжээ.
  2. Энэ нэр монгиносон мунгинасан гэдэг үгнээс гаралтай гэж үзсэн байна. Эртний монгол аймгийн өвөг дээдэс Эргүнэ күнгээс мунгинан монгинон нүүсээр 3 голын сав газарт ирж суурьшсан.
  3. Бөө мөргөлийн бэлгэ тэмдгээр өгсөн нэр гэж үзсэн. Монка-тэнгри-гал гэдэг үгний ка-тэнгри нь хасагдаад. Цаашдаа 2 дахь үеийн эгшиг эхнийхтэйгээ ижилсэж «Монгол» гэдэг нэр үүсэн байна.
  4. «Монгол» гэдэг нэрийг Хятадын судруудад Мэн-гү Ман-гу-зы Мон-гу-лун Ман-ту Мэн-гү-лүн хэмээх дуудлагатай дүрс бичгүүдээр тэмдэглэдэг байсан. Юань улсын үеэс үүнийг нэг мөр «Мэнгү» гэж тэмдэглэдэг болжээ. Энэ нь хэдийнээс мунгинагсад хуучин бүдүүлэгчүүд гэсэн утгатай юм байна.
  5. Эрдэмтэн судлаач Сүхбаатар Вэй улсын сударт Тоба улсын цэргүүд нэгэн аймгийг эзэлчихээд тэндээс нэг хүүг олзлон авчээ. Тэр хүүг Мугулюй гэж нэрлэсэн байна. Тэр хүү нь Их Нирун улсыг үүсгэн байгуулсан. Нирунчууд өөрийн удирдагчынхаа нэрээр аймгаа нэрлэсэн байж болох юм.
  6. V зууны үеээс Эргүнэ хунаас нүүн ирэгсэд гурван голын хөвөөнд амьдарч эхэлсэн бөгөөд тэр овог аймаг дундаас Мон овогтон хүчирхжиж, улмаар Гол буюу зонхилогч улс болсон учраас «Монгол» гэх нэр үүссэн гэж ШУА-н академич Далай гуай тэмдэглэсэн байдаг.

Газар зүй[засварлах | edit source]

Уул ус[засварлах | edit source]

Монголын тал нутаг

Монгол үндэстэн мандсан нутаг нь төв Ази юм. Өнөө Монгол, Өвөр Монгол, Буриад гурван орон хаяа залган оршиж байна. Монголын тэгш өндөрлөг (дунджаар далайн түвшнээс дээш 900-1500 м өндөр) хэмээх харьцангуй өндөрлөг газарт байна.

Урд бие нь говь, дундуураа тал хээр, хойд биедээ ойт хээрийн бүс болно.

Баруун болон хойд талдаа харьцангуй өндөр Тэнгэр уул (7000 м хүрнэ), Тарвагатай, Алтай (4400 м), Соён (3400 м), Хангай (4000 м), Хэнтийн нуруу (2800 м), урд талаараа Зүүнгар, Говь зэрэг говь, цөл газар байна. Зүүн талдаа Мэнэнгийн тал, Хөлөнбуйрын нам доор тал нутаг байх ба Шилийн богд зэрэг унтарсан галт уулстай. Дорнош Их Хянган, өмнөш Цагаан хэрэмд тулна.

Байгал, Хөвсгөл, Увс, Хяргас, Хар-Ус, Буйр, Далай, Бост, Эв, Өрөнгө зэрэг нуур байна.

Хойд талаас дурдвал Ангар, Сэлэнгэ мөрөн, Орхон, Завхан, Ховд , Хэрлэн, Туул, Ил, Хатан гол урсдаг.

Үндсэн нутгаас алс Каспийн тэнгис болон Ижил мөрний эрэгт Халимагийн тал нутаг Каспи хавийн нам доор газарт бий.

Нутаг орон[засварлах | edit source]

Нутаг орон Улс Зэрэг Талбай
(км²)
Нийслэл Монгол хүний
эзлэх хувь
Нутгийн хуваарь
Монгол Монгол улс тусгаар улс 1,566,600 Улаанбаатар 95% 22 нутаг: Архангай, Баян-Өлгий, Баянхонгор, Булган,
Говь-Алтай, Говьсүмбэр, Дархан-Уул, Дорноговь, Дорнод,
Дундговь, Завхан, Орхон, Өвөрхангай, Өмнөговь, Сүхбаатар,
Сэлэнгэ, Төв, Увс, Улаанбаатар, Ховд, Хөвсгөл, Хэнтий

Монгол улс 21 аймаг, нэг нийслэлд хуваагддаг. Баян-Өлгийгээс бусад аймагт монголчууд дийлэнх олонх байна.

Нутаг орон Улс Зэрэг Талбай
(км²)
Нутгийн төв Монгол хүний
эзлэх хувь
Нутгийн хуваарь
Өвөр Монгол орон Хятад I 1,183,000 Хөх хот 17% 12 нутаг: Алшаа, Баяннуур, Бугат, Ордос, Тунляо, Улаанцав,
Улаанхад, Үхай, Хөлөнбуйр, Хөх хот, Хянган, Шилийн гол
Баянгол тойрог Хятад II 470,954 Хорол 4.1% Хорол, Бүгүр, Лобнуур, Чакилик, Черчен, Хэжин, Хошууд, Бостнуур, Яньчи
Бортал тойрог Хятад II 24,934 Бортал 5.6% Бортал, Жинь, Рашаан
Хайши тойрог Хятад II 325,785 Дэлхий 7.2% Дэлхий, Голмуд, Улаан, Дулаан, Тяньжүнь, Лөнхү, Их цайдам, Магнай

Хятад улсын монголчууд улсын нэг, хоёрдугаар зэргийн нутагт хүн амын цөөнх болсон. Монгол улсыг даган сунасан Өвөр Монгол орон, түүнтэй хаяа залгаа муж оронд байна. Баруун захаас дурдвал Шиньжянгийн Бортал, Баянгол тойрог, Ховогсайр шянь, Хөхнуур мужийн Хайши тойрог, Хөнань шяньд байна. Ганьсү мужийн Сүбэй шянь, Хөбэй мужийн Вэйчань шянь, Ляонин мужийн Фүшинь шянь, Харчин зүүн гарын шянь, Гирин мужийн Өмнөд горлос шянь, Хармөрөн мужийн Дөрвөд шянь зэрэг болно.

