Үзэмчин

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search

Үзэмчин[засварлах | edit source]

Ардын домог ярианд зэрлэг үзэм ихтэй Үзмийн цагаан ууланд аж төрж байсан тул үзэмчин гэх болсон гэдэг. Оросын нэрт шинжээч Е.Тимоковский "1820-1821 онд Монголыг дайрч хятадад аялсан нь" гэдэг зохиолдоо тэр үеийн үзэмчний тухай товч өгүүлж, үзэмчийн гэдэг нэрийн тухай тайлбар хийхдээ "Үземерчи" или "Үцзумурчин" гэж тэмдэглэсэн байна. Б.Ринчин энэхүү үгийн язгуур гарлын тухай үзэмчин гэдэг нь харахын "Үзмэрч" гэдэг үгээс үүсэлтэй гэж өгүүлснийг хайхрахгүй байж үл болно. Мөн Амтлаг сайхан жимс ургадаг "Үзэм хайрхан" уул Даянпангийн даваанаас урагш Төөтгөн хэмээх алтны уурхайтай газар бий гээд түүний баруун урд орших ганц шовх уулыг "үзэм уул" гэж нэрлэгдэг. Дээрх нутгаар амьдарч байсан хэсэг монголчууд тэр ууланд ургасан зэрлэг үзмийг түүж хэргэлдэг байсан учир үзэмчин нэртэй болжээ гэсэн тайлбар бий. Зарим үзэмчин хүмүүсийн ярьж буйгаар тэд Хөвсгөл аймагт байсан жимс ихтэй нэгэн уулнаас дундад зууны үед Өвөр Монголд нүүн очжээ.[1]

АХМАД НАСТНУУДААС СОНССОН ХУУЧ ЯРИАНЫ

ТЭМДЭГЛЭЛ.

АЮУШИЙН СЭЭРЭВ

Энэ яриаг 1995 оны намар Дорнод аймгийн Баянтүмэн сумын Усжуулалтын нуураас баруун тийш Хэрлэнгийн хойд биед намаржиж байгаа А.Сээрэв гуайн өөрийнх нь гэрт сонсож тэмдэглэв.

А.Сээрэв гуай ярихдаа

1938 он буюу бар жилд үзэмчин бэйлийн хошуунд “Амарыг хамгаалах цэрэг” гээч байгуулагдсан. Цагаан чулуутын энгэр дээр ноёдын өргөөний дэргэд хэдэн гэр бариад суусан. Анх 60 цэрэгтэй байсны учир “Жаран цэрэг” гэх нэрийг олсон. Мөн тэр жилдээ зун нь урагш нүүж Нүннэйн сүмд гэгээн сангийн байшинд нь орж суусан. 1941 он буюу могой жил Ээжийн хөвөөнд өөрсдөө барилга бариад намар нь тэнд очсон. Анхны дарга-багш нь харчин Жан-Юү-Сүн, цахар Дамиранжав нар байв.

Морин жил баруун үзэмчний Балгарын цэргээс 50 цэрэг тасдаж авчран суурьшуулав. Бас авгын нутагт байдаг 26 дугаар туна /цэргийн хороо, анги гэсэн хятад үг бололтой/ гэгчээс Гарьдай, Цэрэн гэсэн 2 даргатай 15 цэрэг нэмж ирсэн. Ингээд энэ 125 цэрэгтэйгээ 1945 он хүргэсэн.

Харуул, хамгаалалтын байрлал нь:

-Сэеэлжийн “Хар холбоо” /газрын нэр/-д 30 цэрэг, Эд нь Гурван сайханд 10, Зүрхийн ард 10 мэтээр хуваагдана.

-Рашаан Гүйлстэйн хүрд 30 цэрэг, Эд нар Цагаан ширээд 10, Бумбанд 5 гэх мэтээр

-Луухад /хуучин/ 30 цэрэг, эд нар нь Шавартай хүрд 10,  Шалдан . . . . . . д 5, шинэ Луухад 5 гэх мэт

-Ээжийн хөвөөнд 35 цэрэг, эд нар нь Хэцүүгийн хар нуурт 5, Дээд хадан хошуунд 5 гэх мэт

Хил хамгаалалын эдгээр цэргүүд өдөр бүр хайчин харуул хийнэ. Хар холбоод морзон холбоо байдаг байсан, яаруу сандруу үед түүгээр чимээ өгнө. Энд Са-ка-да нэртэй нэг япон, Ши-сан нэртэй нэг хятад мэргэжлийн хүнээр ажиллаж байв.

1940 онд тэр хоёр багш буцаж, шинээр хоёр сургагч ирсэн нь харчин Буянжаргал, цахар Лоройравдан нар байлаа. Тэр үеэс Гэрэлт залан /Баатар шаагийн дүү/ даргалах болов.

Могой жил буюу 1941 онд Япон сургагч Ивамуру гэдэг хүн ирсэн. 1945 оны хавар Улаан хот яваад эргэж ирээгүй. Дээрх сургагч Буянжаргал өөрийгөө буудан егүүтгэж, Лоройравдан нь олзны цэргүүдтэй хамт ирсэн, одоо Дархан хот хавьцаа байгаа бол уу.

“Олзны” гэж сүүлд нэрлэгдэх болсон цэрэгт  75 хүн ирсэн, үүний 3 нь баруун үзэмчнийх. Уг нь олзлогдож гараагүй юмаа, “уригдаж” сургуульд сургана, сурна гэж гарсан юм. Ар Монголоос Шагдар гэдэг хүн очоод “Та нарыг нэг сарын хугацаагаар цэргийн сургууль хийлгэнэ, эргэж ирээд хилээ хамгаална” гэж хэлээд Ламын сүм дээр цуглуулсан. Унаа, хүнсээр хангаад Жамьян гэдэг хүн ахлаад нааш авчирсан, Шагдар нь тэндээ үлдсэн.

Баянцагаанд шөнө ирээд том дөрвөлжин хар юмны дэргэд буулгасан /тэр нь том берзинтэн платка байсан байна лээ/, эмээл, хазаарыг нь авахуулаад морьдыг тавиулсан. Маргааш нөгөөдөр нь сайхан амраасан, юм үзүүлсэн, 3 дахь өдрөөс нь нүх ухуулах, түлээ хөрөөдөх, хагалах зэргээр ажил хийлгэсэн, тэнд 4 хоносон.

Тэгээд л нэг өглөө “Засгийн газар аваад ир” гэсэн гээд л нааш явганаар тууж гарсан даа. Энэ үеэс “олзны” болж хувирсан. Нөгөө морь мал, эмээл хазаар юу болсон бүү мэд. Бид 75 дээр  эндээс оргож очсны учир баривчлагдсан 10-аад хүн нэмэгдээд 80 гаруй хүн болоод, хүн бүр бүсэндээ 2ш лааз зүүчихсэн өдөржин алхаад, орой харанхуй болсон хойно гал, гэрэл улалзаж байгаа газар очиход биднийг тууж яваа 50 цэрэг, бусад хүмсүүдийн гал тогоо байж байх. Тэнд биднийг амраана. Бидэнд хоол өгөхгүй харин алга дарам түүхий мах, жаахан ус өгнө, хэд гурваараа нийлж түүдэг асаахыг зөвшөөрнө, нөгөө 2 лаазныхаа нэгд цай, нөгөөд нь махаа чанах учиртай юм л даа, ядарсан үед юун тэгэж ямбалахтай манатай, жаахан унд уучихвал унтахын түүс, нөгөө жаахан махаа түүхийгээр нь залгичих ч тохиолдол гарч л байсан.

