Стамбул
Стамбул
| |
|---|---|
 Далбаа  Стамбулын сүлд | |
 | |
 Интерактив газрын зураг | |
  Стамбул Турк дэх байршил  Стамбул Европ дахь байршил  Стамбул Ази дахь байршил | |
| Солбицол: 41°00′49″N 28°57′18″E / 41.01361°N 28.95500°EСолбицол: 41°00′49″N 28°57′18″E / 41.01361°N 28.95500°E | |
| Улс |  Турк |
| Бүс нутаг | Мармара |
| Муж | Стамбул |
| Байгуулагдсан | 330 оны 5 сарын 11 |
| Захиргааны төв[a] | Жагалоглу, Фатих |
| Дүүргүүд | 39 |
| Засаг захиргаа | |
| • Төрөл | Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар |
| • Биет | Стамбулын Хотын Захиргааны Зөвлөл |
| • Хотын дарга | Нури Аслан (үүрэг гүйцэтгэгч) (CHP) |
| Газар нутаг | |
| • Хотын бүс | 2,576.85 км2 (994.93 бээр2) |
| • Бөөгнөрөл | 5,343.22 км2 (2,063.03 бээр2) |
| Хамгийн өндөр цэг | 537 м (1,762 фут) |
| Хүн ам (12 сарын 31, 2022)[4] | |
| • Их хотын захиргаа ба муж | 15,907,951 |
| • Байр | Туркэд 1-т
Европт 1-т |
| • Хотын бүс | 15,569,856 |
| • Нягтрал | 6,042/км2 (15,650/бээр2) |
| • Нягтрал | 2,977/км2 (7,710/бээр2) |
| Иргэдийн нэршил | Стамбулчууд (Турк: İstanbullu) |
| Цагийн бүс | UTC+3 (TRT) |
| Шуудангийн дугаар | 34000 - 34990 |
| Бүсийн дугаар | +90 212 (Европын тал) +90 216 (Ази тал) |
| Улсын дугаар | 34 |
| ДНБ (Нэрлэсэн) | 2021[5] |
| - Нийт | $ 248 тэрбум |
| - Нэг хүнд ноогдох | $ 15,666 |
| ХХИ (2021) | 0.867[6] (маш өндөр) · 1-т |
| GeoTLD | .ist, .istanbul |
| Вэб сайт | |
| Албан ёсны нэр | Стамбулын түүхэн бүс нутаг |
| Шалгуур | Соёлын: (i)(ii)(iii)(iv) |
| Эшлэл | 356bis |
| Бүртгэл | 1985 (9-р чуулган) |
| Сунгалт | 2017 |
| Бүс нутаг | 765.5 |
.jpg)
Стамбул (Турк: İstanbul (Турк дуудлага: [isˈtanbuɫ] , ярианд [ɯsˈtambuɫ]) эрт үед Византий (грек. Βυζάντιον) 337-1930 онд Константинополь (грек. Κωνσταντινούπολις) нь Туркийн хамгийн том хот бөгөөд тус улсын эдийн засаг, соёл, түүхийн төв.
Стамбул 2025 оны байдлаар 15 сая гаруй тус хотод Туркийн хүн амын 18% амьдардаг.[4] Стамбул хүн амын тоогоороо Европ[b] болон дэлхийн хамгийн том хотуудын нэг. Хоёр тивд байрладаг хот бөгөөд хүн амын гуравны хоёр нь Европт, үлдсэн хэсэг Азид амьдардаг.[7] Стамбул Туркийн баруун хойд хэсэгт, Гантиг тэнгис болон Хар тэнгисийн хооронд, дэлхийн хамгийн завгүй усан замын нэг болох Босфорын хоолойг гатлан оршдог. Талбай нь 5,461 хавтгай дөрвөлжин километр (2,109 бээр2) Стамбул мужтай давхцдаг.[8] 2012 оны байдлаар 11.6 сая хүнтэй байна. 1985 онд түүхэн газрууд нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад орсон байна.
Стамбул Хар тэнгис Гантиг тэнгис хоёрын дундах Босфорын хоолой дээгүүр гарсан гүүр, доогуур холбосон хоолойгоор Ази, Европыг холбосон боомт хот юм.
