Их Могол Улс
Моголын эзэнт гүрэн нь Өмнөд Азийн эртний шинэ үеийн хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн нэг байв. Оргил үедээ тус эзэнт гүрэн баруун зүгт Инд мөрний сав газрын зах хязгаар, баруун хойдод өнөөгийн Афганистаны хойд хэсэг, хойдод Кашмир, зүүн зүгт өнөөгийн Ассам болон Бангладешийн өндөрлөг нутаг, өмнөдөд Өмнөд Энэтхэгийн Деканы өндөрлөг хүртэл өргөн уудам газар нутгийг хамарч байжээ.
Бабур нь өнөөгийн Узбекистаны нутгаас гаралтай Төмөр хаан болон Чингис хааны удмын захирагч байсан бөгөөд хөрш Сафавидын Перс болон Османы эзэнт гүрний дэмжлэгтэйгээр 1526 онд Панипатын анхны тулалдаан-д Делийн султан Ибрахим Лодиг ялж, Хойд Энэтхэгийн тал нутгийг эзлэн авснаар Моголын эзэнт гүрнийг байгуулсан гэж үздэг. Гэвч зарим түүхчид жинхэнэ эзэнт гүрний бүтэц нь Бабурын ач хүү Акбар-ын үед буюу 1600 оны орчим бүрэн төлөвшсөн гэж үздэг.
Энэхүү эзэнт гүрний тогтолцоо 1720 он хүртэл, сүүлчийн агуу хаан Аурангзеб нас барсны дараахан хүртэл оршин тогтножээ. Аурангзебийн үед эзэнт гүрэн газар нутгийнхаа хамгийн өргөн хэмжээнд хүрсэн байна. Үүнээс хойш Моголын эрх мэдэл аажмаар хумигдан, 1760 он гэхэд зөвхөн Хуучин Делийн орчимд үлдсэн бөгөөд 1857 оны Энэтхэгийн бослого-ын дараа Британийн Раж албан ёсоор эзэнт гүрнийг татан буулгажээ.
Хэдийгээр Моголын эзэнт гүрэн цэрэг дайны хүчээр байгуулагдаж, өргөжин тэлсэн боловч эзлэн захирсан ард түмэн, соёлыг хүчтэй дарлан устгах бодлого баримтлаагүй юм. Харин шинэ захиргааны тогтолцоо нэвтрүүлж, олон янзын язгууртан, эрх баригч бүлгийг нэгтгэн оролцуулснаар илүү үр ашигтай, төвлөрсөн, нэгдмэл төрийн удирдлагыг бий болгожээ.
Эзэнт гүрний эдийн засгийн гол үндэс нь газар тариалангийн татвар байв. Энэ тогтолцоог Акбар хаан боловсронгуй болгосон бөгөөд тариачдын ургацын талаас илүү хувийг татварт авдаг байжээ. Татварыг мөнгөн тэмдэгтээр төлөх боломжтой байсан нь тариачид, гар урчуудыг илүү том зах зээлд оролцох нөхцөл бүрдүүлсэн байна.
17-р зууны турш эзэнт гүрний дотор харьцангуй тогтвортой байдал хадгалагдсан нь Энэтхэгийн эдийн засгийн өсөлтөд чухал нөлөө үзүүлжээ. Мөн Энэтхэгийн далайд Европчуудын нөлөө өсөн нэмэгдэж, Энэтхэгийн түүхий эд болон боловсруулсан бүтээгдэхүүний эрэлт ихэссэнээр Моголын ордонд асар их баялаг төвлөрсөн байна. Үүний үр дүнд Моголын язгууртнууд тансаг хэрэглээтэй болж, уран зураг, уран зохиол, нэхмэл эдлэл, архитектурын хөгжилд ихээхэн хөрөнгө зарцуулжээ. Ялангуяа Шах Жахан-ы үед урлаг, архитектур дээд цэгтээ хүрсэн байна.
Моголын үеийн ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн дурсгалуудад Агра цайз, Фатехпур Сикри, Улаан цайз, Хумаюны бунхан, Лахорын цайз, Шалимарын цэцэрлэг болон Таж Махал зэрэг алдарт дурсгалууд багтдаг. Таж Махалыг “Энэтхэг дэх исламын урлагийн үнэт эрдэнэ бөгөөд дэлхийн соёлын өвийн нийтээр биширдэг гайхамшигт бүтээлүүдийн нэг” хэмээн тодорхойлдог байна.
Нэр
[засварлах | кодоор засварлах]Моголын эзэнт гүрэн гэх нэрийн ''Могол'' (англиар Mughal, Mogul, Moghul гэж мөн бичдэг) хэмээх үг нь Энэтхэг-Перс хэлний “Монгол” гэсэн үгийн хувилбар юм. Гэвч Моголын угсааны анхны дагалдагчид нь жинхэнэ монголчууд бус, харин Цагаадайн түрэгүүд байжээ. Энэтхэгт тэднийг Монголчуудтай холбон “Могол” хэмээн нэрлэсэн нь тухайн үед Делийн султант улс-ыг захирч байсан афган язгууртнуудаас ялгах зорилготой байсан аж.
Барууны орнуудад “Grand Mughal” буюу “Агуу Могол” гэсэн нэр томьёог эзэн хааныг нэрлэхэд хэрэглэдэг байсан бөгөөд цаашлаад бүх эзэнт гүрнийг төлөөлөх нэр болсон байна. Гэвч “Могол” гэх нэр томьёоны зөв хэрэглээ өнөөдөр ч түүхч, Энэтхэг судлаачдын дунд маргаантай хэвээр байдаг. Зарим судлаач, тухайлбал Маршалл Ходжсон, энэ угсааг “Төмөрийн угсааныхан” буюу “Индо-Төмөрийнхэн” гэж нэрлэх нь илүү зөв гэж үзжээ.
Эзэнт гүрний албан ёсны нэрэнд хамгийн ойр хэрэглэгдэж байсан нэр бол Хиндустан байв. Энэ нэрийг Айн-и-Акбари зэрэг сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Моголын захиргааны баримт бичгүүдэд мөн эзэнт гүрнийг “Хиндустаны эзэмшил” (Wilāyat-i-Hindustān), “Хиндийн орон” (Bilād-i-Hind), “Аль-Хиндийн султант улс” (Salṭanat al-Hindīyyah) гэх мэтээр нэрлэж байжээ. Аурангзеб-ын булшны бичээсэд ч ийм нэр хэрэглэгдсэн байдаг.
Мөн сүүлчийн могол хаан Бахадур Шах Зафар өөрийн улсыг хиндустан хэлээр “Хиндостон” буюу “Хиндийн орон” хэмээн нэрлэж байжээ. Тухайн үеийн Хятадын түүхэн сурвалжуудад ч Моголын эзэнт гүрнийг “Хиндустан” гэж тэмдэглэсэн байдаг.
Могол хаад өөрсдийн угсааг Гуркани (Gūrkāniyān) хэмээн нэрлэдэг байсан нь тэдний өвөг дээдэс Төмөртэй холбоотой юм. Төмөр нь Чингис хааны угсааны гүнжтэй гэрлэсний дараа “Гүргэн” буюу “хүргэн” гэсэн утгатай Gūrkān цол хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд үүнээс “Гуркани” гэх нэр үүссэн байна.
Цахим холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]
Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.