Моголистан

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт

Моголистан бол 1346 онд Цагадайн улсаас салсан улс юм. Моголистан нь Цагадайн улсын зүүн хэсгийн газар нутаг бөгөөд Моголистаныг нүүдэлчин монголчууд удирдаж байсан тул суурин иргэд давамгайлсан Цагадайн улсын баруун хэсэг болох Мавереннахраас 14-р зууны дундуур тусгаарлажээ. Мөн Жетийн улс, уйгур хэлээр Мамлакат-и Моголистан гэж нэрлэдэг. Моголистан улс нь одоогийн Шиньжаан, өмнөд, зүүн Казахстаныг захирч байгаад казах, ойрдуудын довтолгоонд өртөн эрх мэдлээ алджээ.

Түүх[засварлах]

Моголистаний үндсэн нутаг нь Балхашаас баруун Шиньжааний тал хээрийг хамарч байсан ба энэ нутаг тэдний шууд удирдлаганд байв. Харин хойд, өмнөд Шиньжаан Моголистаний үндсэн нутагт хамаардаггүй, могол удирдагчдын шууд удирдлаганд байдаггүй байв. Моголистаний ноёлох анги болох нүүдэлчин монголчууд тал хээр нутагт голлон төвлөрч байсан ба могол ноёд бусад монгол ноёдын адил өргөөгөө байнга шилжүүлэн нүүлгэдэг байжээ. Өмнөд Шиньжаан цөлөрхөг газар байсан тул могол ноёдийн өргөө тэнд байрладаггүй байв. Харин Ойрад хойд Шиньжаанийг эзэлж Моголистаныг тасралтгүй довтлох болсон тул моголчууд нийслэлээ урагш шилжүүлж өмнөд Шиньжаанийг шууд удирдах болжээ. Мөн тэд Узбекистаны Ташкент, Ферганы хөндий, Бадахшан мужийн зарим хэсгийг нэг хэсэг захирч байжээ.

Моголистан гэсэн нэр нь "могол" (монгол), "стан" (газар орон, улс) буюу "монгол улс", "монголчуудын орон" гэсэн утгатай учир нь эндхийн монголчууд Цагадайн баруун хэсгийн монголчуудтай харьцуулахад монгол хэл, нүүдэлчин уламжлал, соёлоо илүү хадгалж үлдсэн байв. Тэд Мавереннахрын монголчуудыг өөр угсаатантай холилдсон гэж үзэж байсан бол Мавереннахрын монголчууд лалын шашинд ороогүй, нүүдэлчин моголистанчуудыг зэрлэг дээрэмчид гэдэг байв.[1] Моголчууд хожим нь лалын шашинд орсон нь монгол соёлыг нь алдагдуулахад хүргэсэн боловч тэр даруйдаа уусан алга бололгүй Алтан Орд, Цагадайн монголчуудаас харьцангуй хожуу буюу 18-р зууны үед бүрэн түрэгжиж уусчээ.

Моголистан буюу могол гэсэн нэр нь хэд хэдэн утгатай. Явцуу утгаараа Моголистаны буюу зүүн Цагадайн улсын нүүдэлчин монголчууд болох барлас, арулад, баарин, хэрэйд, дулат зэрэг монголчуудыг могол, моголистанчууд гэж нэрлэдэг. Энд монгол ноёдоос гадна тэдний албат болох цөөнгүй тооны монголчууд байжээ. Мөн монгол болон хүн амын ихэнх хэсэг болох түрэг иргэдийг ерөнхийд нь могол гэж нэрлэдэг. Моголистанд нүүдэлчин иргэд нилээн байсан ч зарим хэсэг нь казахын бүрэлдэхүүнд орж нүүдэлчдийн тоо нь цөөрсөн мөн нүүдэлчин монголчууд лалын шашинд орон уйгуржиж эхэлсэн зэрэг шалтгаанаар яваандаа бүгд суурьшмал иргэд болон хувирчээ.

Лалын шашинд орсон Моголистаны ноёд ойрадын довтолгооноос хамгаалахын тулд 15-р зууны дунд үед Моголистаны харъяанд байсан Долоон усанд нүүж ирсэн нүүдэлчин узбекууд буюу одоогийн казахуудад газар олгожээ. Долоон ус нь одоогийн зүүн өмнөд Казахстан буюу Балхаш нуураас зүүн өмнөд зүгт байдаг нутгийг хамардаг. Казах ноёд Моголистаны ноёдын адил Алтан ургийн гаралтай, лалын шашинтай байсан нь тэднийг холбоо тогтооход нь нөлөөлсөн байна. Харин ойрад ноёд Алтан ургийн бус гаралтай, лалын шашинд ороогүй байсан нь моголчууд, ойрадуудын харилцааг улам бүр холдуулжээ. Могол ноёд өөрсдийгөө Алтан ургийн бус гаралтай ойрад ноёдоос давуу байр суурьтай гэж үзэж байсан байна.