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]МЭӨ 7-р зуунд голчлон Грекийн Мегара хотоос гаралтай колоничлогчид Византий хотыг байгуулжээ. 330 онд Ромын эзэн хаан I Константин Ромын эзэнт гүрний нийслэлийг "Шинэ Ром" гэж нэрлэсэн Византий хот руу нүүлгэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нэр нь түгээмэл биш болж, удалгүй нийслэлийг 337 онд Константинополь (грек. Κωνσταντινούπολις) гэдэг нэртэй болж, грек Византын нийслэл (395–1204, 1261–1453), 15-р зуунаас турк Османы эзэнт улсын нийслэл (1453–1922) болж байгаад БНТУ-ын үед нэрээ ч (1930), нийслэлийн эрхээ ч (Анкарад) алджээ.
Газар зүй
[засварлах | кодоор засварлах]Цаг уур
[засварлах | кодоор засварлах]| Цаг уурын мэдээлэл: Киречбурну (хэвийн үе 1991–2020, хур тунадасатй өдөр ба нар 1981–2010) | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Сар | 1 сар | 2 сар | 3 сар | 4 сар | 5 сар | 6 сар | 7 сар | 8 сар | 9 сар | 10 сар | 11 сар | 12 сар | Жил |
| Дундаж дээд °C (°F) | 8.8 (47.8) |
9.4 (48.9) |
12.0 (53.6) |
16.1 (61.0) |
21.0 (69.8) |
25.7 (78.3) |
28.0 (82.4) |
28.2 (82.8) |
24.6 (76.3) |
19.9 (67.8) |
15.0 (59.0) |
10.7 (51.3) |
18.3 (64.9) |
| Өдрийн дундаж °C (°F) | 5.9 (42.6) |
6.1 (43.0) |
8.0 (46.4) |
11.5 (52.7) |
16.3 (61.3) |
21.1 (70.0) |
23.7 (74.7) |
24.2 (75.6) |
20.5 (68.9) |
16.2 (61.2) |
11.7 (53.1) |
7.9 (46.2) |
14.4 (58.0) |
| Дундаж доод °C (°F) | 3.6 (38.5) |
3.5 (38.3) |
4.9 (40.8) |
8.1 (46.6) |
12.8 (55.0) |
17.4 (63.3) |
20.3 (68.5) |
21.2 (70.2) |
17.4 (63.3) |
13.6 (56.5) |
9.2 (48.6) |
5.5 (41.9) |
11.5 (52.6) |
| Дундаж хур тунадас см (инч) | 96.1 (3.78) |
87.7 (3.45) |
69.8 (2.75) |
45.1 (1.78) |
37.1 (1.46) |
44.7 (1.76) |
36.3 (1.43) |
43.5 (1.71) |
81.3 (3.20) |
98.3 (3.87) |
100.5 (3.96) |
124.8 (4.91) |
865.2 (34.06) |
| Дундаж хур тунадастай өдрүүд (≥ 0.1 мм) | 16.9 | 15.2 | 13.2 | 10.0 | 7.4 | 7.0 | 4.7 | 5.1 | 8.1 | 12.3 | 13.9 | 17.5 | 131.3 |
| Цастай дундаж өдөр (≥ 0.1 см) | 4.5 | 4.7 | 2.9 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.3 | 2.7 | 15.2 |
| Дундаж харьцангуй чийгшил (%) | 79.8 | 78.6 | 75.8 | 75.1 | 76.5 | 75.7 | 75.3 | 75.9 | 75.0 | 78.4 | 78.9 | 78.4 | 76.9 |
| Сарын дундаж нартай цаг | 68.2 | 89.6 | 142.6 | 180.0 | 248.0 | 297.6 | 319.3 | 288.3 | 234.0 | 158.1 | 93.0 | 62.0 | 2,180.7 |
| Percentage possible sunshine | 22 | 29 | 38 | 46 | 57 | 64 | 69 | 66 | 65 | 46 | 31 | 22 | 46 |
| Эх сурвалж: [9][10][11] | |||||||||||||
Хүн ам
[засварлах | кодоор засварлах]
