Дагуур хэл

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Дагуур хэл
Орчин цагийн дагуур хэл
Нутаг орон Хятад улсын Өвөр Монгол
орны Хөлөнбуйр хот, тэр
дотроо Мориндаваа хошуу,
мөн улсын Хармөрөн муж
болон Шиньжян орон
Эзэмнэгч 96,085 хүн (1999 оны багцаа)[1]
Хэлтэн Дагуур ястан
Төрөл зүй
Бичиг үсэг одоо байхгүй
Олон улсын томъёолбор  (англ.)
ISO 639-3 dta
Дагуур хэл
Монгол нэрийдэл
монгол үсгээр
худам ᠳᠠᠭᠤᠷ ᠬᠡᠯᠡ
(дагур хэлэ)
(daɣur kele)
кирилл үсгээр
монгол Дагуур хэл
(Daguur hel)
англи Daur language
орос Даурский язык
хятад 达斡尔语
(Dáwò'ěr yǔ)
Тайлбар: «Даур» гэх нь хятад үгний галиг. Хятад үг нь монгол бичигт хоёр эгшгийн завсар жийрэглэж орсон "г" (᠌"х") үсэг ихэвчлэн хэлэгддэггүйг анзаарсан зүйг барьж галигласан хэлбэр. Энэ үгний тохиолдолд гажуудсан хэрэг юм.

Төрөл гарлаараа монгол бүлэгт харьяалагдаж, тэр дотроо монгол хэлнээс дангаараа, зарим тохиолдолд мөхсөн хятан хэлтэй нэг төрөл болон ангилагддаг, монгол угсааны дагуур ардын төрөлх хэлийг дагуур хэл гэнэ. 1999 оны таамаг тооцоогоор 96 мянган хүн дагуураар хэлцэж байв. Дагуур хэлний гэх тусгай үсэг, бичиг, дүрэм, сургалт байхгүй.

Хэлтэн, аялгуу[засварлах | edit source]

Ин овогт эрдэмтэн 1999 онд дагуур хэлээр 96,085 хүн буюу тухайн үеийн Хятад дахь, өөрөөр хэлвэл үндсэндээ бүх дагуур хүний 72 хувь хэлцдэг гэж тооцсон байна. Үүний 35,000 нь бутха, 35,000 нь цэцэхэр, 15,500 нь хайлаар, 4500 нь или аялгуутан байна гэж хуваагаад 24,300 нь өөр ямар нэгэн хэл давхар мэдэхгүй зөвхөн дагуураар хэлцдэг гэжээ.[1] Ингэж дөрвөн аялгуунд хуваах нь тэдний нутаг заагтайгаас хамаарч байна. Бутха нь Өвөр Монголын Хөлөнбуйр хотын Мориндаваа - дагуурын өөртөө засах хошуунд байгаа хүмүүсийн аялгуу бол цэцэхэр нь Хармөрөн мужийн Чичихар хот, хайлаар нь Хөлөнбуйрын Хайлаар дүүрэг, или нь Шиньжян - уйгурын өөртөө засах орны Или тойрогт төвлөн суугаа ардынх гэсэн үг юм.

Үсэг бичиг[засварлах | edit source]

Дагуурчууд XX зууныг хүртэл дагуур гэж ялгарах бичиг үсэг үүсгээгүй. Монгол, манж үсгээр бичих цагтаа бичиж байсан болов уу гэж үздэг. 1920 онд дагуур улс төрч Мэрсээ дагуур хэлэндээ «a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u w x y з» гэсэн 25 латин үсэг ашиглан хэдэн зүйл бичсэн гэдэг.[2] Зөвлөлттэй ижилсүүлж монгол төрлийн хэлийг кирилл үсгээр бичиж байх талаар Хятадад идэвхтэй судалж байгаад больсон 1956-1958 онд дагуур хэлнээ «Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ее, Ёё, Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Мм, Нн, Оо, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Фф, Хх, Цц, Чч, Шш, ь, ы, ъ, Ээ, Юю, Яя» гэсэн 32 үсэг хэрэглэхээр ярьж байжээ.[3] 1981 онд дагуур хэлтэн дараах 55 латин үсэгтэй цагаан толгой хэрэглэхээр болж цөөн хэдэн сургуульд заасан ч 1980-аад оны дундуур дахин хэрэглээнээс гарчээ.[3]

Үсэг Авиа Үсэг Авиа Үсэг Авиа Үсэг Авиа Үсэг Авиа Үсэг Авиа
a [a] ei [ei] iu [iu] m [m] n [n] ch [tʂh]
e [e] eu [əu] ua [ua] f [f] s [s] sh [ʂ]
i [ɪ] oi [oi] uaa [ual] v [v] l [l] y [j]
ie [je], [jə] ia [ia] uai [uai] w [w] r [r] g [g]
o [o] iaa [ial] ue [ue] d [d] q [ʧ] k [k]
u [u] iao [iau] ui [ui] t [t] j [ʤ] ng [ŋ]
ai [ai] io [io] b [b] z [ts] x [ʃ] h [x]
ao [au] ioo [iol] p [p] c [tsh] zh [tʂ]

Үгсийн сан[засварлах | edit source]

Орчин цагт монгол-дагуур хоёр хэлтэн ярьж ойлголцоход төвөгтэй. Үгсийн сан зөрчихсөн. Сэнгээ, Цүмагари зэрэг эрдэмтний 2003, 2004 онд бичсэнээс эш татвал дагуур хэлний үгсийн 50 хувь монгол, 10 хувь хятад, 10 хувь манж, цөөн хэдэн үг орос, эвэнх үг байдаг ба хорин хувь нь дагуур хэлнээ бүрэлдэн бий болсон үг аж.[4][5]

Жишээ[засварлах | edit source]

Кирилл монгол Худам монгол Дагуур
1 Нэг(эн) Nigen Nyk
2 Хоёр Qoyar Xoyir
3 Гурав (гурван) Ghurban Gwarbyn
4 Дөрөв (дөрвөн) Dorben Durbun
5 Тав(ан) Tabun Taawyn
6 Зургаа(н) Jirghughan Jirgoo
7 Долоо(н) Dologhan Doloo
8 Найм(ан) Naiman Naimyn
9 Ес(өн) Yisun Isyn
10 Арав (арван) Arban Xarbyn

Эх сурвалж[засварлах | edit source]

  1. 1.0 1.1 Даурский язык на сайте Ethnologue
  2. Поппе Н. Н. Введение // Дагурское наречие Владимирцов Б. Я.. — Л.: Издательство Академии наук СССР, 1930. — С. 6-7. — 174 с. — (Материалы комиссии по исследованию Монгольской и Танну-Тувинской Народных Республик и Бурят-Монгольской АССР). — 1000 экз.
  3. 3.0 3.1 Minglang Zhou. Multilingualism in China: the politics of writing reforms for minority languages. Berlin, 2003. ISBN 3-11-017896-6
  4. Sengge (2004b): Daγur kelen-ü üges. In: Oyunčimeg 2004: 619.
  5. Tsumagari, Toshiro (2003): Dagur. In: Janhunen, Juha (ed.) (2003): The Mongolic languages. London: Routledge: 129-153.

Унших бичиг[засварлах | edit source]