Нүүн ирсэн казахууд 1456 онд Казахын хант улсыг байгуулан аажимаар газар нутгаа тэлсэн нь одоогийн Казахстан улсын үндэс болжээ. Харин Долоон усанд байсан моголчууд казахын Их ордын бүрэлдэхүүнд орон ууссан ба одоогийн Их орд нь үндсэндээ баруун Моголистанчууд буюу Долоон усны моголчуудаас (монголын дулат/долоод, жалайр г.м аймаг болон түрэг овог аймгууд) бүрджээ. Зүүн моголистанчууд дотоодын зөрчлийн улмаас яваандаа хүч нь суларч дотоодын дайн тулаанаас зугтсан хэсэг нь казах, киргизүүдийн зүг очиж байсанаас одоогийн Киргизстаны киргизүүдын дунд могол гаралтай олон монгол овог бий болоход хүргэсэн байна. Моголистаныг Цагадайн удмынхан захирч байсан ч яваандаа монголын дулат буюу долоод аймгийн ноёдын хүч өсөн Моголистаны удирдагчийг өөрсдийн нөлөөнд оруулжээ. Моголистаныг Цагадайн удмын ноёд ёс төдий захирч харин тэднийг дулат ноёд удирдах байдал удаан хугацаанд үргэлжилжээ. Эдгээр моголчууд олон 100 жил уйгурчуудыг захирсан хэвээр байсан бөгөөд тэдний түрэгжин уусах үйл явц казах, киргизүүдын дунд орсон моголчуудаасаа арай удаан буюу 18-р зуун хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд тэд уйгур үндэстэнд аажим аажимаар уусчээ. Моголистаны монголчууд монгол хэл, соёлоо удаан хугацаанд хадгалж байсан учир Крым, Коканд, Казанийн хант улс зэрэг улстай харьцуулахад жинхэнэ монголчуудын улс гэж үздэг. Ялангуяа 15-р зууны дунд үед хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан бутрах хүртэлх үеийн Моголистан бол жинхэнэ монгол улс юм. Харин түүнээс хойшхи үед аажимаар уйгуржсан учир 17-р зууны сүүл хүртэл оршин тогтносон Яркендийн ханлигийг (1514–1677) уйгурчуудын улс гэж үзэх нь бий.

15-р зууны эхэн үед Вэйс хан (1418—1421, 1425—1428) Ойрадтай 61 удаа тулалдаж 1 ялалт байгуулж 2 удаа олзлогджээ. Тэр эхний удаа олзлогдохдоо их хэмжээний золиос төлж чөлөөлөгджээ. Түүнийг хоёр дахь удаагаа олзлогдоход Ойрадын ноён Эсэн тайш "Энэ удаад би чамайг зүгээр явуулахгүй. Чи надад эгч Махтум-ханимаа золиосонд өгөх ёстой" гэжээ. Ингээд Вэйс хан шаардлагийг нь биелүүлж дахин олзноос ангижирсан байна.[2] 1428 онд моголчуудын дунд зөрчил үүсч Вэйс хан алагджээ.

Моголистан нь XIV-XV зууны үед нүүдлийн соёл иргэншил давамгайлсан газар нутаг байсан бөгөөд XVI зууны үед суурин соёл иргэншилд шилжиж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны баруун талаас Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтлох болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан өмнө зүг рүү нүүж, Яркенд хотод нийслэллэж, улсаа Яркендын хант улс хэмээн нэрийдэх болжээ. Хожим нь энэ улс Кашгарын хант улс нэртэй болсон ба мөн Могул, Саид гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байв. Уйгур хэлээр "Мамлакат-и-Могулийе" гэж нэрлэдэг. XVII зууны үед Зүүнгарын хаант улсын Галдан Бошигт хаан Яркендын хант улсыг довтлон эзэлснээр Зүүнгарын захиргаанд орсон юм.

Моголистан нь 1346 оноос хойш нэгдмэл байдлаар 100-аад жил оршин тогтнож байгаад Яркендын хант улс зэрэг хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан бутарчээ. Моголистан, Яркендын хант улсыг Цагадай хаанаас гаралтай Туглугтөмөрийн угсааныхан захирч байсан учир Цагадайн улсыг 1696 он хүртэл оршин тогтнож байсан гэж үздэг. Гэвч 14-р зуунд Цагадайн улс бүхэлдээ Төмөрийн улсад эзлэгдсэн учир Моголистан, Яркендын хант улс нь Цагадайн улсын үргэлжлэл байсан эсэх нь маргаантай байдаг. Моголистанаас задран гарсан улсуудын нэг болох Цагадайн удмын Хамилийн хант улс 1930 он хүртэл Шиньжааны зүүн хойд нутаг дахь Хамил тойрогт оршин тогтнож байв.

Ишлэл[засварлах]

  1. Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969
  2. С.К. Ибрагимов. Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков

Мөн үзэх[засварлах]


Зураг[засварлах]

Гадаад холбоос[засварлах]