Оросын Холбооны Улс

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «ОХУ» гээд холбогдов —
Jump to navigation Jump to search
Российская Федерация
Оросын Холбооны Улс
ᠣᠷᠤᠰ ᠤᠨ
ᠬᠣᠯᠪᠤᠭᠠᠨ ᠤ
ᠤᠯᠤᠰ
Оросын төрийн далбаа
Оросын төрийн сүлд
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Албан хэл Оросоор1
Нийслэл Москва
Төрийн тэргүүн Ерөнхийлөгч
Владимир Путин
Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд
Михаил Мишустин
Газар нутгийн талбай 17.075.400 км² (1.), үүнээс
европт: 3.952.550 км²,
азид: 13.122.850 км²
Крымтай: 17.102.344[A 1] км²
Хүн ам 144.526.636[1] (Крымыг хасаад)
146.877.088 (Крымын хамт); 2018
Хүн амын нягтрал 8 (179.) хүн/км²
Хүн амын өсөлт +0,2 % (2012)[2] жилд
ДНБ
  • Нийт (нэрлэсэн)
  • Нийт (ХАЧХ)
  • ДНБ/Хүн ам (нэрл.)
  • ДНБ/Хүн ам (ХАЧХ)
2019[3]
  • 1.702 тэрбум $ (11.)
  • 4.136 тэрбум $ (6.)
  • 11.601 $ (65.)
  • 28.184 $ (58.)
Хүний хөгжлийн илтгэцүүр 0,824 (52.) (2019)[4]
Мөнгөн тэмдэгт Рубль (RUB)
Үүсэл 0862 он: Киевийн Русь
1263 он: Москвагийн Их Вант Улс
1547 он: Оросын Царьт Улс
1721 он: Оросын Хаант Улс[5]
1917 он: Бүгд Найрамдах Орос Улс
1917 он: Зөвлөлт Орос Улс[A 2]
1917 он: ЗСБНХОУ
1922 он: Зөвлөлт Холбоот Улс

1990 он: Оросын Холбооны Улс (Суверенитет байдлын тунхаглал)[6]

Төрийн дуулал ОХУ-ын төрийн дуулал
Үндэсний баярын өдөр 6-р сарын 12 (Оросын Өдөр)
Цагийн бүс UTC+2-оос UTC+12 хүртэл
ТХ-н дугаар RUS
ISO 3166 RU, RUS, 643
Домэйн нэр .ru, .рф und .su
Утасны бүсчлэлийн дугаар +7
1 Харьяа Бүгд Найрамдах Улсууд ба өөртөө засах тойрог дахь үндэстнүүдийн хэл. Бусад хэл нь орон нутгийн албан ёсны хэл.
Russian Federation (orthographic projection) - Crimea disputed.svg

Орос Улс (орос. Дуудлага Россия), албан ёсоор Оросын Холбооны Улс (товчоор ОХУ, орос. Российская Федерация) нь хойд Евразийн улс юм. Орос нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай Бүгд Найрамдах Улс. Энэхүү улсын холбооны бүрэлдэхүүн нь найман холбооны тойрог ба 85 холбооны байгууламжаас бүрдэнэ. Оросын Холбооны Улс нь өргөн уудам нутагтай бөгөөд тус улсын үндсэн нутаг дэвсгэртэй хиллэх улсуудыг цагийн зүүний дагуу нэрлэвэл Умард Солонгос, Хятад, Монгол, Казахстан, Азербайжан, Гүрж, Украин, Беларусь, Латви, Эстони, Финланд, Норвеги зэрэг болно. Харин Оросын эксклав буюу эх нутгаасаа салангид орших Калининград мужтай нь Литва ба Польш улс хиллэдэг. Мөн зүүн умард хэсгээрээ далайгаар Америкийн Нэгдсэн Улсын Аляска мужтай хиллэлдэг бөгөөд Швед, Дани, Турк, Япон улстай далайгаар мөн ойр хил залгадаг байна.

Дэлхийн хамгийн том болох 17,075,400 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, хүн амын тоогоороо 8 дугаарт ордог, нийт 143 сая хүнтэй том улс юм. Тайлбарлавал, Оросын газар нутаг Хойд Азийг бүхэлд нь, Европын 40 хувийг бүрхдэг, хөндлөнгөөрөө 9 цагийн бүсээр хуваагддаг, олон янз байгаль, газрын тогтоц бүхий уудам болно. Мөн дэлхийд эрдэс баялаг ба эрчим хүчний эх үүсвэр, ой, цэнгэг усны нөөцөөрөө тэргүүлнэ.

Оросууд 988 оноос Христийн шашны урсгал Үнэн алдартны шашинд сүсэглэсэн дагасан юм. 13 дугаар зуунд Монголын байлдан дагууллын үед Киевт төвлөрсөн улс цохигдон бутарснаар, Алтан Ордны улсын албат, гувчуур төлөгч болцгоов. Москвагийн гүнт улсыг хүрээлэн нэгдсэн Оросууд 1380 онд Куликовын тулалдаанд Мамайн цэргийг цохисноор бүрэн тусгаар тогтнож, түүнээс хойш газар нутгаа тэлжээ. Хожим 17-18 дугаар зуунд дорно зүгт шашинаа дэлгэрүүлж, байлдан дагуулах, нэгтгэн хавсаргах, газар зүйн нээлт хийх нэрийдлээр Оросын эзэнт гүрэн нь Польшоос Аляска хүртэлх нутаг тэлж өргөн уудам газар нутагтай болжээ.