Өвөр Монголын газар нутгийн дотор монголоороо байгаа нь аймаг, хошуу байдаг бол хятаджиж байгаа нь хот (аймгийн зэрэгтэй), шянь болон өөрчлөгддөг.

Нутаг орон Улс Зэрэг Талбай
(км²)
Нийслэл
/нутгийн төв
Монгол хүний
эзлэх хувь
Нутгийн хуваарь
Бүгд Найрамдах Буриад Улс Буриад орон Орос I 351,334 Улаан-Үд 30% 23 нутаг: Ах, Бабант, Байгал шадар, Баргажин, Бичүүр,
Загарай, Захаамин, Зэд, Муя, Мухаршивэр, Сэлэнгэ,
Тарвагатай, Түнхэн, Улаан-Үд, Хабаан, Хиагт, Хойдбайгал,
Хойдбайгал хот, Хорь, Хурамхаан, Хэжэнгэ, Эвлэг, Яруу
Бүгд Найрамдах Халимаг Улс Халимаг орон Орос I 74,731 Элст 56% 14 нутаг
Агийн тойрог Орос II 19,600 Аг 62.5 % Аг хот, Аг, Дульдурга, Могойт
Усть-Ордын тойрог Орос II 22,400 Ордын-Адаг 39.6 % Алар, Баяндай, Бохан, Нукут, Оса, Эхирэд-Булгад

Орос улсын монголчууд Халимаг оронд олонх, бусад нэг, хоёрдугаар зэргийн нутагт цөөнх байна. Буриад орноос гадна Агийн тойрог, Усть-Ордын тойрог хоёр I зэргийн автономит нутаг байсныг 2008 онд районаар (аймгаар) задлан зэрэг бууруулж Эрхүү муж болон Өвөр Байгалийн хязгаарт хамааруулжээ.

Хиргис улсын Иссык-Куль мужид монголчууд байна. Төмөрт нуурын (Иссык-куль) зүүн эрэг, Харгол хот, Ак-Суй районд амьдардаг.

Газар зүй хэсэгт хамаарах зургийн түүвэр
Монгол улс ба Хятадын монгол нутгийн газрын зураг  
2006 он. Усть-Орд, Буриад, Аг  
Халимаг орны байрлал  

Хүн ам зүй[засварлах | edit source]

Түүхэн тоо[засварлах | edit source]

Дундад зуунд монгол хүний тоон өсөлт удаан, хүн амын тоо тогтвортой байв.

Он Хүн ам Тэмдэглэл
1 он 2,000,000?[2]
1000 2,500,000? 750,000 киданчууд
1200 2,600,000? 1,5-2,000,000 монголчууд
1600 2,300,000? 77,000[3][4] буриад; 600,000 халхчууд, 800,000? ойрд (17-р зууны үеийн ойрдуудын тоог 1750 оны үеийн Зүүнгарын хүн амын тоотой харьцуулан баримжаалсан болно. Ижил мөрөн рүү 200,000-250,000 халимаг (ихэвчлэн торгууд), Хөхнуур руу 100,000? хошууд[5] нүүсэн бололтой бөгөөд үлдсэн хүн ам нь 500,000-с багагүй байсан бололтой.)
1700 2,600,000? 600,000 халх; 1,100,000? ойрад: 600,000 зүүнгарчууд, 200–250,000? халимаг, 200,000 дээд монголчууд[6]
1800 2,000,000? 600,000 халх; 440,000? ойрад: 120,000 зүүнгарчууд, 120,000? дээд монголчууд
1900 2,300,000? 283,383[7] буриад (1897); 500,000? халх (1911); 380,000 ойрад: 70,000? Монголын ойрад (1911), 190,648 халимаг (1897), 50,000 дээд монголчууд,[6] 70,000? бусад ойрад; 1,500,000? өмнөд монголчууд (1911)

(Өмнөд Монголын хүн амын тооны тухай нарийн мэдээлэл тэр болгон дайралдаггүй ч өмнөд монголчууд тоогороо халхчуудаас олон байсан мөн дундад зуунд Монголын хүн амын өсөлт удаан, тоо нь тогтвортой байсаныг харгалзан үзвэл 15-19-р зуунд өмнөд монголчуудын тоо сая гаруй байжээ)

1927 2,100,000? 600,000 Монголын иргэн[8] — 230,000? буриад: 15,800 Монголын буриад,[9]; 214,957 буриад Орост (1926); 500,000? халх (1927); 330,000? ойрад: 70,000 Монголын ойрад, 128,809 халимаг (1926)
1956 2,500,000? 228,647 буриад: 24,625 Монголын буриад (1956), 135,798 (ын буриад; 1959), 23,374 Агийн буриад (1959), 44,850 Усть-Ордын буриад (1959); 639,141 халх (1956); 240,000? ойрад, 77,996 Монголын ойрад (1956), 100,603 халимаг (1959), 1,462,956 монгол Хятадад (1953)
1980 4,300,000? 317,966? буриад 29,802 Монголын буриад (1979), 206,860 Буриад улсын буриад (1979), 45,436 Усть-Ордын буриад (1979), 35,868 агийн буриад (1979); 1,271,086 халх; 398,339 ойрад: 127,328 Монголын буриад (1979), 140,103 халимаг (1979), 2,153,000 өмнөд монголчууд (1981)[10][11]
1990 4,700,000? 376,629 буриад: 35,444 Монголын буриад (1989), 249,525 Буриад улсын буриад (1989), 49,298 Усть-Ордын буриад (1989), 42,362 Агийн буриад (1989); 1,654,221 халх; 470,000? Oirats: 161,803 Монголын ойрад (1989), 165,103 халимаг (1989), 33,000 дээд монголчууд (1987);[12]
2010 он 5–9,200,000?[13] 500,000? буриад (45–75,000 Монголын буриад, 10,000 Хөлөнбуйрын буриад); 2,300,000 халх (дарьганга, дархад, элжигин, сартуулыг оролцуулан); 638,372 ойрад: 183,372 халимаг, 205,000 Монголын ойрад, 90–100, 000 дээд монголчууд, 2010 — 140,000 Шиньжяны ойрад; 2013 — 190,000? Шиньжяны ойрад: 100,000? торгууд, 40–50,000? өөлд, 40,000? бусад ойрад: голчлон хошууд); 1,5–4,000,000? 5,700,000? өмнөд монголчууд[10]