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Эх сурвалж: Ян Лахмайер 2004, Chandler 1987, Morris 2010,Turan 2010[12] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Стамбул түүхийн ихэнх хугацаанд дэлхийн хамгийн том хотуудын нэг байсаар ирсэн. МЭ 500 он гэхэд Константинополь 400,000-500,000 хүн амтай байсан нь дэлхийн хамгийн том хот байсан юм.[13] 12-р зууныг хүртэл дэлхийн хамгийн том хотын байр суурийн төлөө Багдад, Чанань, Кайфэн, Мерв зэрэг бусад томоохон түүхэн хотуудтай өрсөлдөж байв. Дэлхийн хамгийн том хот дахин болоогүй ч 1500-1750 онуудад Европын хамгийн том хот хэвээр байсан бөгөөд дараа нь Лондон гүйцэж түрүүлсэн.[14]
Туркийн Статистикийн Хүрээлэнгийн тооцоолсноор Стамбул их хотын захиргааны хүн ам 2019 оны эцэст 15,519,267 байсан бөгөөд улсын хүн амын 19 хувийг эзэлж байв.[15] Оршин суугчдын 64.4% Европ талд, 35.6% Ази талд амьдардаг.[15]
Стамбул дэлхийн долоо дахь том хот бөгөөд Европын хоёр дахь том хот суурингийн бөөгнөрөл.[16][17] Хотын хүн амын жилийн өсөлт 1.5 хувьтай байгаа нь Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын далан найман том хотын дунд хамгийн өндөр үзүүлэлтүүдийн нэг. Хүн амын өндөр өсөлт улс даяарх хотжилтын чиг хандлагыг харуулж байна.[18]
Стамбул 20-р зууны хоёрдугаар хагаст онцгой хурдацтай өсч, 1950-2000 оны хооронд хүн ам нь арав дахин өссөн.[19] Энэ өсөлт дотоод болон олон улсын шилжилт хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй байв. Стамбулын оршин суух зөвшөөрөлтэй гадаадын хүн ам 2007 онд 43,000 байсан бол[20] 2019 онд 856,377 болж эрс нэмэгджээ.[21][22]
2020 оны ТСХ-ийн мэдээллээр 15.4 сая гаруй хүн амтай[c] Стамбул хотод 2.1 сая орчим хүн бүртгэлтэй байгаа бөгөөд оршин суугчдын дийлэнх нь Анатолийн мужууд, ялангуяа 1950-д оноос хойш дотоодын шилжилт хөдөлгөөний улмаас Хар тэнгис, Төв болон Зүүн Анатолийн бүс нутгаас гаралтай.[23] Кастамону, Орду, Гиресун, Эрзурум, Самсун, Малатья, Трабзон, Синоп, Ризе мужуудад бүртгэлтэй хүмүүс Стамбулын хүн амын хамгийн том бүлгийг төлөөлдгөөс 760 мянга гаруй Сиваст бүртгэлтэй хүмүүс хамгийн өндөр хувийг эзэлж байна.[24] 2019 оны судалгаагаар Стамбулын хүн амын зөвхөн 36% нь Стамбул мужид төрсөн болохыг тогтоожээ.[25]
Зураг
[засварлах | кодоор засварлах]
Эгц дээрээс харсан зураг
«Жевахир» их дэлгүүр
Лалын «Цэнхэр сүм»
Стамбул хот
Таксимын талбай
Автобусны зам ба автомашины зам
Тэмдэглэл
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ Захирагчийн газар байрладаг.
- ↑ Стамбул Европын хамгийн том хот боловч Европ болон Азийг хамарсан хотыг бүхэлд нь Европын хот гэж тооцвол. Стамбул тив дамнасан хот тул Москва Европын хамгийн том хот юм.
- ↑ Улсын бүртгэлийн мэдээлэлд үндэслэсэн ба энэ нь өөрчлөгдөхгүй бөгөөд гэр бүлээс өвлөгдөнө. Гэрлэсэн эмэгтэй мөн нөхрийнхөө мужид бүртгэлтэй байна.