1917 оны коммунист хувьсгалаар Хаант ёсыг халж Зөвлөлт Холбоот Улс залгамжлахад гол холбох үндсэн бүрэлдэхүүн улс нь Орос байв. ЗХУ-ын үед шинжлэх ухаан, технологийн үсрэнгүй хөгжилд хүрч, сансарт хүн анх нисгэсэн. 1991 оны ЗХУ задран бутарсанаар бусад 14 БНУ-ын адил 1991 онд тусгаар улс болж ОХУ байгуулагдаж хуучин ЗХУ-ын залгамж улс болсон юм.

Эдүгээ Орос нь худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний (ДНБ) хэмжээгээр дэлхийд 6-д, нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээгээр 9-д эрэмбэлэгддэг, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн Байнгын 5 гишүүн орнуудын нэг, Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн тэргүүлэх гишүүн, Их Наймын гишүүн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн цөмийн зэвсэгтэй 5 орны нэг гэх мэт нөлөө бүхий том гүрэн юм.

Нэрний гарал үүсэл[засварлах | edit source]

"Росия" (гре. Ρωσία) гэсэн нэр томьёоны талаарх анхны бичээс нь X зууны дунд үеэс эхлэлтэй. Энэ нь Византын эзэн хаан Константин Порфирогенитийн "Ёслолын тухай", "Эзэнт гүрний засаг захиргааны тухай" бүтээлүүдэд Оросын грек нэрээр олддог. Кирилл бичигт "Росия" (Ρωσία) гэдэг үгийг анх 1387 оны 4-р сарын 24-ний өдөр Константинополь хотод бишоп Киприаны цолонд хэрэглэсэн бөгөөд "Киев ба Бүх Оросын бишоп" хэмээн биечлэн гарын үсэг зуржээ. Төр нь хаан ширээнд залах ёслолын дараа: 1547 онд IV Иван хаант улсад хуримаа хийсний дараа уг мужийг Оросын эзэнт гүрэн гэж нэрлэж эхлэв. Үгийн орчин үеийн зөв бичгийн дүр төрх - "С" гэсэн хоёр үсэгтэй - XVII зууны дунд үед гарч ирсэн бөгөөд эцэст нь I Петрийн удирдлаган дор бүрэн нэгтгэгджээ. Романов удмын I Петр хаан төрийн эрхэнд гарч 1700 онд Оросын Эзэнт улс байгуулж томоохон өөрчлөлт хийж Орос улст европоос эрдэмтэн, инженерүүд урин авчирч "Европ руу цонх, үүд нээж" өөрийн усан флот, аж үйлдвэрийг хөгжүүлжээ.

Газар зүй[засварлах | edit source]

Газар зүйн байрлал[засварлах | edit source]

ОХУ-ын тунхагласан хил хязгаар дахь нутаг дэвсгэр нь 17,125,191 км² (дэлхийн улс орнуудын дунд газар нутгийн хэмжээгээр нэгдүгээрт) бөгөөд энэ нь Өмнөд Америк тивээс арай бага юм. Бүхэлдээ хойд бөмбөрцөгт байрладаг бөгөөд Оросын ихэнх нутаг нь зүүн бөмбөрцөгт байрладаг, зөвхөн Чукоткийн автономит тойргийн зүүн хэсэг нь баруун бөмбөрцөгт байрладаг. Номхон далай ба Хойд мөсөн далайн ус, мөн Атлантын далайн Балтийн, Хар, Азовын тэнгисүүдээр угаагдаж, дэлхийн хамгийн урт эргийн шугамыг эзэмшдэг (37.653 км). Орос нь Евразийн эх газрын хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд Зүүн Европын ихэнх хэсэг, Азийн хойд хэсгийг бүхэлд нь эзэлдэг. Уралын уулс ба Кумо-Маныч хотгор нь Оросыг Европ, Азийн хэсгүүдэд хуваадаг. Европ, Азид ч гэсэн Орос улс нь нутаг дэвсгэрийн хувьд хамгийн том муж бөгөөд хэсэгчлэн оршдог.

Хил хязгаар[засварлах | edit source]

Оросын Холбооны Улс нь хиллэдэг улсуудын тоогоороо Хятадтай адил хамгийн олон буюу 14 улстай хамтын газрын хилтэй. Газрын хилийн нийт урт нь 20.027 километр. Үүнээс гадна Орос нь таван тэнгис болон далайн хилтэй ба нийт эргийн урт нь 37.653 километр үргэлжилнэ.