Унтуулахдаа биднийг ард Аюушийнхны гарын үсэг шиг тойруулаад толгойг дотогш нь харуулаад хэвтүүлэх, дундах зайнд нь нөгөө “оргодол” 10-гаа хэвтүүлэх маягаар унтуулна даа.

Тэгээд Тамсагт ирсэн, Ванданхүү гэдэг дарга авчирсан, Тамсагаас унаанд /вагонд/ сууя гэж гуйтал хүн бүр 20 төгрөг өг гэсэн, бидэнд юун мөнгө байх билээ, ганс зэрэг эдлэлээ зарж байгаад мөнгөө бүрдүүлээд Ванданхүүдээ өгөв. Ванданхүү нь “оросод алдчихлаа” гээд бас л явганаар явсан, бас л их ядарсан даа. Тэхдээ Баянтүмэнд ирээд ноос угаах ажилд 3 жил шахам ялтны хэмжээнд доорд үзэгдэн ажиллаж, ирсэн бүрэлдэхүүнийхээ тал илүү хувийг үхүүлсэнтэйгээ харьцуулвал юу ч биш л дээ.

Өдөртөө хүнд хүчир ажилд амь зогоох төдий хоол ундтайгаар цөхөртлөө зүтгээд орой нь кинон дээр гардаг шиг нийтийн хорих байранд шавааралдуулан унтуулсан болно. Өглөө босоод “ажил”-даа гарахад ганц нэгээрээ тугдайгаад үлдэнэ, /эгээл хонины хотод үлддэг хорогдол шиг/ дахиж босохгүй болох нь тэр

1947 онд Янжмаа/Жанжин Д.Сүхбаатарын гэргий бололтой Га.Ду/ сайд ирж уулзснаас хойш “хоригдол” бидний байдал шал өөр болсон. Тэр үед бид чинь галгүй шахам нүхэн зооринд үүдэндээ байнгын харуул манаатай, гадагш гарах эрхгүй, үүдэнд тавьсан хувинд хүнд, хөнгөнөө гаргана, хоол гэж усанд чанасан шар будаа голдуу байсан юм.

Гэтэл нэг өдөр биднийг чинь халуун усанд оруулаад л, дотуур, гадуур хувцсыг маань солиод л, үс толгой хусаад л явчихлаа. Муу нүхэн гэртээ иртэл галлачихсан дулаахан, өнөө муу хувингий минь хураачихсан, жорлонд гадаалах эрхтэй болчихсон, харуул манаа гэж ил харагдах юм алга байсан шүү Янжмаа сайд л “буруу юм хийж байна та нар” гэж бужигнуулсан байх. Хоол ундны амт чанар нь сайжраад явчихсан. Харин шимтэй, тостай юмны бараа хараагүй удсан бидний ходоод хэд хоног жаахан тиймхэн байснаа удалгүй дассаан. Тэгээд ч удалгүй “суллагдсан”.

1948 онд “суллагдахад” 30-аад хүн л амьд үлдсэн, бусад нь үхсэн байсан даа. “Суллагдах” гэдэг үгэнд би дургүй, хүлээн зөвшөөрдөггүй, учир нь би Монгол Улсын өмнө, төрийн өмнө буруу хэрэг хийгээгүй, буруу санаа ч өвөрлөөгүй. Төр намайг шийтгэсэн зарлиг тогтоол ч байхгүй, тийм атал биднийг хоригдолд тооцож, эрүүл мэнд, сэтгэл санаа, амь насны үлэмж хохиролд хүргэсэн хэн нэгэн этгээд, хэсэг бүлэг хүмүүсийн хийсэн хууль бус үйлдэл, “хэлмэгдүүлэлт” гэж үздэг.

Монголын төр нүдтэй юм болохоор нэгэн цагт ялгаж салгаж харна гэдэгт итгэсээр л яваа даа  

Тэмдэглэж авсан  Түмчүүд Га.Дугаржав.

ҮЗЭМЧИН.

