Норвеги

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Норвегийн Хант Улс
Kongeriket Norge (Бүкмол)
Kongeriket Noreg (Нюнорск
Norgga gonagasriika (Хойд Сами хэл)
Vuona gånågisrijkka (Луле-Сами хэл)
Nöörjen gånkarïjhke (Өмнөд Сами хэл)
тусгаар тогтносон орон, бүрэн эрхт улс
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
норв. «Ja, vi elsker dette landet» — «Тийм ээ, бид энэ нутагтаа хайртай»

Европ дахь Норвегийн байршил
Европ дахь Норвегийн байршил
НийслэлOslo komm.svg Осло
Том хот Берген, Тронхейм, Ставангер
Албан хэл Норвеги хэл (Бүкмол - бичгийн хэл, ба Нюнорск)
Зөвшөөрөгдсөн орон нутгийн хэл Саам хэлнүүд
Хойд Сами, Луле-Сами, Өмнөд Сами
Ард түмэн  * 81,8% – Норвегичүүд[1]
  • 18,5% – бусад ард түмэн[2]

Нутгийн уугуул:

Хүн амын цөөнх:[4]

Олон түмэн Норвегичүүд
Төр засаг Ардчилсан дэглэм, нэгдмэл
байгууламж
, парламентын
үндсэн хуульт хаант засаглалтай
 -  Хаан Харальд V
 -  Ерөнхий сайд Жонас Гар Сторе (Ap) (2021–)
 -  Стортингийн ерөнхийлөгч Туне В. Трёэн
Улсын хурал «Стортинг» (Хурал)
Түүхт огноо
 -  872  
 -  1814 оны 5 сарын 17 Үндсэн хууль батлагдсан 
 -  1905 оны 6 сарын 7 Шведийн холбооноос тусгаарласан 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 385,207[5] км2 (61)
 -  Гадаргын ус (%) 5.32 (2015 оны байдлаар)[6]
Хүн ам
 -  Тооцоо (2022) 5,425,270[7] (118)
 -  Нягт сийрэг 14.0 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2020 оны тооцоо
 -  Нийт дүн 350 тэрбум $[8] (49)
 -  Нэг хүнд 64,856 $ (6)
ДНБ (Нэрлэсэн) 2020 оны тооцоо
 -  Нийт дүн 366 тэрбум $ (33)
 -  Нэг хүнд 67,987 $ (4)
ОТББИ (2018) 24.8[9] (бага
ХХИ (2019) 0.957[10] (маш сайн) (1)
Мөнгөний нэгж Норвеги крон (NOK)
Цагийн бүс ГЦ+1, зундаа ГЦ+2
Утас, домэйн +47 / .no
Нэр томъёо NO, NOR

Норвеги (норв. Norge (Бүкмол) ба Noreg (Нюнорск)) буюу албан ёсоор Норвегийн Хант Улс нь Умард Европ дахь Скандинавын хойгийн баруун эргийг эзлэн орших, Үндсэн хуульт хаант засагт улс юм. Хуурай газар дахь хилийн ихэнх нь Шведтэй байх бөгөөд, зүүн хязгаар нь өмнө талаараа Финланд, зүүн талаараа Оросын Холбооны Улстай хиллэдэг. Хойд тэнгис дэх усан хилээр баруун талаараа Нэгдсэн Вант Улс, Фарерын арлууд, Скагерракын хоолойгоор өмнө талаараа Дани улстай хиллэдэг. Тус улсын Атлантын далай болон Баренцын тэнгисийн эрэг нь фьордуудаараа алдартай.

1920-иод онд Норвеги нь Ян Майеныг нэгтгэж, Умард мөсөн далай дахь Свальбардын ольтриг буюу Шпицбергенийг Шпицбергений гэрээ ёсоор эзэмших болсон юм. Мөн туйл орчмын Бувье арал, Петр I арал, Күйн Модын газар нь Норвегийн хамааралтай нутаг дэвсгэр боловч албан ёсоор тус улсад харьяалагддаггүй. Антарктид дахь Күйн Модын газар нь бусад улсаар хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй байгаа.

Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойш Норвеги нь эдийн засгийн хурдацтай өсөлтийн үр дүнд дэлхийн хамгийн чинээлэг орнуудын нэг болжээ. Норвеги нь дэлхийд газрын тосны экспортоороо 4-т орох[11] бөгөөд газрын тос олборлолт нь тус улсын ДНБ-ий дөрөвний нэгийг бүрдүүлдэг.[12]

Мөн Норвеги нь байгалийн хий, усны эрчим хүч, загас, ой, эрдэс бодисын арвин баялагтай улс болно. 2006 оны байдлаар далайн хүнсний экспортоор дэлхийд Хятадын дараа 2-т бичигдэж байна.[13] Түүнчлэн хүнсний, усан онгоцны, химийн, олборлох, меттал боловсруулах, загас агнуур, цаасны аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн.