Оросын эх нутагтай хиллэх улсуудыг нар зөв эргүүлэн тоочбол Умард Солонгос Улстай (19 км) зүүн урд талаараа хиллэнэ. Дараа нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай (3605 км) эхний удаа хиллэх ба үргэлжлүүлээд Монгол Улстай (3485 км) хиллэнэ. Монгол Улстай хиллэсэн хил дуусангуут ахиад Хятадтай (40 км) хоёр дахь удаагаа хиллэдэг. Ингээд Казахстан Улстай (6846 км) маш урт газраар болон Каспийн тэнгисийн эргийн зурвасын хилтэй. Кавказын нуруунд Азербайжан (284 км) ба Гүрж Улстай (723 км) хиллэнэ. Хар тэнгис нь Оросын ази, ервопын хилийн зааг болно. Эндээс баруун урд талаараа Украинаар (1586 км, Крымийн хамт) дамжин дараа нь умард талд нь орших Беларусь Улсаар (959 км) үргэлжлэх ба эндээс Балтын Улсууд болох Латви (217 км), Эстониор (334 км) үргэлжилнэ. Үргэлжлүүлээд Балтын тэнгисийн зурвас газар дараа нь Финланд Улстай (1340 км), эцэст нь баруун хойд хэсгээрээ Норвегитой (196 км) хиллэдэг.

Дараа нь эргийн хил эхлэх ба умард талаараа улс бүхэлдээ Умард мөсөн далайн хилтэй. Дөнгөж 85 км өргөнтэй 30-аас 50 метрийн гүнтэй Берингийн хоолойгоор ОХУ хамгийн зүүн талаараа Аляскаас тусгаарлагдана. Үргэлжлүүлээд Номхон далай руу гарах гарц болох Берингийн тэнгисийн эрэг, төгсгөлд нь Агнуурын тэнгисээр дамжин Япон тэнгис рүү гарах гарцтай.

Оросын Холбооны Улс (Оросын Холбооны Улс)

Геологийн бүтэц[засварлах | edit source]

ОХУ-ын Европын хэсэг нь Зүүн Европын платформ дээр байрладаг. Энэ нь кембрийн өмнөх магмын болон метаморф чулуулаг дээр суурилдаг. Уралын нуруу, Енисей голын хоорондох хэсгийг Баруун Сибирийн залуу платформ эзэлж байна. Енисейн зүүн хэсэг нь эртний Сибирийн платформ бөгөөд Лена гол хүртэл үргэлжлэх бөгөөд ихэвчлэн Төв Сибирийн өндөрлөгт таардаг. Платформуудын зах хэсэгт газрын тос, байгалийн хий, нүүрсний ордууд байдаг. ОХУ-ын атираат бүс нутгуудад Балтийн бамбай, Урал, Алтай, Урал-Монголын эпипалеозойн атирааны бүслүүр, Номхон далайн атираат бүсний баруун хойд хэсэг, Газар Дундад тэнгисийн атираа бүсний гаднах бүсний хэсэг багтана. Кавказын хамгийн өндөр уулс нь залуу атираат газруудаар хязгаарлагддаг. Атираат газар нь металлын хүдрийн үндсэн нөөцийг агуулдаг.

Сибирийн платформ нь эпиархын настай. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дэх нүүрс, чулуулаг, калийн давс, нефть, хийн томоохон ордууд нь Сибирийн тавцангийн бүрхүүл, Норильскийн зэс-никелийн ордууд хавхны интрузив, алмаз нь кимберлитийн хоолойтой холбоотой.

Эртний 2 платформыг тусгаарласан Урал-Монголын эпипалеозойн атираат бүсний бүтцэд Рифей, Байгаль, Салайр, Каледониан ба Герциний нугалах бүсүүд байдаг. Рифейн ба Байгалийн нугалаас бүхий Енисей-Саян-Байгалийн бүс нутаг нь Сибирийн тавцангийн хүрээг хамардаг. Зүүн Европын тавцантай хилийн дагуу хойд хэсэгт нь нүүрсний орд, хотгорын дунд хэсэгт поташийн орд агуулсан Пермийн давхаргуудаар дүүрсэн Сис-Уралын урд ирмэг байна.

ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээрх Номхон далайн нугаламын бүслүүрийг хойд баруун хойд хэсгээр төлөөлдөг бөгөөд үүнд эртний Рифейн өмнөх массивууд, мезозой, кайнозойн эвхэгддэг хэсгүүд, орчин үеийн тектоникийн идэвхтэй бүсүүд байрладаг. Верхоянск-Чукоткагийн бүс нутагт Юрийн галавын болон Цэрдийн доод боржингийн интрузивтай холбоотой алтны ордууд, цагаан тугалга, вольфрам, мөнгөн усны ордууд байдаг. Нүүрсний томоохон ордуудыг Предверхоянскийн тэвш ба Зырянскийн тэвшний мелассаар битүүмжилжээ.

Баруун Камчаткын атирааны систем нь дээд цэрдийн теригенийн геосинклиналь цогцолбор бөгөөд энэ нь боржин-гнейс ба занарын үндсэн подвалд ууссан бөгөөд эвхсэний дараа палеоген-неогенийн чулуулаг давхцсан байв. Зүүн бүс нь орчин үеийн галт уулын шинжтэй байдаг (28 идэвхтэй галт уул).