Одоогийн тоо[засварлах | edit source]

2010 оны тооллогоор дэлхий даяар 9.3 сая монгол үндэстэн байсан бөгөөд 2015 оныхоор тооцоход 9.7 сая байна.

Монголд[засварлах | edit source]

Монголын ястан, үндэстний нутаг
Монгол, Хятад дахь монгол яс, аймаг

Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллогоор суурин хүн амын 95.3 хувь буюу 2,523,621 нь монгол үндэстний ястан байв.

2015 онд Монгол улсын хүн ам 3 сая хүрч, дээрх хувиар тооцвол түүн дотор монгол хүний тоо 2.8 сая болжээ.

МУ-ын монгол үндэст хүний тоо (ястнаар)[14]
Яс, отог 1956 1963 1969 1979 1989 2000 2010 он[1]
Халх 639,141 775,376 911,079 1,235,806 1,610,424 1,934,674 2,168,141
Дөрвөд 25,667 31,339 34,725 45,053 55,208 66,706 72,403
Баяд 15,874 19,891 25,479 31,053 39,233 50,824 56,573
Буриад 24,625 28,523 29,772 29,802 35,444 40,620 45,087
Захчин 15,772 14,399 15,662 18,957 23,478 29,766 32,845
Дарьганга 16,852 18,587 20,603 24,564 29,040 31,909 27,412
Урианхай 10,833 13,140 15,057 19,475 22,998 25,183 26,654
Дархад 8,826 10,174 10,716 14,757 19,019 21,558
Өөлд 14 634 15,520
Хотгойд ... ... ... ... ... 7,237 15,460
Торгууд 4,729 6,028 7,119 8,617 10,050 12,628 14,176
Хотон 2,603 2,874 4,056 4,380 6,076 9,014 11,304
Мянгад 2,518 2,712 3,222 4,173 4,760 6,028 6,592
Барга 2,458 2,343 2,305 1,999 2,130 2,506 2,989
Үзэмчин 2,046 2,070 2,127 2,030 2,086 2,386 2,577
Элжигин ... ... ... ... ... 151 1,340
Сартуул ... ... ... ... ... 1,540 1,286
Харчин ... ... ... ... ... 266 152
Цахар ... ... ... ... ... 123 132
бусад ... ... ... ... ... 1,206 1,420
Нийлбэр 763,118 926,108 1,081,380 1,436,625 1,855,684 2,241,786 2,523,621
Монгол улсын хүн амд эзлэх хувь 94.5% 95.3%

Хятадад[засварлах | edit source]

Хятад улс дахь монгол нутгийг хэвтээ цэнхэр судлаар тэмдэглэв
1937 он. Манжуурын монгол малчин

Хятад улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүнгээр 5,981,840 «монгол үндэстэн» байв.[15]

2000-2010 онд өссөн хувийг харгалзан тооцвол 2015 онд монгол хүний тоо 6.06 сая болсон.

БНХАУ-ын монгол үндэст хүний тоо[16]
Ард түмэн 1990 2000 2010 он
Монгол үндэстэн 4,806,849 5,827,808 5,981,840
Хятад улсын хүн амд эзлэх хувь 0.45%

Хятадын монголчуудын нутгийг муж, орноор хувилбал:

Орост[засварлах | edit source]

Орос улсад монголчуудыг «буриад», «халимаг», «монгол» гурван нэрээр бүртгэдэг. 2015 оны байдлаар тооцвол 660 мянган монгол бий.

Оросын ард түмний нутаг
ОХУ-ын монгол үндэст хүний тоо
Ард түмэн 2002[17] 2010 он[18]
Буриад 445,175 461,389
Халимаг 173,996 183,372
Монгол 2,656 2,986
Нийлбэр 621,827 647,747
Оросын хүн амд эзлэх хувь 0.45%

Бусад газар[засварлах | edit source]

Хиргис улсад «калмыки» (халимаг) гэсэн нэрээр 2009 онд 4188 хотон халимаг хүнийг тоолжээ. Албан бус тоогоор 12000 бий.[19]

2010 оны хүн амын тооллогоор МУ-ын иргэн монголчуудаас 110 мянга орчим нь Өмнө Солонгос, Америк болон Европын орнуудад амьдран сууж байна.