Эх сурвалж
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ "YETKİ ALANI". Istanbul Buyuksehir Belediyesi. Эх хувилбараас архивласан: 2020-04-06. Татаж авсан: 2020-02-04.
- ↑ Стамбул муж = 5,460.85 км2
Хуурай газар = 5,343.22 км2
Нуур/Далан = 117.63 км2
Европ (25 дүүрэг) = 3,474.35 км2
Ази (14 дүүрэг) = 1,868.87 км2
Хотын нутаг (36 дүүрэг) = 2,576.85 км2 [Хотын бөөгнөрөл (39 дүүрэг) – (Чаталжа+Силиври+Шилэ)]
* Хүн амын тоо, их хотын статусын дагуу Стамбул хотын хил хязгаар нь мужийн хил хязгаартай тохирч, тус мужийг Стамбулын метрополитан хот гэж үздэг. - ↑ "İstanbul'un En Yüksek Tepeleri". Hava Forumu. Hava Durumu Forumu. 2020-04-15. Эх хувилбараас архивласан: 2022-11-14. Татаж авсан: 2023-11-27.
- 1 2 "Хаягт суурилсан хүн амын бүртгэлийн системийн үр дүн, 2022 он". Туркийн статистикийн хүрээлэн. 2022-12-31. Татаж авсан: 2023-02-06.
- ↑ "Kişi başına GSYH ($) (2021)". Туркийн статистикийн хүрээлэн. Татаж авсан: 2021-01-30.
- ↑ "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org.
- ↑ Tepe 2019, х. 1
- ↑ "Yetki Alanı". İstanbul Büyükşehir Belediyesi. n.d. Татаж авсан: 2026-05-05.
...geçici 2. Madde ile İstanbul ve İzmit illeri için istisnai bir uygulama yapılarak büyükşehir belediye sınırları, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihi itibariyle il mülkî sınırı olarak genişletildi. Bu hükümle birlikte İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yetki alanı 5460,85 km² (5343,22 km² kara alanı + 117,63 km² göl alanı) oldu.
- ↑ "Resmi İstatistikler". Meteoroloji Genel Müdürlüğü. Эх хувилбараас архивласан: 2020-12-23. Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ "Rivista Ligure di Meteorologia 44 - La neve sulle coste del Mediterraneo". www.nimbus.it. Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ "World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020". National Oceanic and Atmospheric Administration. Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ "Population of Istanbul in Turkey from 2007 to 2019". Statista.
- ↑ Morris 2010, х. 113
- ↑ Chandler 1987, х. 463–505
- 1 2 "The Results of Address Based Population Registration System, 2019". data.tuik.gov.tr. Стамбул, Турк: Türkiye İstatistik Kurumu. 2020-02-04. Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ "Frequently Asked Questions". World Urbanization Prospects, the 2011 Revision. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага. 2012-04-05. Эх хувилбараас архивласан: 2012-09-07. Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ "File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2035" (xls). World Urbanization Prospects, the 2018 Revision. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага. 2012-04-05. Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey. Policy Briefs. Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага. 2008. ISBN 978-92-64-04383-1.
- ↑ Turan 2010, х. 224
- ↑ Камп, Кристина (2010-02-17). "Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized". Today's Zaman. Эх хувилбараас архивласан: 2013-05-09. Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ "International Migration Statistics, 2019". data.tuik.gov.tr. Стамбул, Турк: Türk İstatistik Kurumu. 2020-07-17. Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ Peace, Fergus (2020-11-29). "City stats: Istanbul versus Athens". Financial Times. Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ Мурат, Седат. "Doğum yerlerine göre İstanbul nüfusu ve iç göçler".
- ↑ Шафак, Ени (2021-02-11). "İstanbul'da en çok nereli var: İstanbul'da en çok hangi ilden vatandaş yaşıyor?". Yeni Şafak (Турк хэлээр). Татаж авсан: 2026-05-05.
- ↑ "23 Haziran 2019 Sandık Analizi ve Seçmen Kümeleri" (PDF). KONDA.