Газрын гадаргуу[засварлах | edit source]

ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 70 гаруй хувийг тэгш, нам дор газар эзэлдэг. Тус улсын баруун хэсэг нь Зүүн Европын өргөн уудам тал нутагт байрладаг бөгөөд нам дор газар (Каспий болон бусад), өндөрлөгүүд (Валдай, Төв Орос гэх мэт) ээлжлэн солигддог. Уралдааны уртассан уулын систем нь Зүүн Европын тэгш тал ба Баруун Сибирийн нам дор газрыг тусгаарладаг. Сүүлчийн зүүн талд Төв Якутскийн нам дор газар руу жигд эргэж, тусгаарлагдсан нуруу бүхий Төв Сибирийн өндөрлөг байрладаг.

Тус улсын өмнөд ба зүүн хэсгүүд нь ихэвчлэн уулархаг нутагтай. Европын хэсгийн өмнөд хэсэгт Их Кавказын хойд нуруунууд (энд Оросын хамгийн өндөр оргил Эльбрус (5642 м), Сибирийн өмнөд хэсэгт Алтай, Баруун ба Зүүн Соёны нуруу, Становое өндөрлөг газар болон бусад уулын системүүд байрладаг. Зүүн хойд Сибирь ба Алс Дорнод - бүс нутаг Сихотэ-Алин, Верхоянск, Черский гэх мэт дунд өндөр уулсын нуруу давамгайлдаг. Камчаткын хойг (энд Евразийн хамгийн өндөр галт уул, Ключевская Сопка (4750 м) ба зүүн хязгаарт орших Курилын арлууд - галт уулын нутаг. Тэдгээрийн 200 гаруй нь байдаг. тэдний 50 орчим нь идэвхтэй байдаг.

Дотоод ус[засварлах | edit source]

Орос бол дэлхийн хамгийн усархаг орнуудын нэг юм. Тус улс нь дэлхийн цэвэр усны нөөцөөрөө дэлхийд тэргүүлдэг. Гадаргын ус нь ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 12.4% -ийг эзэлдэг бөгөөд гадаргын усны 84% нь Уралын зүүн хэсэгт төвлөрдөг. Усны хэрэглээний бүтцэд үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ давамгайлдаг.

Байгал нуур бол дэлхийн хамгийн том цэнгэг устай нуур юм. Тус улсын зүүн хэсэгт байрладаг (31,700 км² орчим) бөгөөд энэ нь манай гаригийн хамгийн гүн нуур юм.

Ашигт малтмал[засварлах | edit source]

Хамгийн том газар нутагтай Орос төрөл бүрийн ашигт малтмалаар баялаг бөгөөд газрын тосны нөөцийг улс орны олон бүс нутагт, тухайлбал Тюмень муж, Сахалин, Башкортостан, мөн лангуун дээр янз бүрийн хэмжээгээр судалж байсан бөгөөд байгалийн хийн нөөц нь Ямало-Ненецкийн автономит тойрогт байдаг.

Түүх[засварлах | edit source]

Үндсэн өгүүлэл: Оросын түүх

Эртний үе[засварлах | edit source]

Орос орон өргөн уудам болохоор түүхийг олон янзаар дурдаж болно. Эрт үед Каспи, Хар тэнгисийн эрэг, нам доор газраар Скиф, Авар, Хүн гэх мэт нүүдэлчин соёл оршин байв. Гэвч Орос улсын түүхийн бат суурь нь өрнө захын Орос нутгаас эхэлнэ. 860 онд Новгородын эзэн (гүн) Рюрик гэгч викинг хүн Хазар Түргүүдийг ухраан эзэмшлээ өргөтгөсөн нь Волхов гол, Днепр мөрний хөндийн худалдааны замын эзэрхсэн, Зүүн Славуудын түүхэн дэх анхны төрт улс Киевийн Русь болжээ. Викинг хүний байгуулсан улс боловч 10-р зууны эцэст хүн амын олонх нь Слав угсаатан байжээ. Энэ үед Визант (Грек)-аас худалдаа, шашин, соёлыг идээшүүлэн хүртэж байв. Киевийн Русь 988 оноос албан ёсоор Христосын шашныг дагаж, аажмаар энд Үнэн алдартны шашин салбарлан хөгжжээ. 11-р зууны Цэцэн Ярославын үед Орост (өнөөгийнхөөр Орос орны өрнө захаар) эдийн засаг, уран зохиол, барилга урлал мэдэгдэхүйц сайн дэлгэрэв. Бурангуй нийгэм (феодализм)-ийн зүй тогтол ёсоор олон ноёд хооронд байлдаан тэмцэл тасарч байгаагүй. 1237-1240 онд Монголчууд Владимир, Киевийг довтолсноор Зүчийн улсад 1480 он хүртэл захирагджээ. Түлхэгдсэн Оросын төв Новгород болж, 1240 онд Нева голд Шведийг дарсан зэрэг байлдаанаар умар зүгт нутаг тэлжээ. Үүнээс Монгол-Алтан Ордыг сөрөх Москва, Доод Новгород, Тверь зэрэг хот суурин босч байв. Шашныхантайгаа хамжиж тархай ноёдыг цуглуулсан Доны Дмитрий 1380 оны шийдвэрлэх Куликовын тулалдаанаар Мамайн цэргийг цохижээ.