Үзэмчин гэдэг нэрийн гарлыг “үзэмтэй” газраас нүүн ирснээс тэгж нэрлэсэн гэх буюу “үзмэрч, төлөгч” байснаас ийм нэр олсон гэх ба “үзүүртэй, хурц шулуун” гэсэн утгатай гэсэн үгнээс үүсэлтэй хэмээн янз янзаар тайлбарладаг. Түүхчдийн судалснаар Үзэмчин нар нь Батмөнх Даян (1464-1543) хааны харъяат “зургаан түмэн” буюу “зургаан их улс”-ын зүүн гурван түмний бүрэлдэхүүнд багтаж байсан байна. Үзэмчин нарын угсаа гарлын хувьд чухам хэн бэ? гэсэн асуудал өнөө хир тодорхойгүй боловч эд, оюун соёлын нэлээд зүйлийн хувьд Ойрад Монголтой угсаа соёлын хувьд арай ойр дөт болох нь ажиглагддаг. XVI зууны дунд үе хүртэл Ойрад Монголчуудтай айл хөршийн ёсоор нутаглаж байгаад, Баруун түмний Түмэд түмний зонхилогч, иүүхэнд Түмэдийн Алтан (1507-1582) хан гэж алдаршсан Анда газар нутгаа тэлээ эрх нөлөө нь ихэсч их хааныг ч шахамдуулан хүчирхэгжиж ирэхэд үзэмчингүүд ихээхэн хохирол үзэх болсон зүүн түмний захирагч нар гол түмэн болох Чахар (Цахар)-ыг авч Хангайгаас говийг гатлан Шар мөрний хойгуур Шанага боомтоос баруун Молташ хаалганаас зүүн тийш шинэ газар орныг эзлэн суух болсон. Энэ их нүүдэлд Үзэмчин нар оролцож улмаар өнөөгийн нутагтаа аж төрөх болжээ. Харин түүхийн баттай сурвалж бичгийн мэдээгээр Юан улсын Тайзу хаан (Чингис хаан)-ы 16-р үеийн ач Төрболод (Батмөнх даян, Мандухай Сэцэн хатан нарын хүү)-ын хүү Боди-Алаг (1504-1547) хааны 3-р хүү Онгон дуралын үед түүний эзэмшлийг “үзэмчин” гэж нэрийдэн, баруун зүүн хоёр гар болгон хувааж, баруун гарыг “Их”, зүүн гарыг “Бага” үзэмчин гэх болжээ. XVI- XVII зууны заагт Халхын Сэцэн ханд захируулжээ. Дараа нь Өвөр Монголд харъяалагдаж байгаад Манж улс Өвөр Монголыг эзлэх үед түүний захиргаанд оржээ. Ийнхүү Үзэмчин нар БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Шилийн гол аймгийн харъяанд баруун, зүүн хошуу хэмээх чуулганд хоёр хэсэг болон суурьшсан бөгөөд 1945 оны өвөл тэдний нэг хэсэг нь БНМАУ-д нүүн шилжин ирж дагаар орж нутагласан байна. Энэ үед голчлон зүүн Үзэмчин хошууны хүмүүс орж ирснээс гадна баруун хошуунаас цөөхөн өрх айл иржээ. Дорнод аймгийн дэвсгэрт нутагласан Дорж ноёны албат явсан зүүн үзэмчин нар 1946 онд шинэ засаг захиргаатай болж, Хэрлэнбаян сумыг байгуулсан бөгөөд 1959 онд Баянтүмэн хот, Булган сумнаас тасалж байгуулсан Баянтүмэн сум, 1961 онд Хэрлэнбаян, Хөгнө сумаар байгуулсан Сэргэлэн суманд харьяалагдах болсон байна. Нөгөө хэсэг болох баруун үзэмчин хошуунаас ирэгсэд нь, Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд суурьшжээ. 2000 оны хүн амын тооллогоор нийт 2386 үзэмчин нар бүртгэгдсэн байна. Үзэмчин нар нь цагаан идээний хувьд тараг бүрдэггүй байсан. Шашин шүтлэгийн хувьд сүлд шүтдэг байснаараа онцлогтой ба дээлийн нударгыг “туухай” эсвэл “туруу” гэнэ. Жанжаар гэдэг нь халхын хантааз адил дээлэн дээр давхарлан өмсдөг өмсгөл. Цувыг “хэвнэг” гэнэ. Бусад ястнаас онцгой өөр зүйл нь хөлийн өвдөг хамгаалсан гутлын түрүү ороосон “туушуу” хэмээх халхавч хэрглэдэг. Өвлийн малгайн орой нь 6 хошуу хөл угалз бүхий чимэгтэй, зангидсан товчтой, улаан цацагтай байв. Үзэмчин нарыг үүсэл гарлын хувьд газар ус, мод ургамал, байгалийн зан үйл, төсөөлөл багагүй уламжлагдаж иржээ. Дорнод аймгийн Сэргэлэн суманд 1959 он хүртэл тахигдаж ирсэн сүлд бол Өвөр Монголын Шилийн гол аймгийн зүүн үзэмчин хошууны “хөдөө сүлд” байгаад, 1945 онд ноён Дорж тэргүүтэй хэсэг бүлэг айл Монголд дагаар нүүн ирэхдээ авчирсан юм. Энэ сүлдийг “Чингисийн Алтан Дөрөө” гэх ба задалж үзвэл нүдний хараа буурна, нүгэл хилэнц нэмэгдэнэ гэсэн яриа нийтэд түгсэн учир гардан хадгалж явсан занги хүртэл дотор нь юу байгааг мэддэггүй байжээ. Аман ярианд Галдан Бошигт Манжтай хийсэн тулалдааны үед Соёлзын голд сүлдтэй тэргээ шаварт суухад хөлөглөсөн морио суллан авч шүтээнээ орхисон тул үзэмчин хошууныхан сүлдлэн авч тахисан гэдэг. Сүлдийг будаж гоёсон тэргэн дээр орой дээрээ алтан шармал ганжиртай, дээсээр зээглэж 4-н өнцөгт нь халз тавин гоёсон цагаан эсгий бүрээстэй тохилог мухлагт залдаг байв. Үзэж болохгүй тул наагуур нь хөшиг татсан байдаг.

хөдөө сүлдын тухай

П.Дугарын Үзэмчний түүхийн баримт бичгүүд номноос......

     Эрээн Дамдины дурдатгал

Би 1983 оны аргын улиралын  4-н сарын шинийн 4-нд Шилийн гол аймгийн захиргааны машин тэрэгний ангийн даргын тушаалтай байсан Дамдин гуайтай учирсан юм. Тэр бол Монгол улсад сууж байсан хугацаандаа хөдөө сүлдийг олж үзсэн явдал буй гэж сонсоод энэ тухай сурвалжилсан юм.

Түүний хэлснийг уул хэвээр энд сийрүүлэв. Дамдин гуай хэлсэн нь “ 1950 оны аргын улиралын 9,10 –н сарын үед байж билээ.... би тэр үед монгол улсын дотоод явдлын яамны бага машин тэргийг жолоодож байв, дотоод явдлын яамны дэд дарга Бүрнээ гэдэг сайд тэргүүтэй 10-аад машин тэрэгтэй хүмүүс “ Жанжны шалгалт”  гэдэг туршин тагнах байгууллагын ажлаар Чойбалсан аймагт хүрээд  3 хонов. Би ч бас тэдний машин тэргийг жолоодож хүрсэн тул тэдэнтэй хамт байлцав. Дээрээс гэнэт бага машин тэрэгтэй хүмүүс ирж “ шашин хурх суман” / Хөлөнбуйр сум/ -ны сумын дарга хийгээд “ Хэрлэн баян сум” –ын сумын дарга Дорж нарыг даруйд нь баривчлах зарлиг хүлээсэн улс   байжээ. Энэ Дорж гэдэг бол уул Зүүн үзэмчин хошууны ван ноён болно. Монгол улсад хүрээд суман дарга тушаалтай байсан юм байжээ. Ингээд дээрээс ирсэн 2 бага машины хамт шалгалтын 7,8  машин цөм хөдлөв. Хэрлэн баян хайрханы баруун суга дахь их ой шугуйтай газар Дорж вангийн ордон байв. Орой дээрээ ганжууртай шүтээний монгол ордон хийгээд зангийн ордон, бор гэр , сангийн гэр, зарц нарын гэр гэх мэтийн 10-аад монгол гэрийг  нэг дор жигдрүүлэн барьсан байв. Дорж ван Бүрнээ сайдыг угтан гарч ирхэд нь би тодорхой үзэв. Тэр дөч шахам настай хялар шиг нүдтэй, мяраалаг шиг дундын биетэй, шар зүстэй хүн байв. Түүнийг баривчлахаар очсон хүмүүс  гэр ордыг цөм байцаасан боловч хурааж авсан юм дэмий байхгүйээ. Гэтэл аль нэгэн хүн хэлснийг бүү мэд “ хөдөө сүлд ард байна” гэж хэлэлцэв. Түүний гэрийн ар дахь товцог толгойн цаана хөх бүрээстэй бяцхан хам тэрэг байжээ. Би юм үзэхийг дурлаж тэднийг дагаж очив. Тэр хам тэрэгнээс олон лаврай чимгийн зүйл гарсан ба таван өнгийн хадгаар ороосон тохой шахам урт хуучирсан бор шартай бяцхан хайрцагыг нээж торгон хадгаар багласан нэг юм авч сугавчилан бусдыг нь тэр хэвээр орхиж буцан ирэв. Би дотоод яамны энгийн ажилтан хүнээс тэр хөдөө сүлд гэдэг нь юу байна гэж асуухад тэр  чинь гууль юмуу бүү мэд 2 хөл орчихмоор том дөрөө юм гэж хэлэв. Энэ үед Бүрнээ сайд тэр дөрөөг авч үзсэн бололтой. Тэр эмээлийн дөрөөг улсад ховор нандин эд шүү хэмээн хэлэх нь сонсогдов. Дараа нь би Улаанбаатар хотод хүрээд түүхийн музейг тойрон үзсэнд музейн зүүн хойд буланд ногоон бүрхүүлтэй ширээн дээр хөх торгоор бүрсэн хавирган хэлбэртэй эмээлийн том дөрөө байв. Бараг хүрэл дөрөө юмуу гэмээр харагдана. Музейг хамаарагч 70 орчим настай галхиа Намжил гэдэг өвгөнөөс  би асуухад тэр надад “ Энэ чинь зүүн үзэмчин хошууны Дорж вангийн хөдөө сүлд гэдэг чинь энэ шүү дээ гэж хэлж өгөв. Дорж ван бол феодал язгууртан гэж баригдсан биш, харин малд зохиомол хээлтүүлэг хийхийг эсэргүүцээд 5-н жил хорих ялаар шийтгэгдсэн гэнэ билээ. Би замд таараад ийм юм үзсэн гэж Дамдины ярисныг үзэх мэргэдэд хяналт болохын төлөө энд тэмдэглэв.                                                          