Овог аймаг[засварлах | edit source]

Этгээд Бусад анги, бүлэг Яс, аймаг, отог
Дорнод зүүн монгол, ар монгол дархад | дарьганга | халх (элжигин, сартуул) | хотгойд
Өмнөд зүүн монгол, өвөр монгол авга | авганар | аохань | асуд | баарин | дөрвөд | горлос | жалайд | жарууд | муумянган |
найман | онниуд | ордос | сөнөд | түмэд | урад | үзэмчин | харчин | хишигтэн | хорчин | хуучид | цахар
Өрнөд баруун монгол (ойрд),
зарим нь ар монгол
алтайн урианхай | баатуд | баяд | дөрвөд (хотон) | дээд монгол | захчин | өөлд | торгууд
| цорос | хойд | хошууд | халимаг (торгууд, дөрвөд, хошууд, бузава) | хотон халимаг
Умард зүүн монгол, хойд монгол,
зарим нь ар монгол
буриад (булгад, эхирэд, хонгоодор, хорь, сартуул, цонгоол, табангуд), барга, хамниган

Хэл бичиг[засварлах | edit source]

Монголчуудын төрөлх хэл нь монгол хэл юм. Монгол хэл төрөл гарлаараа алтай язгуурын монгол бүлгийн цөм хэл юм. Дуншян, монгор, дагуур зэрэг хэлний хамтаар харьяалагдана. Монгол хэл олон аялгуутай. Монголын хэл шинжлэлч Шадавын Лувсанвандан 1959 онд монгол хэлийг дараах байдлаар ангилжээ:[20]

Аялгуу Хэлэлцэгч Завсрын аман аялгуу Хэлэлцэгч
Төв аялгуу халх, цахар, ордос доорхыг харах
Умард аялгуу Байгалын ар, өврийн буриад Төв-умардын завсрын аман аялгуу Сэлэнгийн буриад, барга
Өрнөд аялгуу Шинжааны ойрд, халимаг Төв-өрнөдийн завсрын аман аялгуу Хөхнуур, Алшаагийн ойрд, Монголын ойрд
Дорнод аялгуу хорчин, харчин Төв-дорнодын завсрын аман аялгуу баарин, ар хорчин, найман, онниуд

Монголчууд түүхэндээ [худам] монгол үсэг, дөрвөлжин үсэг, тод [монгол] үсэг, галиг үсэг, соёмбо үсэг, вагиндрын үсэг, латин үсэг хэрэглэж байсан.

Одоо албаны бичигт гурван өөр бичгийн дүрэм бүхий кирил үсэг, уламжлалт монгол үсгийг зэрэгцэн хэрэглэж байна.

  • Монгол улсад халх аялгууг (төв) гол болгон 1941 оноос хойш кирил үсгээр бичиж байна. 35 үсэгтэй.
  • Хятад улсад цахар аялгууг (төв) гол болгон уламжлалт монгол үсгээр бичиж байна. 29 үсэгтэй.
  • Оросын буриадууд буриад аялгууг (умард) «буряад хэлэн» хэмээж 1939 оноос хойш кирилээр бичиж байна. 36 үсэгтэй.
  • Халимагууд халимаг аялгууг (өрнөд) «хальмг келн» хэмээж 1941 оноос хойш кирилээр бичиж байна. 38 үсэгтэй.

Монгол улсад монгол хэл албан ёсны учир 2.8 сая монгол хэлтэн байна. Хятад улсын монголчуудын тал нь буюу 3.3 сая орчим нь монгол хэлээ мэднэ. Оросын буриадын тал хувь буюу 230 мянга нь монгол хэлээ мэднэ, халимагийн тал хувь буюу 80 мянга нь монгол хэлээ мэднэ. Монголоороо хэлэлцдэг хүний тоо — 6.4 сая.[21][22]

Шашин шүтлэг[засварлах | edit source]

17-р зуун. Занабазарын урласан Цагаан дарь эх

Монголчууд анх бөө мөргөл, тэнгэр шүтлэгтэй байв. МНТ-д Хөхөчү бөө буюу Тэв тэнгэр Чингис хаанд шадарлан, бас тэрссэн талаар дурдсан ба 13-р зууны Гүюг хааны тамганы дардас, Аргун ханы захидал «Мөнх тэнгэрийн хүчинд» хэмээн эхэлсэн байдаг.[23] Одоо бөөгийн ёс харьцангуй хумигдмал болсон боловч овоо босгох, газар ус аргадах, тахих зан үйл үлджээ. Буриад орон, Хөвсгөл аймгийн тайга нутгаар, дархад ястны дунд чадалтай бөө төрдөг уламжлалтай.

Монголд буддын шашин гурван удаа дэлгэрчээ. Хүннүгийн үед нэг, Хубилай хаан Пагва ламыг улсын багш болгосноос хоёр, 16-р зуунд Төвөдийн шарын шашны тэргүүнийг Далай лам өргөмжилснөөр гурав дахь нь болсон. Жавзандамба хутагт, Зая бандид, Агваан Доржиев гэх мэт олон хутагт хувилгаан тодорч, үсэг бичиг зохиох, бурхны ном орчуулах, бурхны хөрөг, шуумал бүтээх, суварга, сүм хийд зэрэг барилга урлал хөгжиж, «амьтны амь хороохгүй, номхон хүлцэнгүй байхыг» сургав.

20-р зуунд монголчууд нийтээрээ шашныг хорьдог коммунист нийгэмд амьдарсан. 1990 оноос Монгол улсад нуугдмал байсан сүсэг, шүтлэг ил гарч олон сүм хийд барьж босгосон ба мөн түүний хажуугаар шарын шашин монголчуудыг мунхруулан доройтуулсан хэмээн буруутгах хэсэг олон байсаар байна. 2010 оны тооллогоор МУ-ын хүн амын 53 хувь буддын шашин шүтдэг, 38 хувь шашин шүтдэггүй гэж хариулжээ.[1] Харин Оросын монголчууд орос соёлын дарамтаас салж яс үндсээ мэдрэхийн тулд буддын шашныг сэргээн, улам ихээр сурталчлах болсон. Хятадын монголчууд улс төрийн дэглэмээс шалтгаалаад шашнаас зайлсхийдэг хэвээр байна.