Дундад зуун[засварлах | edit source]

15-р зуунд Москвагийн гүн III Иван үндсэндээ газар газрын олон гүнг үгэндээ оруулж, Орос улсын "их гүн" (великий князь) болжээ. 1453 онд Византийн Константинополь Османд эзлэгдэж төгссөнөөр Византын агуу өвийг Орос залгаж байна гэдэг ойлголтоор их ван IV [Догшин] Иван «царь» гэдэг цолыг бий болгон өөрөө анхлан хүртсэн. Догшин Иван Балтын тэнгист гарцтай болохын тулд Ливонтой (1558–1583) олон жил байлдаж, дорнош Астрахань (1556 онд буулган авсан), Казань (1552) ханлигийг мөхөөж, Уралыг давж Сибирьт цэргээ илгээж газар нутгаа тэлснээр олон үндэстний Орос, Зөвлөлтийн шав тавигджээ. 1600-аад оны дотоодын хямралын үед Романовын удамд засгийн эрх шилжсэн. Оросынхон газар нээгч жуулчдын гаргасан зам, арьс, үнэт эд олох сэдэл, казак цэргийн хүчээр 17-18-р зуунд нутгаа Номхон далай хүртэлхи нутгийг эзэлжээ. 1721 онд албан ёсоор Оросын эзэнт гүрэн (Российская империя) гэсэн утгат нэрээ тунхаглажээ. Гэхдээ энэ улсыг Монголчууд 20-р зууны эхэнд Зөвлөлт Оросоос нь ялгаж Хаант Орос улс л гэдэг байсан билээ. I Петр (1682–1725 оны хооронд төр барьсан), Елизавета (1741–1762), II Екатерина (1762–1796), II Александр (1855–1881) зэрэг түүхэнд тодоор үлдсэн хаад төр барьж, өнөөгийнхөөр хэлвэл Финланд, Польшоос Аляска, Өвөр Кавказ, Дундад Ази хүрсэн уудам газар нутгийг дайтахдаа дайтаж, туслахдаа туслаж мухардуулсаар өөрийн улсынх болгож байв. 1878 онд Османы улстай дайтаж хамар дээр нь байх Болгарыг чөлөөлж хүч чадлаа бахдуулжээ.

Орчин үе[засварлах | edit source]

Зөвлөлт Холбоот Улс 1941.

19-р зууны төгсгөл, 20-р зууны эхээр хувьсгалын үзэл санаа дэлгэрч, дэлхийн нэгдүгээр дайны үед буюу 1917 оны 2-р сард хөрөнгөтнүүд эзэн хаан II Николайг түлхэн унагав. 11-р сард (Октябрын хувьсгал) шал өөр буюу ажилчин тариачдад засгийн эрх шилжив. Дайны дараах гэрээгээр Украин, Польш, Финланд, Балтын орнуудын нутгаа алдсанаас Украйн, Балтын гурвыг эргүүлж авсан ч зууны адагт дахин тавьж явуулсан. Цагаан арми, салан тусгаарлагч ястан үндэстний цэрэг, төртэй шинэ төрж гарсан Зөвлөлт улс, түүний улаан арми хэдэн жил байлдаж дийлжээ.

1922 онд үүсэн байгуулагдсан ЗХУ-ын гол цөм нь Орос орон байсан ба 1922 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс (ЗСБНХОУ) нэрээр хожмын ойлголтоор 15 бүгд найрамдах улсынх нь нэг болж байгуулагджээ. 1924 онд хувьсгалын удирдагч Ленин өөд болж Сталины үе (1924-1953) эхлэжээ. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг, аж үйлдвэржилт, хөдөө аж ахуйн хамтрал төрийн бодлогоор хэрэгжиж байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд өрнөөс дэлхийн эзлэхийг санаархагч Нацист Герман, түүний хамсаатан дорнын Японыг сөрж зогсоосон нь ЗХУ байлаа. Энэхүү Аугаа эх орны дайнд ЗХУ-ийн 30 сая хүн амь алдсан байдаг. Хардалт сэрдлэг маягаар олон сая хүнийг хэлмэгдүүлсэн нь Сталины нэрийг түүхнээ бараатуулдаг.

1945-1990 оны хооронд ЗХУ-аар толгойлуулсан коммунист (эв хамт), АНУ-аар толгойлуулсан демократ (ардчилсан) хоёр үзэлд дэлхийн улсууд хуваагдажй бие биенээ хүчирхэгжихийг эсэргүүцдэг болжээ. 1945 онд Америк түрүүлээд цөмийн зэвсэгтэй болсон бол 1961 онд Зөвлөлт түрүүлээд сансарт хүн нисгэжээ. 1985 оноос Горбачёвын санаачилсан "Перестройка" (ил тод байдал) шинэчлэл нь ЗХУ болон коммунист улсуудыг ардчилсан зам руу урвуулах үүдийг нээжээ. 1991 онд ЗХУ албан ёсоор задарснаар Орос улс дангаараа буюу Оросын Холбооны Улс (ОХУ) байгуулагдсан.

Төр засаг[засварлах | edit source]

ОХУ-ын үндсэн хууль ёсоор, төр нь холбооны байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах засаглалт, ардчилсан дэглэмт улс юм. Улсын тэргүүн нь ерөнхийлөгч, засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд. Төр нь төлөөллийн ардчилсан, олон намын тогтолцоотой ба эрх мэдэл нь 3 доорх гурван бүтцэд салбарлана.