      Хуучин монгол бичигнээс хөрвүүлсэн Б.Пүрэвсүрэн

Тайлбар[засварлах | edit source]

  1. МҮТВ

ҮЗЭМЧИН ЯСТАН ОДООГИЙН МОНГОЛ УЛСЫН НУТАГТ ИРЖ СУУРЬШСАН НЬ.

"... Үзэмчингүүд Ар Монголд нүүж ирэх хүсэл эрмэлзлэлтэй байсаар ирснийг зарим газар усны нэр, ахуйн дадал хэвшил гэрчилдэг. Тухайлбал, Х.Ганболд [14] “Үүд, Хатавч нэртэй 2 газар байдаг. Энэ Үүд нь одоогийн Бичигтийн хилийн боомт байгаа газрын орчим бий. Үзэмчингүүд манай үүд хойшоо харж байдаг гэж ярьдаг бөгөөд бид (Ар Монголд) үүдээрээ орж ирсэн улсууд гэж ярьдаг. Бас эмээлийн бүүргийг хойшоо харуулж тавьдаг. Энэ нь үзэмчингүүдийн Ар Монголд орж ирэх хүсэл бодолтой нь холбоотой. Одоо ч хүртэл бид эмээлээ хойш харуулж тавьдаг. Баруун, Зүүн хатавч гэж 2 уул хилийн цаана 6-7км-т бий. Одоо ч гэсэн Хатавчийн застав гэж байдаг” хэмээн ярьсан юм..."

С.Хишгээ (Баруун Үзэмчин): "... бид дүрвэж ирж байгаа болохоороо нохойныхоо амыг хүртэл чимээгүй байлгахын тулд зууртал нь боочихсон ирж байсан..."

"... Л. Жигмэд (Зүүн Үзэмчин):... Үзэмчин хилийн хошуу учраас цаанаас хятадууд ирж суусан, уусгах гэсэн зүйл байгаагүй. Нүүж орж ирэхэд хэн ч саад болоогүй. Гэхдээ сайн дурынх болохоор нэг хэсэг нь үлдсэн. Үлдсэн улс маань улаан хамгаалагчийн үед, 4-ийн удирдлагын үед их хүнд байсан гэсэн...”

(Жич. Ихэнх мэдээлэлд Үзэмчидийн 1945 оны нүүдлийн талаар л байдаг бололтой. Гэтэл 1911 оны дараа ч Баргуудын нэгэн адил Үзэмчид Ар монголд ирж суурьсан юм гэсэн. Гэхдээ дээрх их нүүдлээс хамаагүй бага нүүдэл, нүүж ирсэн улс нь цөөвтөр байсан байх л даа.)

ҮЗЭМЧИН ЯСТАН ОДООГИЙН МОНГОЛ УЛСЫН НУТАГТ ИРЖ СУУРЬШСАН НЬ

Бид энэхүү өгүүлэлдээ үзэмчин ястан Дэлхийн II дайны дараа одоогийн Монгол улсын нутагт нүүдэллэн ирж суурьшсан тухай гаргахыг зорилоо. Үзэмчин нь харьцангуй бага судлагдсан ястан (угсаатны бүлэг) тул эхлээд тэдний талаарх зарим ерөнхий зүйлийг дурдах нь зүйтэй болов уу. Өвөр Монголын Баруун Үзэмчин хошуунаас ирсэн үзэмчин нь Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан, Зүүн Үзэмчин хошуунаас ирэгсэд нь Дорнод аймгийн Сэргэлэн, Баянтүмэн, Булган сумдад голчлон суудаг. Үүнээс гадна Сүхбаатар аймгийн Баруун-Урт, Түмэнцогт, Дорнод аймгийн Чойбалсан (Хэрлэн сум), Улаанбаатар хот болон бусад нутагт шилжин суусан үзэмчингүүд цөөнгүй бий. Үзэмчин ястан нь оюуны соёлын өвөрмөц уламжлал, ёс заншил, мал маллах арга ухаан, ажилсаг хөдөлмөрч дадал хэвшлээ эдүгээг хүртэл сайтар хадгалсаар ирсэн онцлогтой.

Судалгаагаар үзэмчиний 50 гаруй овог (омог) бүртгэгдсэн байна. Үүнд: “боржигон, шарнууд, түмчүүд, хавхчин, баргачууд, цагаан аймаг, чилингэр, урианхан, хэс, бярган, бухайн аймаг, халхчууд, огтор халх, үнэг шонхор, жороо, тэйх, жомнор, өргөдөг, унагачин, янгаад, буриад, дөрвөд, урианхай, хэрээд, бодонгууд, хэвтүүл, бурас, сартуул, бэлнүүд, гочид, баяд, бүрээчин, аохан, луусчин, ордчин, гонигууд, тэмээчин, тангууд, эшин, гурван хятад, бөх нар, горидууд, шарга морьтон, хайс, цохиочин, баарин, авгачууд, буурал, бураг, хар төвд, галзуу, зурхай, бухсалчи, улаан дээл”[1] зэрэг болно.