Тус улс нь 2001-2006 онуудад хүний хөгжлийн индексээрээ дэлхийд тэргүүлсэн бөгөөд 2007, 2008 онуудад Исландтай тэргүүн байрыг хуваан эзэлж байна. 2007 оны Олон улсын энхтайвны индексээр ч дэлхийн хамгийн тайван орноор шалгарсан аж.[14] Норвеги нь НАТО-г үүсгэн байгуулсан анхны 12 орнуудын нэг юм.

Норвегийн хаан — Харальд V (1991 оноос), Ерөнхий сайд — Йонас Гар Стёре (2021 оноос).

Норвеги улс 11 фюльке (аймаг) -т хуваагддаг бөгөөд фюльке буюу аймаг нь 356 муниципалитет (сум) хуваагдаж задардаг байна.

Норвегийн нийслэл- Осло хот.

Норвеги НАТО гишүүн, Скандинавын паспорын холбоо болон Шенгений бүсэд ордог байна.

Хүн ам[засварлах | кодоор засах]

5,265,158 хүн амтай (2016 оны 7-р сарын тооцоогоор) Норвеги улс нь Европын хамгийн бага хүн амтай орнуудын нэг юм. Хүн амын нягтрал 16 хүн/км². Гэсэн хэдий ч хүн амын тархалт жигд бус байдаг байна.

Нийт хүн амын 80 % гаруй нь Норвегийн Өмнөд, Баруун болон Зүүн хэсэгт оршин суудаг.

Нийслэл Осло-гоос бусад хүн ам ихтэй хотууд: -Берген, Тронхейм, Ставангер, Кристиансанн, Фредрикстад, Тромсё болон Драммен юм.

Норвегийн нийгэм угсаатны хувьд түүхэндээ нэгэн төрлийн байсан. 1980-аад он гэхэд хүн амын хүн ам зүйн хөгшрөлтийн эдийн засгийн сөрөг үр дагаврыг сааруулахын тулд Норвегид цагаачлалын либерал нээлттэй бодлого баримталсан. 20-р зууны сүүлч, 21-р зууны эхэн үед хоцрогдсон Африк, Ази, Европ, Латин Америкийн орнуудаас дүрвэгсэд, цагаачид Норвеги руу идэвхтэй нүүж эхэлсэн. Ийнхүү 2021 оны байдлаар Норвеги нь угсаатны соёл, шашин шүтлэг, арьс өнгө, үндэсний олон янз байдал бүхий үндэстэн дамнасан улс болсон юм. 2020 оны байдлаар Норвегийн хүн амын 75.2% нь норвеги угсаатнууд, 1,333,620 хүн (24.8%) нь цагаачид болон тэдний үр удам (эхний үеийн цагаачид, эсвэл нэг эсвэл хоёр эцэг эх нь гадаад гаралтай) байжээ.


Эшлэл[засварлах | кодоор засах]

  1. Immigrants and their children as of 1 January 2020. Statistics Norway (9 March 2020).
  2. Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents. Statistics Norway (9 March 2021).
  3. kirkedepartementet, Fornyings-, administrasjons- og (16 June 2006). Samer.
  4. inkluderingsdepartementet, Arbeids- og (16 June 2006). Nasjonale minoriteter.
  5. Arealstatistics for Norway 2019. Kartverket, mapping directory for Norway (20 December 2019).
  6. Surface water and surface water change. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD).
  7. Population 1st January 2022. Statistics Norway (23 January 2022).
  8. Norway. International Monetary Fund.
  9. Gini coefficient of equivalised disposable income. Eurostat – EU-SILC survey.
  10. Human Development Report 2019 (en) (PDF). United Nations Development Programme (10 December 2019).
  11. CIA — The World Factbook — Rank Order — Oil — exports. Cia.gov (2009-02-10). 2009 оны 3 сарын 9-д хандсан.
  12. UPDATE 1-Statistics Norway raises '07 GDP outlook, cuts '08. Uk.reuters.com (2007-09-06). 2009 оны 3 сарын 9-д хандсан.
  13. FAO Globefish global trends 2006. 2009 оны 3 сарын 9-д хандсан.
  14. World Norway rated most peaceful nation. BBC News (2007-05-30). 2009 оны 3 сарын 9-д хандсан.