Дээд танхим болох Холбооны Зөвлөл: Харъяат анги бүрээс 2 төлөөлөгчийн эрхтэй, нийт 166 гишүүнтэй. Холбооны хууль, дайн зарлах, олон улсын гэрээг батламжлах, ерөнхийлөгчид итгэл үзүүлэх эсэх шийдвэрлэдэг.
Доод танхим болох Төрийн Дум: Хувь тэнцүүлсэн (Пропорционал) саналын аргачлалт сонгуулаар сонгогдох 450 суудалтай хууль тогтоох байгууллага.
  • Гүйцэтгэх: Ерөнхийлөгч давамгай эрхтэй. 1991 онд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч нь Борис Ельцин, 2000 оноос Владимир Путин, 2008 оноос Дмитрий Медведев, 2012 оноос дахин Владимир Путин юм. ОХУ-ын Засгийн газар нь төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага. Засгийн газар нь дарга, тэргүүн дэд дарга, дэд дарга, холбооны сайд нараас бүрэлдэнэ. Засгийн газрын даргыг Ерөнхийлөгч Төрийн думтай зөвлөлдөж томилно. Ерөнхийлөгч үүргээ биелүүлж чадахгүй болсон нөхцөлд Засгийн газрын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Хэрэв Засгийн газрын даргад нэр дэвшсэн хүнийг Төрийн дум гурван удаа буцаавал Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг томилж, Төрийн думыг тарааж, шинээр сонгууль явуулна.
  • Шүүх: Ерөнхийлөгчийн саналаар Үндсэн хуулийн цэц, Дээд шүүх, Хөндлөнгийн шүүхийн бүрэлдэхүүнийг Холбооны Зөвлөл баталдаг.

Орон нутаг[засварлах | edit source]

1993 оны үндсэн хуулийн хүрээнд 2008 оны өөрчлөлтийн дараагаас 6 өөр зүйлийн 83 махбодоос Оросын холбоо бүрдэх болжээ. 2000 оноос хойш хэд хэдээр нь бүсчлэн холбооны 8 тойрог болгоод ерөнхийлөгчид давхар захируулсан байдаг. Орос улсад 367 хот байдаг бөгөөд 2010 оны судалгаагаар 387 болсон.