Хиргисийн цөөн монгол бүрэн ислам шашинд орж, Хятад, Монголын маш цөөн монгол мөн шашинд орсон гэдэг. Христийн шашин оросоор дамжин Байгал нуурын баруун эргийн буриадад 18-р зуунаас дэлгэрч үндсэн шашин болсон бол МУ-д 1990 оноос хойш сүм хийд олныг барьснаар одоо хүн амын 2.3% христэд итгэгч болжээ.[1]

Түүх[засварлах | edit source]

Уг гарвал[засварлах | edit source]

Өнөөгийн Монгол үндэстнийг үндэслэгч Эзэн Богд Чингис хаан


Монгол нутагт хүрлийн үед тархсан дөрвөлжин булшны соёлын хүмүүс нь антропологи төрхийн хувьд монголжуу төрхтнүүд байв. Монголчууд Монгол нутагт эртнээс байсан уугуул үндэстэн юм .Дөрвөлжин булшны соёл нь Хүннү, Сяньби зэрэг монгол угсаатнуудын соёл мөн орчин үеийн монголчуудын соёлтой ижил байдаг.Монголчуудад хамаарагдах бусад археологийн соёл бол Дээд Сязядян, Доод Сязядян, Жукайгоу, Ордосын соёлууд юм. Өвөг монгол овог аймгуудыг ху, жун, ди, төвд хэлэнд хор, согбу гэх нэрээр тэмдэглэж ирсэн ба хьюнюй, сьюнюй зэрэг Хүннүгийн өвөг, дунху нар нь бүгд монгол болно.Хүннүгийн ноёлогч Хуянь овог Сүмбэ, Нирун, Хамаг Монголд (Хиад) байв.Хэрэйд, Мэргид, Татарчуудыг Кидан улсын үед Зүбү хэмээн нэрлэж байв. Зүбү нэрийг Хүннүгийн Сьюйбү овгоос улбаатай гэдэг. 13-р зууны хятад зурганд дүрслэгдсэн монгол нумны зураг хүннү нумтай ижил болох нь харагддаг.Мөн ширэн завь хэрэглэдэг, тулааны үед эмээлээ овоолж хамгаалдаг зэрэг нь монгол, хүннүд адил байдаг.[24] Найман, Онгуд , Хэрэйд гэх мэт зарим монгол аймгийг түрэг гэж үзэх явдал байдаг ч тэдний удирдагчдын нэр, овог аймгийнх нь нэр монгол үгтэй утга санаагаараа таардаг.Археологийн судалгаагаар 10-13-р зуунд олон тооны түрэг аймаг монголд байсан гэх нотолгоо олддоггүй мөн монголчуудын дунд түрэг соёлын нөлөө бараг байдаггүй. Их Монгол Улсын хүн амыг 4 хэсэгт хуваахад ноёлогч ангид монголчууд, түүний дараа кидан, түрэгүүд, 3 дахь ангид зүрчид, 4 дэхь ангид нь хятадууд орсон байдаг бөгөөд харин гарал нь эргэлзээтэй гэх энэ аймгуудыг монгол биш хэмээн ялгаж ангилсан явдал огт байхгүй байна.

Эцгийн талаас өвлөгддөг генийг Y хромосомын ДНХ, эхийн талаас өвлөгддөг генийг митохондрийн ДНХ гэдэг ба эцгийн талаар нь аливаа хүний гарал угсааг нь тодорхойлдог.Ген нь устаж үгүй болдоггүй. Мөн цусны бүлгээр нь ямар угсаатнууд хоорондоо холбоотой болохыг тодорхойлдог. Ойролцоо гаралтай буюу хил залгаа нутагт оршин суудаг үндэстнүүдын цусны бүлэг ижил байдаг.Монголчуудын болон Алтайн угсаатнуудын голлох ген бол C3 буюу C-M217 гаплогрупп юм. Төв Азид хүмүүс 2 замаар Африкаас ирсэн гэж үздэг ба Африкаас Баруун Ази-Энэтхэг-Зүүн Өмнөд Ази-Зүүн Ази-Төв Ази гэсэн өмнөд зам , Африкаас Баруун Ази-Төв Ази гэсэн хойд замаар эртний хүмүүс Төв Азид иржээ.Энэ хүмүүс бол Монголжуу төрхтний умард салбарынхан буюу эх газрын монголоид төрхтөн юм.Эх газрын ази төрхтөн дотроо 2 хэсэгт хуваагддаг ба Төв Азичуудыг монголжуу төрхтний умард салбарын өмнөд Сибирийн дэд бүлэгт (Төв Азийн дэд бүлэг), Умард Азичуудыг умард Сибирийн дэд бүлэгт (палеосибирь төрхтний дэд бүлэг)[25] оруулан ангилдаг.

Тува бол анчин, малчин янз бүрийн ахуйтай монгол, самоедь, иран, түрэгүүдээс бүрдсэн холимог гентэй угсаатан юм.Тувачуудын 70 гаруй хувь нь монгол гаралтай гэдэг.Дархадын бүрэлдэхүүнд мөн адил мал аж ахуй эрхэлдэг монгол, түрэг болон анчин самоедь угсаатан оржээ.

Монголчуудын антропологи хэв шинж, генийн сан Дорнод Монголын дөрвөлжин булшны монголжуу хүмүүс, Баруун Монголын европжуу, монголжуу төрхтний холимог шинжтэй хиргисүүрийн буюу чулуун овоот соёлын хүн ам, Сяньби, Хүннүчүүдээс бүрэлдэн бий болжээ. Угсаатан үүсэн бүрэлдэх үйл явцыг этногенез гэж нэрлэдэг. Хүннүчүүдийн хувьд зарим хэсэг нь бага зэрэг европжуу төрхтэйгээрээ ялгарах боловч гоц ялгарах шинж байхгүй, үндсэндээ нэг гаралтай монголжуу хүмүүс байжээ.[26]