Одоо Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын төвд [2] 200-300 үзэмчин, 1-р багт 100 гаруй өрх 350 гаруй хүн (210 өрх, 700 гаруй хүнээс) нь үзэмчин байна. Үзэмчин Судлалыг дэмжих нийгэмлэгийн тооцоогоор “үзэмчингийн 700-гаад өрх айл, 4000 гаруй хүн ам”[3] буйгаас “Дорнодын Сэргэлэнд 300 гаруй өрх, Баянтүмэнд 100 гаруй өрх, Булганд 40-өөд өрх, аймгийн төвд 100 гаруй, Улаанбаатар хотод 100 гаруй өрх байна. Бусад нь бусад газраар байна”[4]. Энэхүү 700 орчим өрх, 4000 гаруй хүн нь Дорнодын нутагт Зүүн Үзэмчин хошуунаас ирсэн Хэрлэнбаянгийн үзэмчингүүд, тэдний үр хойчсын тоо бололтой. Дорнодын Сэргэлэн сумын нийт 550 гаруй өрхөөс 300 орчим нь үзэмчин өрх, 2000 хүнээс 1200 орчим нь үзэмчингүүд [5] ажээ.

Дээрх тоо баримт тойм хэдий ч бодит байдлаас төдийлөн зөрөхгүй болов уу. Статистикийн тооцоогоор үзэмчин ястны тоог дээр дурдсанаас хавьгүй цөөн [6] гэж үздэг ч энэ нь нилээд учир дутагдалтай. Учир нь социалист тогтолцооны үеийн үзэл суртлын улмаас гарал угсаагаа нууцлах, албан ёсны баримт бичигт “халх” ястан хэмээн бүртгүүлэх явдал үзэмчингүүдийн дунд түгээмэл байсан нь тэдний халхжих үйл явцад ихээр нөлөөлсөн болно. Тухайн үед үзэл суртлын дарамт ил ба далд, шууд ба шууд бус янз бүрийн хэлбэрээр илэрч байсны зарим жишээг дурдвал, хүмүүс “үзэмчин бол урдаас орж ирсэн хужаа”, “хар дотортой өвөрлөгчид”, “Хятадын тагнуул туршуул” гэх мэтээр нэр хоч өгөхөөс гадна “халх бол үндэстэн, бусад нь бага ястан” гэж үзэж байв. Түүнчлэн үзэмчиний хэл аялгуу (өвөрлөгч хэл аялгуу гэгддэг)-ны халх аялгуунаас ялгаатай учраас үзэмчингүүдийг элэглэх шоолох явдал багагүй байсан гэж ахмадууд хуучилдаг. Дээрх шалтгаанууд болон амьдарч буй орчин нөхцөлдөө дасан зохицох бодит шаардлагаар тэдний хэл аялгуу аажмаар халхжиж, үзэмчин ясны хүмүүс ч халх гэсэн данстай болжээ. Гэвч 1990-ээд оноос үзэмчиний угсаатны (бүлгийн) ухамсар сэргэж байна.

Өвөр Монголын эрдэмтэд үзэмчиний талаар багагүй судалж зохиол бүтээл, сурвалж баримтын эмхтгэлүүд гаргаад буй ч [7] манай улсад судалгааны бүтээл цөөн байна. Нилээд дорвитой нь эрдэмтэн Т.Дисаны “Монгол улсын угсаатны зүй–III” хамтын бүтээлд бичсэн “Үзэмчин” [8] бүлэг юм. Тиймээс цаашид үзэмчин ястны талаар судлах нь зүйтэй гэж үзэж байна. Үзэмчингүүд түүхэн хугацаанд хаагуур нутаглаж байсан, хэрхэн нүүдэллэж, хэдийнээс Өвөр Монголын Зүүн, Баруун Үзэмчин хошуунд суух болсон талаар судлаачид нилээд зүйлийг бичсэн билээ. Тиймээс энэх талаар нурших нь илүүц биз ээ. Товчхондоо, үзэмчингүүд 1480-1500 оны үед буюу Батмөнх Даян хааны үед Алтайгаас [9] нүүж говийн өмнө талд сууж, 1623 оны үед Халхын Сэцэн хан Шолойг түшихээр ирж Хэрлэнд нутаглах болжээ. Өвөр Монгол Манжид эзлэгдсэний дараа үзэмчин Манж Чин улсад алба барих болж, 1637 оноос Өвөр Монголын нутагт суух болж, 1641 онд Манж Чин улсад бүрэн харъяалагдаж, улмаар 1646 онд Үзэмчин Зүүн, Баруун гарын хошуу болон зохион байгуулагджээ.

Ийнхүү суурьшиж Өвөр Монголын Шилийн голын чуулганд харъяалагдаж байгаад “1945 оны өвөл нэг хэсэг нь БНМАУ-ын нутагт (тэр үеийн нэршлээр) ирж суурьшсан байна. Энэ үед голчлон Зүүн Үзэмчин хошууны хүмүүс орж ирсэн бөгөөд Баруун Үзэмчин хошуунаас цөөн айл иржээ. Дорнод аймгийн дэвсгэрт нутагласан Зүүн Үзэмчин (Дорж ноёны албат явсан) нь 1946 онд шинэ засаг захиргаатай болж, Хэрлэнбаян сумыг байгуулсан бөгөөд 1959 онд Баянтүмэн хот, Булган сумнаас таслан байгуулсан Баянтүмэн сум, 1961 онд Хэрлэнбаян, Хөгнө сумаар байгуулсан Сэргэлэн суманд үзэмчингүүд харъяалагдах болсон байна. Нөгөө Баруун Үзэмчинээс ирэгсэд нь Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумнаа суурьшжээ”[10].

Өвөр Монголын эрдэмтэн Н.Түвдэн, В.Намжилсүрэн, З.Цэрэндонров, З.Дэмбэрэл нар: “Үзэмчин Зүүн гарын хошууны 14-р үеийн засаг төрийн эрдэнэ бэйл дархан ван Минжүүрдорж 1945 оны хуучин улирлын 11 сарын эхээр нэг бүлэг айл өрхийг албадлагаар БНМАУ-д нүүлгэн аваачсан ба түүний албадлага шахамдлагыг хайхралгүй … эх нутагтаа үлдсэн айл өрх, хүн амын үнэн бодат тоог тэмдэглэн үлдээж түүхийн гэрч баримт болгоё. Тухайн үед Үзэмчин Зүүн гарын хошууны есөн сум, зургаан хийдээс долоон сум, таван хийдийг Халхад нүүлгэжээ… Бүх нүүлгэсэн айл өрх 437, 1751 хүн, үүнд, эрэгтэй 807 хүн, эмэгтэй 944 хүн буй. Нутагтаа үлдсэн айл өрх 316, 1308 хүн байв” [11] хэмээн тэмдэглэжээ.