Federal subjects of Russia (by type).svg


Оросын холбооны наян гурван махбодын үндсэн танилцуулга
Туг, сүлд,
томъёо
Холбооны махбодын
монгол бичгийн нэр
Газар
нутаг[7]
Хүн ам
(2013.1.1)[8]
Нутгийн
төв
Хэдэн
нутагтай
Аль холбооны
тойргийнх вэ?
кирил худам км²   ↑↓  хүн   ↑↓ 
Бүгд Найрамдах Улс (оросоор республика) буюу улсын цөөн тоот ард түмэн өөртөө засах тодорхой эрх эдлэх орон (21) —
1 Flag of Adygea.svg Coat of arms of Adygea.svg 01 Адыгей 7,792 80 444,403 74 Майкоп 9 Өмнөд
2 Flag of Altai Republic.svg Coat of Arms of Altai Republic.svg 04 Алтай altai oron 92,903 35 210,344 79 Горно-Алтайск 11 Сибирийн
3 Flag of North Ossetia.svg Wapen Ossetien.svg 15 Умард Осети 7,987 79 706,123 68 Владикавказ 9 Хойд Кавказын
4 Flag of Bashkortostan.svg Coat of Arms of Bashkortostan.svg 02 Башкортостан 142,947 27 4,060,957 7 Уфа 63 Ижилийн
5 Flag of Buryatia.svg Coat of Arms of Buryatiya.svg 03 Буриад buriyad oron 351,334 15 971,810 54 Улаан-Үд 23 Сибирийн
6 Flag of Dagestan.svg Coat of Arms of Dagestan.svg 05 Дагестан 50,270 52 2,946,035 13 Махачкала 52 Хойд Кавказын
7 Flag of Ingushetia.svg Coat of Arms of Ingushetia.svg 06 Ингушет 3,700 81 442,255 72 Магас 8 Хойд Кавказын
8 Flag of Kabardino-Balkaria.svg Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg 07 Кабардино-Балкари 12,470 78 858,946 59 Нальчик 13 Хойд Кавказын
9 Flag of Karachay-Cherkessia.svg Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg 09 Карачай-Черкеси 14,277 77 471,847 75 Черкесск 12 Хойд Кавказын
10 Flag of Karelia.svg Coat of Arms of Republic of Karelia.svg  10 Бүгд Найрамдах Карель Улс 180,520 18 636,932 67 Петрозаводск 18 Баруун Хойд
11 Flag of Komi.svg Coat of Arms of the Komi Republic.svg 11 Коми 416,774 13 880,639 54 Сыктывкар 20 Баруун Хойд
12 Flag of Mari El.svg Coat of Arms of Mari El.svg  12 Мари Эл 23,375 73 690,349 65 Йошкар-Ола 17 Ижилийн
13 Flag of Mordovia.svg Coat of Arms of Mordovia.svg 13 Мордова 26,128 68 818,566 62 Саранск 23 Ижилийн
14 Flag of Sakha.svg Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg 14 Саха 3,083,523 1 955,580 58 Якутск 36 Алс дорнодын
15 Flag of Tatarstan.svg Coat of Arms of Tatarstan.svg 16 Татарстан 67,847 44 3,822,038 8 Казань 45 Ижилийн
16 Flag of Tuva.svg Coat of arms of Tuva.svg 17 Тува 168,604 21 310,460 77 Кызыл 19 Сибирийн
17 Flag of Udmurtia.svg Coat of arms of Udmurtia.svg 18 Удмурт 42,061 57 1,517,692 31 Ижевск 25 Ижилийн
18 Flag of Kalmykia.svg Coat of Arms of Kalmykia.svg 08 Бүгд Найрамдах Халимаг Улс qalimaɣ oron 74,731 40 284,140 78 Элст 14 Өмнөд
19 Flag of Khakassia.svg Coat of arms of Khakassia.svg 19 Хакас 61,569 46 533,025 71 Абакан 13 Сибирийн
20 Flag of the Chechen Republic.svg Coat of arms of Chechnya.svg 20 Чечень 15,647 75 1,324,767 38 Грозный 19 Хойд Кавказын
21 Flag of Chuvashia.svg Coat of Arms of Chuvashia.svg 21 Чуваш 18,343 74 1,243,431 41 Чебоксары 26 Ижилийн
хязгаар (оросоор край) гэдэг нь үндсэндээ Оросууд байдаг боловч мужтай харьцуулахад зах хязгаар, сийрэг суурьшилт газар (9) —
22 Flag of Altai Krai.svg Coat of Arms of Altai Krai.svg 22 Алтайн хязгаар 167,996 22 2,398,751 22 Барнаул 23 Сибирийн
23 Flag of Kamchatka Krai.svg Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg 41 Камчаткын хязгаар 464,275 10 320,549 76 Камчаткын
Петропавловск
14 Алс дорнодын
24 Flag of Krasnodar Krai.svg Coat of Arms of Krasnodar Kray.svg 23 Краснодарын хязгаар 75,485 41 5,330,181 3 Краснодар 46 Өмнөд
25 Flag of Krasnoyarsk Krai.svg Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg 24 Красноярскийн хязгаар 2,366,797 2 2,846,475 14 Красноярск 61 Алс дорнодын
26 Flag of Zabaykalsky Krai.svg Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg 75 Өвөр Байгалын хязгаар 431,892 12 1,095,169 47 Чит 34 Сибирийн
27 Flag of Perm Krai.svg  Coat of Arms of Perm Krai.svg  59 Пермийн хязгаар 160,236 24 2,634,461 18 Пермь 48 Ижилийн
28 Flag of Primorsky Krai.svg Coat of arms of Primorsky Krai.svg 25 Приморийн хязгаар 164,673 23 1,947,263 26 Владивосток 34 Алс дорнодын
29 Flag of Stavropol Krai.svg Coat of arms of Stavropol Krai.svg 26 Ставрополийн хязгаар 66,160 45 2,790,785 15 Ставрополь 35 Хойд Кавказын
30 Flag of Khabarovsk Krai.svg Krai Khabarovsk coat.png 27 Хабаровскийн хязгаар 787,633 4 1,342,083 35 Хабаровск 19 Алс дорнодын
муж (оросоор область) гэдэг нь Орос үндэстэн анхнаасаа давамгай оршин сууж ирсэн, улсын засаг захиргааны үндсэн нэгж (46) —
31 Flag of Amur Oblast.svg Coat of Arms of Amur oblast.png 28 Амар муж amur muji 361,913 14 816,910 61 Благовещенск 28 Алс дорнодын
32 Flag of Arkhangelsk Oblast.svg Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg 29 Архангельск муж 589,913 8 1,202,295 41 Архангельск 26 Баруун Хойд
33 Flag of Astrakhan Oblast.svg  Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg   30 Астрахань муж 49,024 55 1,013,840 56 Астрахань 13 Өмнөд
34 Белгород муж Белгород 22
35 Брянск муж Брянск 34
36 Владимир муж Владимир 21
37 Волгоград муж Волгоград 39
38 Вологда муж Вологда 28
39 Воронеж муж Воронеж 34
40 Иваново муж Иваново 27
41 Калининград муж Калининград 21
42 Калуга муж Калуга 26
43 Кемерово муж Кемерово 44
44 Киров муж Киров 45
45 Кострома муж Кострома 30
46 Курган муж Курган 26
47 Курск муж Курск 33
48 Flag of Leningrad Oblast.svg Coat of arms of Leningrad Oblast.svg 44 Ленинград муж 83,908 39 1,892,711 27 Санкт-Петербург 18 Баруун Хойд
49 Липецк муж Липецк 20
50 Магадан муж Магадан 9
51 Москва муж Москва 72
52 Мурманск муж Мурманск 19
53 Нижегород муж Доод Новгород 52
54 Flag of Novgorod Oblast.svg Coat of arms of Novgorod Oblast.png 53 Новгород муж 54,501 49 592,415 70 Их Новгород 22 Баруун Хойд
55 Новосибирск муж Новосибирск 35
56 Омск муж Омск 33
57 Оренбург муж Оренбург 48
58 Орёл муж Орёл 35
59 Пенза муж Пенза 33
60 Псков муж Псков 26
61 Ростов муж Донын Ростов 57
62 Рязань муж Рязань 29
63 Самара муж Самар 37
64 Саратов муж Саратов 42
65 Сахалин муж Южно-Сахалинск 19
66 Свердловск муж Екатеринбург 72
67 Смоленск муж Смоленск 27
68 Тамбов муж Тамбов 32
69 Тверь муж Тверь 43
70 Томск муж Томск 20
71 Тула муж Тула 26
72 Тюмень муж Тюмень 26
73 Ульяновск муж Ульяновск 25
74 Flag of Chelyabinsk Oblast.svg Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg 74 Челябинск муж 88,529 36 3,485,272 9 Челябинск 43 Уралын
75 Flag of Irkutsk Oblast.svg Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg 38 Эрхүү муж 774,846 5 2,422,026 21 Эрхүү 36 Сибирийн
76 Ярославль муж Ярославль 20
холбооны ач холбогдолтой хот (оросоор город федерального значения) гэдэг нь аль нэг мужид хамааруулмааргүй их хот (2) —
77 Flag of Moscow.svg Coat of Arms of Moscow.svg 77 Москва хот 2,511 82 11,979,529 1 Москва 125 Төв
78 Flag of Saint Petersburg Russia.svg Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg 78 Санкт-Петербург хот 1,399 83 5,028,313 4 Санкт-Петербург 111 Баруун Хойд
өөртөө засах муж (оросоор автономная область) буюу бүгд найрамдах улс болоход мөчиддөх цөөн тоот ардын суугуул нутаг (1) —
79 Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg 79 Еврейн ӨЗМ 36,266 60 172,671 80 Биробижан 6 Алс дорнодын
өөртөө засах тойрог (оросоор автономный округ) гэдэг нь муж, хязгаарын мэдэл дэх хэт цөөн тоот ард түмний өлгий нутаг (4) —
80 Flag of Nenets Autonomous District.svg Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg 83 Ненецийн ӨЗТ 176,810 20 42,789 83 Нарьян-Мар 2 Баруун Хойд
81 Flag of Yugra.svg Coat of Arms of Yugra.svg 86 Ханты-Мансийн ӨЗТ 534,801 9 1,584,063 28 Ханты-Мансийск 22 Уралын
82 Flag of Chukotka.svg Coat of Arms of Chukotka.svg 87 Чукоткын ӨЗТ 721,481 7 50,780 82 Анадырь 9 Алс дорнодын
83 Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg 89 Ямало-Ненецийн ӨЗТ 769,250 6 541,612 71 Салехард 9 Уралын