Монгол угсаатнуудаас буриадууд өмнөд Сибирь хавьд байсан N гапло бүлэгтэй үндэстнүүдтэй нилээн холилдсон байдаг бөгөөд баруун монголчууд халхуудаас нуруугаар ялимгүй өндөр, дөрвөдүүд өндөр, шулуун хамартай, гавлын хэлбэр нь ялгагдах онцлог шинжтэй гэх мэт зарим өвөрмөц шинж төрх монголчуудын угсаатны бүлэг, газар орны ялгаанаас хамааран ажиглагддаг.Буриад хүний гавлын хэлбэр мөн халх хүнээс бага зэрэг ялгаатай, зарим тохиолдолд царай төрхөөрөө бусад монголчуудаас ялгарахгүй, зарим тохиолдолд буриад хүн гэдэг нь тодорхой анзаарагддаг.Монгол хүн дунд зэргийн нуруутай, өргөн шанаатай, товгор хацартай, жартгар нүдтэй, гавлын хэлбэр нь зүүн өмнөд ази, зүүн азийнхантай харьцуулахад арай зууван (европжуу), хар, бор өнгийн нүдтэй, шулуун хар, хүрэн үстэй, цайвар цагаан, шар, хөрслөг бор өнгийн арьстай, тэгш шүдтэй байдаг. Индианчуудын шүдний хэлбэр монголчуудынхтай хамгийн төстэй. Захчингуудаас 8, Халхуудаас 6 төрлийн ген илэрдэг.Монголчуудад нийтдээ 10-аад ген байдаг.Монголчууд эрт үед европоос ирсэн тохар, юэжи, иран угсааны скифтэй бага зэрэг холилдсон байдаг.Архангай аймгийн Эрдэнэмандал, Өгий нуур зэрэг сумдаас Хүннүгийн үед амьдарч байсан монголжуу болон европжуу төрхтний холимог төрхтэй болон европ төрхтэй хүмүүсийн булш олджээ.[27]Хүннүгийн харъяанд усунь , лоулань, хуцзе (цзеху), юэжи зэрэг европ аймгууд олноороо байсанаас зарим нь Хүннүд алба хаахаар Хүннүгийн нутгийн гүн рүү ирсэн нь эдгээр хүмүүс юм.З.Батсайханы үзэж буйгаар Өгий нуур сумаас олдсон дээрх булш нь усуньчуудынх байжээ.Хагас нүүдэлчин усуньчууд европ үндэстэн байсан боловч Тэнгэр уулын усуньчууд нь Долоон усны усуньчуудаасаа арай илүү монголжуу төрхтний хольцтой байжээ.Аль ч арьстанд бусад арсьтны ген 10 орчим хувь байдаг бөгөөд үүнийг хүн төрөлхтөн уулаасаа нэг гаралтай байдагтай холбон тайлбарладаг байна.Генетик судлаач Ж.Батсуурийн үзэж буйгаар монгол үндэстний ген Хангай,Хэнтийн нурууны хооронд Орхон, Сэлэнгэ, Туул гэсэн гурван голын савд бүрэлджээ. Аливаа үндэстэнд байгаа хэд хэдэн генийн бүрдлийг генийн сан гэдэг.Үндэстэн бүрт олон төрлийн ген байдаг ч үндсэн цөөн хэдэн генээрээ л бусдаас ялгардаг.

Өөр өөр хүмүүсийг нэг угсаатан хэмээн дүгнэх хэмжүүр бол угсаатны нийтлэг шинж юм. Түүхийн нэг ижил цаг хугацаанд, нэг нутагт нэгдэрэн нягтарч бүрэлдсэн, нэг өвөг дээдсээс гаралтай, ижил хэл соёлтой ард түмнийг угсаатан (ethnicity, ethnos) гэдэг. Угсаатан, үндэстэн (nation) гэсэн 2 үг заримдаа ижил утгаар, заримдаа ондоо утгаар хэрэглэгдэх ба угсаатан нь үндэстэн гэсэн үгээсээ илүү ерөнхий, өргөн хүрээтэй утга санааг илэрхийлнэ. Үндэстнийг нэгтгэх хамгийн гол шинжүүд бол ген, хэл, үндэсний ухамсар гурав юм.Аливаа хүн аль нэг угсаатны бүлгийн нэгэн гишүүн хэмээн өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх, ямарваа нэг угсаатан өөрсдийгөө өөр бусад үндэстнээс өөр гаралтай, өөр угсаатан хэмээн ялган зааглах үзлийг үндэсний ухамсар (ethnic identity) гэдэг. Үндэсний ухамсартай холбогдох өөр нэг үзэл бол угсаатан төвтэй үндэсний үзэл , иргэн төвтэй үндэсний үзэл 2 юм. Угсаатан төвт үндэсний үзэл гэдэг нь зөвхөн нэг гаралтай хүмүүсийг л өөрийн үндэстний нэг хэсэг гэж үзэх, гарал үүслээрээ нэгдмэл улс байгуулах үзэл юм.Иргэн төвт үндэсний үзэл нь гарал үүсэл хамаарахгүй, өөрийн улсын иргэн болсон аль ч хүнийг нэг үндэстэн гэж үздэг үзэл юм. Цөөхөн тоотой үндэстнүүд эхний үзэл баримтлалыг нь барьдаг. Төвдүүд XIX-XX зууны дунд үе хүртэл хилээ бүрмөсөн хааж өөрсдийгөө хамгаалахыг оролдож байжээ. Тэд монголчуудыг Төвдөд чөлөөтэй нэвтэрэхийг зөвшөөрч байсан ч зөвшөөрөлгүй нэвтэрсэн бусад гадаад хүнийг шууд цаазалж байв.

