Улаан-Үд
Улаан-Үд
Улан-Удэ | |
|---|---|
| Бусад галиглал | |
| • Буриад | Улаан-Үдэ |
 Улаан-Үдийн хотын төв | |
.png) Далбаа .gif) Сүлд | |
 Интерактив газрын зураг | |
  Улаан-Үд Байршил: Улаан-Үд .svg) Улаан-Үд Улаан-Үд (Буриад) | |
| Солбицол: 51°50′N 107°36′E / 51.833°N 107.600°EСолбицол: 51°50′N 107°36′E / 51.833°N 107.600°E | |
| Улс | Орос |
| Холбооны субъект | Буриад |
| Байгуулагдсан | 1666 |
| Хот статус | 1775 |
| Засаг захиргаа | |
| • Биет | Хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл[1] |
| • Хотын дарга[1] | Игорь Шутенков[1] |
| Газар нутаг | |
• Нийт | 347.6 км2 (134.2 бээр2) |
| Өндөр | 500 м (1,600 фут) |
| Хүн ам | |
| • Нийт | 404,426 |
| • Байр | 45-д (2010 онд) |
| • Нягтрал | 1,200/км2 (3,000/бээр2) |
| • Харьяалагдах нэгж | Улаан-Үд бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот[3] |
| • Нийслэл нь | Бүгд Найрамдах Буриад Улс |
| • Нийслэл | Улаан-Үд бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот[3] |
| • Хотын тойрог | Улаан-Үд хотын тойрог[4] |
| • Нийслэл | Улаан-Үд хотын тойрог[4] |
| Цагийн бүс | UTC+8 (Эрхүүгийн цаг  [5]) |
| Шуудангийн код[6] | 6700xx |
| Залгах код(ууд) | +7 3012 |
| OKTMO ID | 81701000001 |
| Баярын өдөр | 9 сарын эхний бямба гараг |
| Вэб сайт | ulan-ude-eg |
Улаан-Үд («улаан»+«үд», Үд гэсэн нь Үд голын нэрээс өгөгдсөн; Монголд Улаан-Үүд гэж андуурч бичих нь түгээмэл таардаг; Орост буриадаар Улаан-Үдэ; монгол бичгээр ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳ ᠡ; 1934 оноос урьдахыг кирилл монголд Дээд-Үд; кирилл буриадаар Дээдэ-Үдэ; оросоор 1775—1934 онд Верхнеудинск) — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улс (БНБурУ)-ын нийслэл хот юм. Байгал нуурын зүүн урагш 130 км зайнд Сэлэнгэ - Үд голуудын бэлчирт оршдог хот. Хотын эзлэх талбай — 347.6 км². Оросын Холбооны статистикийн албаны мэдээгээр 2025 оны байдлаар 435067 хүн оршин сууж байна. Орос улсын хэмжээнд харьцуулвал 45-рт орох хүн амтай хот юм.
Улаан-Үд хотод Монгол Улсын Ерөнхий Консулын газар ажиллаж байна.
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Эртнээс нааш Монгол угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг 1206 онд байгуулагдсан Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байв.
1648 онд оросууд Баргажинд анхны шивээгээ барин нутгаа тэлэх бодлого явуулсаны үр дүнд Буриад Монголыг эзэлжээ. 1666 онд Үд голын хөндийд оросууд анхныхаа цайзыг барьж босгон “Дээд Үд“ буюу Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үд хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. 1689 онд Манж Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд байгуулсан Нерчинскийн гэрээ ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлд шилжсэн байна.
Засаг захиргааны хуваарь
[засварлах | кодоор засварлах]Улаан-Үд хот дотроо 3 дүүрэг (орос. городской район) болж хуваагдана.
- Зөвлөлт дүүрэг (орос. Советский район)
- Төмөрзамын дүүрэг (орос. Железнодорожный район)
- Октябрын дүүрэг (орос. Октябрьский район)
Улаан-Удэ хотын дарга нар
[засварлах | кодоор засварлах]- Виктор Кукшинов — 1987 оны 8-р сараас 1990 оны 5-р сар хүртэл — Хотын Гүйцэтгэх хорооны дарга; 1990 оны 5-р сараас 1992 оны 1-р сар хүртэл — Хотын зөвлөлийн дарга; 1992 оны 1-р сараас 1994 оны 7-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны дарга.
- Александр Лубсанов — 1994 оны 7-р сараас 1995 оны 12-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны дарга.