Дээрх ишлэлээс үзэмчингүүд Монгол улсын нутагт албадлагаар орж ирсэн гэсэн санааг олж харж болохоор байгаа ч Сүхбаатар, Дорнод аймгийн үзэмчингүүдийн ярьж буйгаас үзвэл албадлага шахалт төдий л байгаагүй мэт. Мөн Дэлхийн II дайны үед өвөр монголчууд Хятад, Японы давхар дарамт дор зовж зүдэрч байсан учраас дүрвэж, Ар Монголын нутаг руу нүүж ирсэн гэх үзэл түгээмэл байдаг. Бид үзэмчингүүд Ар Монголд нүүж ирэх тухайн үед Өвөр Монголд нөхцөл байдал ямар байсан, яагаад нүүж ирэх болсон, хэрхэн нүүдэллэж ирж, суурьшсан зэргийг үзэмчиний ахмад настнууд, тэдний үр хүүхдээс багахан хэмжээгээр тодруулснаа сийрүүлэн бичье.

Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын үзэмчингүүд (Баруун үзэмчин хошууны үзэмчингүүд) анх тус нутагт ирж суух болсон тухай нутгийнхны ярьж буйгаар, “1945 оны чөлөөлөх дайны үед зарим япончуудыг баривчлаад Ар Монгол руу хүргэж ирэхэд дандаа ид 18-19 насны залуус явсан бөгөөд япончуудыг хүргэж ирчхээд буцаж очоод хүмүүсээ нүүлгэж ирсэн байна. Мөн учир мэдэх хүмүүс гөрөө хийх нэрийдлээр явахдаа Ар Монгол руу ирж нөхцөл байдлыг судлаад буцдаг байсан ба дээр үед эхлээд арван хэд хориод айл ирсэн, сүүлдээ 1945 оноос 1949 оны хооронд 40-өөд өрх орж ирсэн бололтой юм” [12]. Гэхдээ 1945 онд 2 бригад хүмүүс тус суманд орж ирсний нэг баг нь хуучид нөгөө баг нь үзэмчингүүд байсан байна.

Ардын авъяастан, ахмад настан С.Хишгээ (73 нас, эм, 2006) гуай: “Урд Өвөр Монголд сургуулийн сурагч байхад хоёр япон, нэг монгол багш байсан. Нэг өдөр сургууль дээр ирсэн чинь нөгөө япон багш нар байсангүй, харин нэг монгол багш л байсан… Бид сургуулиас гараад ирэхэд сургуулийг явган цэрэг бүсэлчихсэн байсан. Би ч нэгдүгээр ангийн жаахан хүүхэд болохоор юугаа ч мэдэх вэ, цэргүүдийн хоорондуур гарах гэж зүтгэхэд толгойг маань илээд гаргасан, би ч гараад явчихсан. Хөдөө модон дотор 2 хоног нуугдаж хэвтэж байгаад (манай аав хүрээд очсон байсан юм) дараа нь тэнд нэг айлд байж байгаад нааш нүүж ирсэн. Удалгүй 2 хоноод урд хил дээр ирсэн. Монгол цэргүүд биднийг хамгаалж явсан, тэгэхгүй бол Орос цэргүүд хүн амьтныг нь айлгаад, мал, ачаа барааг нь булааж авдаг байсан. Нэг мэдэхэд Өгөөмөрийн тэнд бугын хашаанд тулаад ирсэн байсан. Ирсэн хүмүүс Урт, Зотол суманд харъяалагддаг. Хамгийн түрүүнд ирсэн нь 48 өрх ирж байсан. Хамгийн сүүлд 1948 онд 11 өрх нэг орж ирж байсан. Их сайхан эхнэр хувцастай хүмүүс ирж байсан. Манайх хамгийн эхний 1945 оныход ирсэн. Биднийг дүрвэж ирэхэд хүмүүс замд тосч угтаж авч байгаагүй, бид дүрвэж ирж байгаа болохоороо нохойныхоо амыг хүртэл чимээгүй байлгахын тулд зууртал нь боочихсон ирж байсан. Олон малтай баячууд орж ирж байсан” хэмээн хуучилсан юм.

Харин тус сумын мянгат малчин Н.Мөнхөө гуай (75 нас, эр, 2006): “1945 оны байлдааны үе 6 сарын 6-7-ны үед байх. Манайх бүр хол Хөххотын урдаас үхэр тэргээр яг 30 хоног нүүгээд Бичигтийн энд Лхачинвандад уулын тэнд хүрч ирсэн. Өвөр Монголын 49 хошуутай байсан, тэр олон хошуунаас хүмүүс нүүж ирнэ гэдэг бол нүсэр юм болно доо. Гэтэл Хятад залийн улс болохоор Хятадад ардчилал тогтсон гэж хэлээд… Тэгсэн чинь нөгөө хүмүүс чинь буцаад нүүнэ шүү дээ. Буцаж нүүгээд, тэрнээс 15-хан Баруун үзэмчин айл 1945 оны зун орж ирсэн. Би 15 настай байсан. Манай эцэг баян Нямарк 7 хүүхэдтэйгээс 4 хүүхэд нь орж ирсэн, би ганцаараа эрэгтэй. Манайх 4000 хоньтой, 1000 адуутай, 300-гаад үхэртэй, тэмээ ердөө байхгүй, 7 ямаатай айл байсан. Манай малыг төр хураасан. Манай аавыг ноос дутаалаа гээд 1952 онд шоронд явсан. 1953 онд малыг нь дийлэхгүй болохоор улсад өгье гээд өгсөн” гэж өгүүлсэн юм. Ирсэн мал хөрөнгө бүхий айлуудын талаар өөр зөрүүтэй бас нэгэн мэдээ байгааг энд дурдвал, баян Нямарк (Хонин сүрэг нь 10000 гарч байсан), Төмөрцэрэн (Үхэр нь 2000 гарч байсан), Жавжаа, Хоржийлха, Батаа тайж зэрэг олон малтай хүмүүс байсан гэсэн мэдээ байна. Нүүж ирсэн үзэмчингүүдийн ихэнх нь тус сумын Хөндлөн хайлааст [13] гэдэг газар суурьшсан байна.

Үзэмчингүүд Ар Монголд нүүж ирэх хүсэл эрмэлзлэлтэй байсаар ирснийг зарим газар усны нэр, ахуйн дадал хэвшил гэрчилдэг. Тухайлбал, Х.Ганболд [14] “Үүд, Хатавч нэртэй 2 газар байдаг. Энэ Үүд нь одоогийн Бичигтийн хилийн боомт байгаа газрын орчим бий. Үзэмчингүүд манай үүд хойшоо харж байдаг гэж ярьдаг бөгөөд бид (Ар Монголд) үүдээрээ орж ирсэн улсууд гэж ярьдаг. Бас эмээлийн бүүргийг хойшоо харуулж тавьдаг. Энэ нь үзэмчингүүдийн Ар Монголд орж ирэх хүсэл бодолтой нь холбоотой. Одоо ч хүртэл бид эмээлээ хойш харуулж тавьдаг. Баруун, Зүүн хатавч гэж 2 уул хилийн цаана 6-7км-т бий. Одоо ч гэсэн Хатавчийн застав гэж байдаг” хэмээн ярьсан юм.