Монгол гэсэн нэр түүхийн сурвалж бичигт анх 7 дугаар зуунд дурдагдсан байдаг бөгөөд Хятадын сурвалж бичигт Монголын тэгш өндөрлөгийн зүүн захад орших жижигхэн овог аймгийг "мэнгү" хэмээн нэрлэсэн байдаг. Хожим Монголын эзэнт гүрний үед бичигдсэн "Монголын нууц товчоо", мөн Мин улсын үед зохиогдсон "Юань улсын судар" зэрэгт тэмдэглэгдсэн домгоос үзвэл зүүн хойд Азийн ой тайгад нутаглах хүмүүс болон умард Азийн хээр талд амьдрах хүмүүстэй холилдон үүссэн гэх Хамаг Монгол овогтон нь, Кидан гүрэн Зүрчидийн Алтан улсад бут цохигдон Монголын тал нутагт ноёрхогч үндэстэн үгүй болоод байсан XI зууны үед хүчирхэгжиж эхэлсэн монгол хэлний бүлэгт хамаарах хэлээр ярилцах овог аймгуудын нэгэн байсан байна.

Тэрхүү Хамаг Монголчууд Урианхадтай хүч хавсран Жалайр овгийг нэгтгэн, улмаар 12 дугаар зууны дунд үеэс Чингис хааны өвөг болох Хабул хан хамгийн анх хан цол хүртэн, хүчирхэгжих эхлэл нь тавигджээ. Гэвч Хабул ханыг нас барсны дараа хан болсон Амбагай хан нь Татаруудад олзлогдон Алтан улсад хүргэн хоригдож, 3 дахь хан Хутула хан үгүй болсны дараа эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдсэн язгууртнууд болон бусад овог аймгаас болж Хамаг Монгол улс задрах аюулд хүрээд байв. Хан болох ёстой байсан боловч бусад овгийнхонд хүлээн зөвшөөрөгдөлгүй, Хиад овгийн ахлагчаас хэтрээгүй Есүхэй баатар Татаруудтай тэмцэлдэн, овог аймгаа нэгтгэхийг оролдож байсан хэдий ч Чингисийг 9 настайд Татаруудад хорлогдон нас нөгчжээ.

Монгол үндэстэн мандсан нь[засварлах | edit source]

Судрын чуулган (1305) номон дахь Монгол цэргүүдийн зураг

Эцгийг нь нас барсны дараа овгийнхон нь нүүр буруулан хүнд хэцүү бага насыг өнгөрөөсөн Чингис өөрийн хичээл зүтгэлээр Татар аймаг болон Монголын Тайчууд, Жадран овгийнхонтой тэмцэлдэн ялж 1189 онд Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдсөн байна. Тэрээр 1203 аймгийг бут цохин, Онгуд, Мангуд аймгийг дагаар оруулан Монголын тал нутгаар тархсан байсан овог аймгуудыг нэгтгэн, 1206 онд Их Монгол улс буюу Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэж, хаан болжээ. Тэр үеэс Монголчууд улам бүр хүчирхэгжин, Чингис болон түүний үр ач нар урьдын Хамаг Монголын овог аймгуудаар зогсохгүй зэргэлдээх улс гүрнээ дагаар оруулж байв.

Монголын эзэнт гүрэн улам өргөжин Еврoазийн өнцөг булан бүрт монгол цэргийн морин туурай хүрсэн хэдий ч Дундад Ази болон Иран, Кипчакын өндөрлөг зэргээр тархсан Монголчууд [[Түрэг|Түрэгжин], Исламын шашинд шүтэх болсноор уугуул нутаг дахь Монголчуудтайгаа үндэстний хувьд улам бүр холдсон байна.

Эзэнт гүрний үед Монголчууд төрөл бүрийн шашин шүтэж, олон орны урчууд, эрдэмтэн мэргэд цугларан соёл, шинжлэх ухаан, шашны төв болон хөгжиж байлаа. Буддын шашинг нийтээр шүтэх болсон нь XVI зууны үед Алтан хан Төвдийн шарын шашинг нэвтрүүлснээс үүдэлтэй гэж үздэг.

Хагарал, доройтол, сэргэлт[засварлах | edit source]

Хубилай хааны үүсгэн байгуулсан Юань улс 1368 онд Хятад дахь ноёрхлоо алдсанаар их хаадын үе дуусч, улмаар Ойрадууд хүчирхэгжин эзэнт гүрэнд "Дөрвөн Түмэн Ойрд", "Дөчин Түмэн Монгол" гэж хуваагдан тэмцэлдэж эхэлсэн байна.

Ийнхүү Монгол гүрэн Ойрад болон Мин улс, Дундад Азийн Исламын шашинт үндэстэн болох Хиргис, Татар, Орос, Украин, Цагаанрус, Еврей, Түрэгжиж исламжсан Монгол үндэстний улс болох Уйгур, Хятад зэрэг улсуудтай тэмцэлдэн оршин тогтносоор байсан боловч XVII зуунд ээлж дараалан Манжуудын байгуулсан Чин улсад дагаар орон, эцэст нь Ойрадуудын байгуулсан улс болох Зүүнгар нь XVIII зуунд манжийн эрхшээлд орсноор Монгол улс тусгаар тогтнолоо алдсан байна.

XX зууны эхээр Чин улс унахад Манжийн ноёрхол харьцангуй зөөлөн байсан Ар Монгол дахь Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлан Монгол улсыг тунхагласан байна. Гэвч Өвөр Монголчууд Хятадын ноёрхлоос ангижирч чадалгүй үлдсэн бөгөөд одоо Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд амьдарч байна.

Он дараалал[засварлах | edit source]

Соёл[засварлах | edit source]

Говь, талын монгол гэр

Монгол соёл зан заншил, ёс суртахуун, шашин шүтлэг, аж ахуй, дуу хөгжим, үлгэр домог, ном судар, тоглоом наадгай, урлагт илэрнэ.