- Валерий Шаповалов — 1995 оны 12-р сараас 1997 оны 1-р сар хүртэл - Нутгийн удирдлагын тэргүүн - Улаан-Үд хотын дарга
- Анатолий Прейзнер — 1997 оны 1-р сараас 1998 оны 3-р сар хүртэл — Улаан-Үд хотын захиргааны даргын үүрэг гүйцэтгэгч.
- Геннадий Айдаев — 1998 оны 3-р сараас 2012 оны 12-р сар хүртэл - орон нутгийн засаг захиргааны тэргүүн, Улаан-Үд хотын дарга
- Александр Голков — 2012 оны 12-р сараас 2019 оны 2-р сар хүртэл Улаан-Үд хотын дүүргийн дарга байсан.
- Игорь Шутенков — 2019 оны 9-р сарын 9-нөөс хойш — Улаан-Үд хотын даргаар ажиллаж байна
Хүн ам
[засварлах | кодоор засварлах]Улаан-Үд хотын оршин суугчдын 61% -оросууд, 35% буриадууд ажээ.
| Он | Оршин суугч |
|---|---|
| 1897 | 8.086 |
| 1926 | 33.713 |
| 1939 | 125.690 |
| 1959 | 175.172 |
| 1970 | 253.569 |
| 1979 | 300.370 |
| 1989 | 352.530 |
| 2002 | 359.391 |
| 2010 | 404.426 |
| 2025 | 435.067 |
Тайлбар: Хүн амын тооллогын мэдээ
Газар зүй
[засварлах | кодоор засварлах]Уур амьсгал
[засварлах | кодоор засварлах]| Цаг уурын мэдээлэл: Улаан-Үд (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1847–одоо) | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Сар | 1 сар | 2 сар | 3 сар | 4 сар | 5 сар | 6 сар | 7 сар | 8 сар | 9 сар | 10 сар | 11 сар | 12 сар | Жил |
| Макс. Температур °C (°F) | −0.4 (31.3) |
7.9 (46.2) |
19.8 (67.6) |
28.7 (83.7) |
35.6 (96.1) |
40.0 (104.0) |
40.6 (105.1) |
39.7 (103.5) |
32.2 (90.0) |
24.7 (76.5) |
11.3 (52.3) |
5.2 (41.4) |
40.6 (105.1) |
| Дундаж дээд °C (°F) | −17.6 (0.3) |
−10.6 (12.9) |
0.4 (32.7) |
10.7 (51.3) |
18.6 (65.5) |
25.5 (77.9) |
27.5 (81.5) |
24.2 (75.6) |
16.8 (62.2) |
6.9 (44.4) |
−5.2 (22.6) |
−14.8 (5.4) |
6.9 (44.4) |
| Өдрийн дундаж °C (°F) | −22.8 (−9.0) |
−17.5 (0.5) |
−6.7 (19.9) |
3.4 (38.1) |
10.9 (51.6) |
17.9 (64.2) |
20.6 (69.1) |
17.7 (63.9) |
10.0 (50.0) |
0.8 (33.4) |
−10.3 (13.5) |
−19.4 (−2.9) |
0.4 (32.7) |
| Дундаж доод °C (°F) | −27.2 (−17.0) |
−23.5 (−10.3) |
−13.0 (8.6) |
−3.0 (26.6) |
3.8 (38.8) |
11.1 (52.0) |
14.6 (58.3) |
12.3 (54.1) |
4.6 (40.3) |
−4.0 (24.8) |
−14.4 (6.1) |
−23.2 (−9.8) |
−5.2 (22.6) |
| Мин. температур °C (°F) | −54.4 (−65.9) |
−44.9 (−48.8) |
−40.4 (−40.7) |
−28.0 (−18.4) |
−15.1 (4.8) |
−3.9 (25.0) |
1.2 (34.2) |
−4.0 (24.8) |
−11.4 (11.5) |
−27.9 (−18.2) |
−38.0 (−36.4) |
−48.8 (−55.8) |
−54.4 (−65.9) |
| Дундаж хур тунадас см (инч) | 5 (0.2) |
3 (0.1) |
3 (0.1) |
6 (0.2) |
18 (0.7) |
34 (1.3) |
64 (2.5) |
63 (2.5) |
27 (1.1) |
7 (0.3) |
9 (0.4) |
11 (0.4) |
250 (9.8) |
| Average extreme snow depth см (инч) | 12 (4.7) |
12 (4.7) |
4 (1.6) |
0 (0) |
0 (0) |
0 (0) |
0 (0) |
0 (0) |
0 (0) |
0 (0) |
3 (1.2) |
9 (3.5) |
12 (4.7) |
| Бороотой өдөр | 0 | 0.04 | 1 | 6 | 10 | 14 | 16 | 15 | 13 | 7 | 1 | 0 | 83 |