Харин Дорнод аймгийн үзэмчингүүдийн (Зүүн үзэмчин хошууны) Ар Монгол нутагт орж ирсэн тухайд, Зүүн үзэмчин хошуунаас 1945 онд 400 гаруй өрх орж ирж Халхгол Сүмбэрийн нутагт 1945-1947 оны хооронд суугаад улмаар одоогийн байгаа нутагтаа нүүдэллэн ирж суурьшжээ. Аймгийн архив дахь 1947 оны Хэрлэнбаян сумын улсын мал тооллогын дүнтэй холбоотой материалаас үзэхэд, тухайн онд 456 өрхийн 47130 толгой мал, тэмээ 107, адуу 5062, үхэр 7672, хонь 23553, ямаа 10736 тоологдож байсан байна. 1956 онд Хэрлэнбаян сум гэж байгуулагдаад, 1961 онд Дорнод аймгийн Хөгнө сумтай нийлсэн. Нийлээд Сэргэлэн сум байгуулагдсан (Л.Түвдэнням, 53 нас, эр, 2006). Зүүн үзэмчин хошууны үзэмчингүүд Ар Монголд ирж суух болсон нь мөн л тухайн үеийн түүхэн нөхцөл байдалтай холбоотой. Өвөр Монгол чөлөөлөх дайны өмнө феодалын засаг төртэй хэвээр байсаар 1944 онд феодалын дарлалаас салсан байна. Мөн чөлөөлөх дайнаар Японы дарлалаас салсан ажээ. Алба татвар ихтэй, цэргийн албанд насаараа явдаг, хүнд эрүү шүүлт тулгадаг байсан болохоор тэр үеийн БНМАУ гэдэг бол ардын хувьсгал ялсан, эрх чөлөөтэй сайхан орон гэдгийг тэд анхнаасаа мэдэж байсан ч улс төрийн хэргээр баригдахгүйн тул далдуур ярьж байжээ.

Тамга Яаман дээр япончууд зөвлөх маягаар суудаг ч гардаад ажил алба хийгээд явдаггүй байв. Хошууны ноён нь Гомбосүрэнгийн Минжүүрдорж гэж хүн байсан бөгөөд тэрээр Ар Монголд нэгдэх, холбоо барих сонирхолтой байснаас улс төрийн хэргээр баригдаж, цөлөгдөж байсан ба чөлөөлөх дайны дараа хошуу нутагтаа эргэж ирээд ард түмнээ удирдаад, наашаа нүүх хөдөлгөөнийг зохион байгуулсан байна. Энэ хүн 30 хэдэн настай Монголд орж ирсэн, түүнийг дагасан тэргүүний сэхээтнүүд олон байсан байна. Л.Жигмэд гуайн яриагаар[15]: “Наашаа нүүхэд хэн ч албадаж хавчаагүй. Дэлхийн 2-р дайн ч Өвөр Монголд болоогүй, цаана болдог газраа л болоод Япон бууж өгсөн. Дараа нь зохицуулахаар Дотоод яамны салаа цэрэг Монголоос очсон. Тэд ухуулга хийгээд ард олны дундуур явсан, гэхдээ нүүх талаар яриагүй, Монголд амьдрал сайхан байгаа талаар ярьсан, хүмүүс ч анхнаасаа мэдэж байсан. Ар Монголд сайхан байна гэдгийг хэрхэн мэдэж байсан бэ гэдэг асуудал гарна л даа. Тэр үед мэдээлэл их хаалттай байсан, радио, сонин байхгүй.

Гэхдээ Ар Монголын мэдээллийг тагнуулын байдлаар мэдэж байсан. Жишээ нь, түрүүн дурдсан ноён наашаа, Ар Монгол руу хүн явуулж байсан. Хил орчмын улсуудтай уулзаад ирж байсан. Эндээс Өвөр Монгол руу оргож очсон хүмүүс байсан. Хувьсгалын эхний жилүүдэд бужигнаантай байхад, улаан нь ч зөв юм уу, цагаан нь ч зөв юм уу гэдгийг мэдэхгүй хүмүүс байсан, тэр улсууд ар тал руу холбоо барьдаг байсан бололтой юм. Ноёнтой хамт маршал Чойбалсантай уулзаж зөвшөөрөл авсан гурван хүн ирсэн, одоо нас барсан. Сэргэлэн суманд Өлзийн Буянтогтох гэж хүн байсан. Ирээд явсан хүн. Эндээс оргож очсон хүмүүс Өлзий, Гунгаа, Бямбаа гэх мэт хүмүүс байсан. Тэд эргэж ирээд хувьсгалаас урвасан гэж улс төрийн хэргээр шийтгүүлсэн. Ааяа гэж миний үеийн нэг өвгөн, Ар Монголын хүмүүстэй уулзаж, тэдэнд тусалж, тэднийг дэмжиж байсан. Энэ нь илрээд улс төрийн хэргээр шоронд орсон. Шоронгоос гарахаас нь өмнө нэг жилийн өмнө чөлөөлөх арми очоод хугацаанаасаа өмнө гараад ирсэн. Тийм ажлыг санаачилж байна гээд баригдаад Японд очоод алга болсон Санжээ гэж өвгөн байсан, Гачийн шаврин гэж лам байсан, цаашаа яваад алга болсон. Үзэмчин хилийн хошуу учраас цаанаас хятадууд ирж суусан, уусгах гэсэн зүйл байгаагүй. Нүүж орж ирэхэд хэн ч саад болоогүй. Гэхдээ сайн дурынх болохоор нэг хэсэг нь үлдсэн. Үлдсэн улс маань улаан хамгаалагчийн үед, 4-ийн удирдлагын үед их хүнд байсан гэсэн” гэж өгүүлсэн юм.

Ийнхүү тэд 1945 оны 11 сарын 1-нээс 12 сарын 10 хүртэл сар гаруй хугацаанд орж ирсэн бөгөөд сүүлчийн айлуудыг бараг орж ирж амжаагүй байхад хил хааснаас орж ирж чадалгүй үлдсэн айлууд ч бий ажээ. Наашаа орж ирэх бэлтгэлийг тэд 8, 9 сараас эхэлж хийн, нутгийн гүнээс наашаа 200-300 км газар нүүж, хилдээ алгуур ойртжээ. Тэд дайны хөлд өртөөгүй ч цэргийн хүнс, унаанд морь малаа өгч байсан нь тэдэнд дарамттай байсан аж. Нүүхэд бас ядуу зүдүү айл олонтой, 70 хувь нь ядуу өрх байсан болохоор нүүх санаа байвч, сачий нь хүрэхгүй, нүүх унаа хөсөггүйгээсээ болоод хилийн цаана саатсан айлууд ч мөн бий. Ирсэн хойноо тийм айлуудаа буцаж авахын тулд санаачилсан хүмүүс айл амьтнаас хөсөг цуглуулаад нэг хэсэг айлууд нүүж ирсэн ч тэр үед гэнэт нэг шөнө хил хаагаад ирэх гэсэн зарим өрх орж ирж чадаагүй явдал бий ажээ.