Монголчууд ханаар тусгаарлагдахгүй нэг гэртэй, байгаль дунд нүүдэлчин ахуйтай болохоор ахмадаа, газар усаа хайрлах ухаан, эрээ цээр, зан заншилтай. Тухайлбал «ахмадаа алд хүндэл, дүүгээ дэлэм хүндэл» зэрэг зарчим, сургааль, хэлц үгсийг санаж явах ба «тогтмол усанд бие, хувцсаа угаахгүй» гэж цээрлэх, «нүүхдээ үлдэж буй бууриа сайн цэвэрлэдэг» гэх мэт олон зан үйл байдаг.[28][29][30]

Монгол дуу бүжиг дэлхийд хосгүй. Уртын дуугаар сэтгэлийн жавраа, морин хуураар гэрийн жавар үргээнэ.[31] Усны дуу, хадны цуурай мэт хөөмийлж,[32] уран налархай биелдэг.[33] Нялх үрээ дугжраах «Бүүвэйн дуу»-наас эхлээд эцэс төгсгөлгүй мэт «Жангар» тууль ч бий.[34]

Дэлхийн ихэнх үндэстэн бөө шүтлэгээ орхиж шашин шүтэх болсон байдаг бөгөөд монголчууд мөн адил бөө шүтлэгээс буддын шашинд шилжжээ.Бөө мөргөл бол шашин биш шүтлэг юм.

Л.Гумилев монголчуудыг "бусад үндэстнүүдээс илүү ухаалаг, эрч хүчтэй хүмүүс төрөх байгаль цаг уур, газар зүйн буюу экологийн нөхцлөөр хүрээлэгдсэн байдаг" гэжээ.Харин Америкийн монгол судлаач эрдэмтэн А.Кампи "Монгол хүний даруу зан чанарыг идэвхгүй гэж үзэж огт болохгүй.Үнэндээ монголчууд сэтгэлийн асар их тэнхээтэй эргэцүүлж ухаарах их чадвартай, дотроо бодолтой улсууд бөгөөд Азийн бусад орны ард түмнээс эрс ялгаатай.Тэд цайлган сэтгэлтэй учираас гадны хүнд бүдүүлэг мэт харагдавч яг дунд нь амьдарсан нэгэнд сайтар ойлгогддог юм"[35] гэсэн байдаг.

Мөн үзэх[засварлах | edit source]

Зүүлт, тайлбар[засварлах | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 МУ-ын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн
  2. 2011 оны Хүннүгийн тухай цуврал баримтат кинонд 2 сая хүннүчүүд байсан гэжээ
  3. [tt_news=42&cHash=effe903f9ae6737362277ed761d6c2ca Традиционная материальная культура бурятского этноса Предбайкалья. Этногенез и расселение. Средовая культура бурят
  4. П.Б. Абзаев. Буряты на рубеже XX-XXI вв. Численность, состав, занятия
  5. hamagmongol.narod.ru/oyirad/oh31_r.htm Х.Санжи Обзор ойратской истории-Период трех государств-Зюнгарское ханство
  6. 6.0 6.1 БУЦАЖ ИРЭЭГҮЙ МОНГОЛ АЙМГУУД
  7. Б.З. Нанзатов,ПЛЕМЕННОЙ СОСТАВ БУРЯТ В XIX ВЕКЕ
  8. ИРГЭНИЙ БҮРТГЭЛИЙН ТҮҮХЭН ТОЙМ
  9. С.Баттогтох - Нууц хуйвалдаанаас нугалаа завхралд
  10. 10.0 10.1 Түмэдхүү, ӨМӨЗО-НЫ ХҮН АМЫН ХУВИРАЛТЫН ЗУРГИЙГ ҮЗЭЭД (Southern) Mongolian Liberal Union Party
  11. Өвөр Монголын хүн ам
  12. ethnologue.com information
  13. 768,000 гэр бүл Монголд (2013)
  14. "Монгол улсын ястангуудын тоо, байршилд гарч буй өөрчлөлтyyдийн асуудалд" М.Баянтөр, Г.Нямдаваа, З.Баярмаа pp.57-70
  15. БНХАУ-ын хүн амын 2010 оны тооллого.
  16. phttp://www.stats.gov.cn/tjsj/tjgb/rkpcgb/ БНХАУ-ын статистикийн газар].
  17. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года — Национальный состав населения
  18. ОХУ-ын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн, яс үндсээр.
  19. Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Численность постоянного населения по национальностям.
  20. Шадавын Лувсанвандан. Монгол хэл аялгууны учир. ШУДБХ Эрдэм Шинжилгээний Хэвлэлийн Газар. 1959 он.
  21. Estimate from Svantesson et al. 2005: 141: 5.7 million.
  22. Перепись-2010.
  23. Монгол бичгийн соёл, түүx, уран бичлэг буюу каллиграф I. 2014.
  24. Г.Сүхбаатар, Монголчуудын эртний өвөг, 1980
  25. [1]
  26. Д.Түмэн, Б.Оюунгэрэл, М.Үүрийнцолмон, Монголын Хүннүгийн антропологи, МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187
  27. З.Батсайхан, Төв Азийн нүүдэлчдийн түүхийн зарим асуудал, МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187
  28. Ахмадаа хүндлэх ёс
  29. Одбаатарын блог – Усаа хайрлан хамгаалдаг уламжлат ёс заншил, зан үйл.
  30. Монголчуудын байгаль хамгаалдаг улмажлалт ёс заншил, зан үйл
  31. Х.Эрдэнэцэцэг: Уртын дуу тэнгэрт хүрдэг.
  32. Э.Сандагжав: Хөөмийг Монгол улсаараа овоглуулж чадсан
  33. Монголын “Бий биелгээ” Геннисийн номонд бүртгэгдлээ.
  34. Монголын дуу, хөгжмийн үйлсийн тухай ойлголт.
  35. Ц.Цэцэгжаргал, Э.Эрдэнэчимэг, Монголчуудын хүрээлэн байгаа орчны талаарх, ойлголт, хандах хандлага, МУИС, Антропологи-Археологийн тэнхим,МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187, 93-р тал

Зураг[засварлах | edit source]

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]