| Цастай дундаж өдөр | 15 | 11 | 9 | 8 | 2 | 0.03 | 0 | 0 | 1 | 8 | 17 | 18 | 89 |
| Дундаж харьцангуй чийгшил (%) | 77 | 75 | 66 | 53 | 49 | 57 | 64 | 69 | 68 | 68 | 76 | 78 | 67 |
| Сарын дундаж нартай цаг | 115 | 155 | 225 | 248 | 287 | 288 | 270 | 247 | 211 | 167 | 113 | 92 | 2,418 |
| Эх сурвалж 1: Погода и Климат[7] | |||||||||||||
| Эх сурвалж 2: NOAA (нар, 1961-1990)[8] | |||||||||||||
Үзмэрүүд
[засварлах | кодоор засварлах]- "В.Ленины толгой" хөшөө- Улаан-Үд хотын төв талбайд байрадлаг. 1970 онд барьж эхлээд 1971 оны 11-р сарын 5-нд нээлтээ хийсэн.
- Байгаль нуур орчмын ард түмний угсаатны зүйн музей нь Оросын хамгийн том задгай музейнүүдийн нэг юм. Тус музейд Хүннүгийн үеэс 20-р зууны дунд үе хүртэлх түүхэн олдворууд, түүний дотор Сибирийн ард түмний модон архитектурын өвөрмөц цуглуулга болох 40 гаруй архитектурын дурсгалууд хадгалагддаг.
- Буриадын Байгалийн музейн орчин үеийн үзэсгэлэнд палеонтологи, амьтан судлал, геологи, ургамлын өвөрмөц цуглуулга багтсан болно.
- Буриадын түүхийн музей нь хүрэл зэвсгийн үе, төмөр зэвсгийн үе, дундад зууны үе, Хүннүгийн үеийн археологийн баялаг цуглуулга, мөн 18-р зуунаас өнөөг хүртэлх Байгаль нуурын хойг болон Ар Байкалийн бүс нутагт амьдарч байсан ард түмний угсаатны зүйн цуглуулга, гоёл чимэглэлийн болон хэрэглээний урлагийн цуглуулгатай. Буддын шашны эд зүйлсийн цуглуулга онцгой байр суурь эзэлдэг.
Зургийн цомог
[засварлах | кодоор засварлах]
Хотын захиргааны байр
Хамбын хүрээ
Лениний гудамж
"Ленины толгой" хөшөө
.jpg)
Цахим холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]
 |
Wiktionary: Улаан-Үд – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |
Эшлэл
[засварлах | кодоор засварлах]- 1 2 3 "Baikal24".
- ↑ Оросын Холбооны Улсын Статистикийн Алба (2011). Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1 [2010 оны Бүх Оросын хүн амын тооллого, 1-р боть]. Всероссийская перепись населения 2010 года [2010 оны Бүх Оросын хүн амын тооллого] (Орос хэлээр). Холбооны Улсын Статистикийн Алба.
- 1 2 Эш татахад гарсан алдаа: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "Ref28". - 1 2 Эш татахад гарсан алдаа: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "Ref405". - ↑ "Об исчислении времени". Официальный интернет-портал правовой информации (Орос хэлээр). 2011-07-03. Татаж авсан: 2019-01-19.
- ↑ Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. (Russian Post). Поиск объектов почтовой связи (Шуудангийн объект хайх) (Орос хэлээр)
- ↑ "Climate Ulan-Ude". Pogoda.ru.net. Татаж авсан: 2026-05-29.
- ↑ "ULAN-UDE/MUHINO 1961–1990". NOAA. Эх хувилбараас архивласан: 2023-06-20. Татаж авсан: 2026-05-29.
Бүгд Найрамдах Буриад Улсын засаг захиргааны хуваарь (23) | ||
|---|---|---|
| бүгд найрамдах улсаас захирдаг хот (2) |  | |
| аймаг (21) | ||