Монгол улсын нутгийн гүнд суух болсон шалтгааны тухайд Л.Жигмэд гуай ярихдаа: “1945-1947 онд Халхгол, Сүмбэрийн нутагт суусан бөгөөд одоогийн амьдарч буй нутаг руу нүүх шийдвэрийг Засгийн газар өгсөн. 1946 он гараад, сум байгуулагдаад, “Энд байнга нутаглахгүй юм аа. Хойшоо ус бэлчээр сайтай, зах зээлтэйгээ ойрхон төв газар очиж нутагла” гэж хэлсэн. Аймгийн төвөөс жингийн хөсгөөр гурил будаагаа татдаг байсан. Сэргэлэнгээс ирээд аваад явах, Халхгол Сүмбэрээс 300 гаруй км¬-ээс ирж авахын аль нь дээр болох нь ойлгомжтой. Мөн гурав дөрвөн хүн урагшаа буцаж оргоод, эргэж баригдаад буцаж ирээд, улс төрийн хэргээр ял шийтгүүлж байсан… ” гэж өгүүлэв.

Дээрх бүхнээс үзэхэд, үзэмчин ястан түүхэн урт хугацаанд одоо мэдэгдэж байгаагаар 4 удаа их нүүдэл хийж, эцэст нь тэдний нилээд хэсэг нь дэлхийн II дайны дараа Монгол улсын (тэр үеийн БНМАУ) нутагт суурьшжээ. Үүнд, 1945 оны үед Зүүн Үзэмчин хошуунаас 400 гаруй айл өрх, Баруун Үзэмчин хошуунаас 20-оод айл өрх, 1949 он хүртэлх хугацаанд мөн Баруун Үзэмчин хошуунаас 40 орчим айл өрх нүүж ирсэн бололтой байна. Нүүдэллэж ирэхэд хэн нэгний албадлага шахалтаас илүүтэйгээр үзэмчингүүдийн Ар Монгол нутагтаа суух эрмэлзэл, эх нутаг элэг нэгтнээ гэх сэтгэл гол түлхэц болсон байна. Ө.х. тэд сайн дурын үндсэн дээр Ар Монголд нүүж иржээ. Түүнчлэн дараах хүчин зүйлс нөлөөлжээ: - Их гүрний зах хязгаар нутагт үндэсний цөөнх болон суухын зовлон бэрхшээл,

- Чөлөөлөх дайны өмнөх үед япончуудын зүгээс үзүүлж байсан алба гувчуур, хугацаагүй цэргийн албаны дарамт, хяналт цагдалт, - Чөлөөлөх дайны үеэр Өвөр Монголын нутагт байрлаж байсан Орос цэргүүдийн хийж байсан дээрэм тонуул, дээрэнгүй байдал, - Ар Монгол нь эрх чөлөөтэй, сайхан орон болох тухай янз бүрийн арга замаар олж авч байсан мэдээлэл, мэдлэг, - Тухайн үеийн дэвшилтэт үзэл санаа бүхий хүмүүсийн ухуулга, - Үзэмчин болон бусад монгол угсаатны бүлгийг эх нутагтаа нүүдэллэн ирж, суурьшихад БНМАУ-ын засаг төрөөс аль болох дэмжих бодлого барьж, тэдний хүсэлтийг нааштайгаар хүлээн авч байсан зэрэг олон зүйлийг тоочиж болно.

Үзэмчин ястны талаарх судалгааг цаашид гүнзгийрүүлэн явуулах бөгөөд энэхүү өгүүллийг ШУТС[16]-ийн дэмжлэгтэйгээр НСИСОУХ[17]-гээс холбогдох бусад байгууллагатай хамтран хэрэгжүүлж буй “Тал нутгийн соёлын харьцуулсан судалгаа” төслийн ажлын хүрээнд Сүхбаатар аймгийн Баруун-Урт хот, Эрдэнэцагаан сум, Дорнод аймгийн Чойбалсан хот, Сэргэлэн суманд явуулсан богино хугацааны хээрийн шинжилгээний хэрэглэгдэхүүнд түшиглэн бичлээ.

[1] Т.Дисан. Үзэмчин. /Монгол улсын Угсаатны зүй-III: буриад, барга, үзэмчин, дарьганга, хотон, тува-цаатан, тува-малчин, хамниган ястнуудын угсаатны зүй (XIX-XX зууны зааг үе) (эрхэлсэн С.Бадамхатан) УБ, 1996, 141-р тал/ [2] Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын иргэн, орон нутаг дахь үзэмчин судлаач Х.Ганболдын аман мэдээгээр [3] - Үзэмчин судлалыг дэмжих нийгэмлэг. (хянасан Г.Дугаржав). Чойбалсан, 2005, 14-р тал [4] - Дорнод аймгийн 7-р багийн иргэн, өндөр настан, Хайс овогт Л.Жигмэд гуайн аман яриагаар [5 - Засаг дарга Ч.Батсүхын мэдэгдсэнээр [6] 1700 орчим [7] Н.Түвдэн, В.Намжилсүрэн, З.Сарандонров, Фүлүнгаа, Амармэнд, Түмэн зэрэг эрдэмтэд судлаачид, тэдгээрийн бүтээлийг нэрлэж болно. [8] Т.Дисан. Үзэмчин. /Монгол улсын Угсаатны зүй: буриад, барга, үзэмчин, дарьганга, хотон, тува-цаатан, тува-малчин, хамниган ястнуудын угсаатны зүй (XIX-XX зууны зааг үе) (эрхэлсэн С.Бадамхатан) УБ, 1996, 129-195-р тал/ [9] Үзэмийн уул, Хонь майлах, Дөрөө хангинахын хавцал гэдэг нэртэй нутгаар нутаглаж байсан гэж үздэг. Энэхүү Үзэмийн уул руу очихын тулд Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумаас нилээд бартаа бүхий замаар баруун урагш явж хүрэх боломжтой, мөн Ховд аймгийн Булган сумаас баруун хойш явбал газар нь арай хол ч бартаа багатай замаар явж хүрэх боломжтой ажээ. [10] Х.Нямбуу. Монголын угсаатны зүй: удиртгал, УБ, 1992, 158, 161-р тал [11] Н.Түвдэн ба бус. Чин улсын үеийн Үзэмчин Зүүн гарын хошуу. Хөххот, 2000, 27-р тал [12] Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын иргэн Х.Ганболдын яриагаар [13] Эрдэнэцагаан сумаас зүүн тийш 20 гаруй км. Хуучнаар тус сумын 3-р бригад, одоо 1-р баг. [14] Сүхбаатар аймаг, Эрдэнэцагаан сум, [15] Дорнод аймгийн Хэрлэн сумын 7-р багийн иргэн, Үзэмчин судлалыг дэмжих нийгэмлэгийн гишүүн (ҮСДН), 81 настай, эр, 2006. [16] ШУТС – Шинжлэх Ухаан Технологийн санд гүн талархлаа илэрхийлье! [17] НСИСОУХ - Нүүдлийн Соёл Иргэншлийг Судлах Олон Улсын хүрээлэн