Зураг[засварлах | edit source]

Мөн үзэх[засварлах | edit source]

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

  •  Commons: Орос – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
Засгийн газар
Ерөнхий мэдээлэл
  • Russia at UCB Libraries GovPubs
Бусад

Зүүлтийн тайлбар[засварлах | edit source]

  1. Оросын Холбооны Улс нь 2014 оны гуравдугаар сарын 18-наас хойш Крымийг тус улсын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж үздэг.
  2. Andreas Zimmermann: Staatennachfolge in völkerrechtliche Verträge, S. 85 ff.; vgl. auch die Andere Auffassung Schweisfurths, Vom Einheitsstaat (UdSSR) zum Staatenbund (GUS). Juristische Stationen eines Staatszerfalls und einer Staatenbundsentstehung, ZaöRV, Bd. 52 (1992), S. 541–702, hier S. 545 f., 547 (PDF), der zwar eine Identität zwischen dem Russischen Reich und Sowjetrussland annimmt, aber die UdSSR als neues Völkerrechtssubjekt betrachtet.

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. ПРЕДВАРИТЕЛЬНАЯ ОЦЕНКА ЧИСЛЕННОСТИ ПОСТОЯННОГО НАСЕЛЕНИЯ на 1 января 2018 г. и в среднем за 2017 г..
  2. Rosstat: Демография на 1 декабря 2013г., abgerufen am 14. Februar 2014.
  3. World Economic Outlook (Олон Улсын Валютын Сан).
  4. Table: Human Development Index and its components. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын хөгжлийн хөтөлбөрт (нийтлэгч): Human Development Report 2020. United Nations Development Programme, New York, S. 343 ([hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf#page=357 undp.org] [PDF]).
  5. Vgl. Andreas Zimmermann: Staatennachfolge in völkerrechtliche Verträge: Zugleich ein Beitrag zu den Möglichkeiten und Grenzen völkerrechtlicher Kodifikation. Max-Planck-Institut für ausländisches öffentliches Recht und Völkerrecht, Springer, Berlin 2000, ISBN 3-540-66140-9, S. 86.
  6. Vgl. Theodor Schweisfurth: Staatensukzession, S. 172.
  7. Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. Росстат (14 июля 2010).xls
  8. Оценка численности постоянного населения РФ на 1 января 2013 г.. the original on 2013-02-11-с архивлагдсан. (xls)