Jump to content

Галдан бошигт хаан

Энэ бол Монголын Википедиагийн сайн өгүүлэл. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг энд дарж үзнэ үү.
Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
Галдан бошигт хаан
Хунтайж
Бошигт Хаан
Энэ бол Архангай аймгийн Өлзийт суманд байрлах Галдан бошигт хааны хөшөө юм. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан, Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү, Сэнгэ хунтайжын дүү байв.
Зүүнгарын Хаант Улсын хаан
Хаанчлал1678–1697[1]
Титэм зүүх ёслол1678
ӨмнөхЦол тогтоогдсон
ЗалгамжлагчЦэвээнравдан хаан
Зүүнгарын хунтайж
Хаанчлал1671[2]/1676[1]–1678
Титэм зүүх ёслол1671[2]
1676[1]
ӨмнөхСэнгэ хунтайж
ЗалгамжлагчЭрдэнэзоригт хунтайж
Төрсөн1644
Хар Эрчис
Өнгөрсөн1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан)
Ховд аймаг
ХатанАну хатан
Бүтэн нэр
Хааны цол
Бошигт Хаан (ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ)
Гэр бүлЦорос
Династи Зүүнгарын Хаант Улс
ЭцэгЭрдэнэбаатар хунтайж
Эх
Маргаантай:
  • Аминдар[3]
  • Юм Агас[4]
ШашинТөвөдийн Буддын шашин
ТамгаТамга

Эрдэнийн Галдан, (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл Галдан бошигт хаан (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж Чин улс болон Оросын царьт улсын зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.[5]

Тэрээр Зүүнгарын Эрдэнэбаатар хунтайж, түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн Умард Юань гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан Эсэн Тайшийн удам байв. Галданы ээж нь Төвөдийн анхны Хошууд–Ойрадын хаан Гүш хааны охин байв.[3]

Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд Төвдөд Буддын шашны боловсрол эзэмшиж, 5-р Далай лам болон анхны Банчин ламын удирдлага дор суралцсан ч, ах Сэнгэ хунтайж алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд "Бошигт хаан" цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь Яркендын хант улсын хэрэгт оролцож, Турфан, Хамил тойрог, Кашгар, Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн Казах–Зүүнгарын дайнуудын үеэр Долоон ус, Ташкент, Сырдарья зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, Киргизүүд болон Ферганы хөндийн оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр Ар Монгол дахь хэрэгт оролцон Зүүнгар–Халхын дайныг эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд Олгой нуурын тулалдаан, Улаанбудангийн тулаан, Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.[6] Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв Евразийн хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.[7] Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин улсын эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.[8]

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.[9] Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.[10]

Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе

[засварлах | кодоор засварлах]

Бага нас болон шашин

[засварлах | кодоор засварлах]
Галдан бошигт хааны хувийн багш, 5-р Далай лам.

Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.[11] Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд Хар Эрчис мөрөн дээр төрсөн.[4][12] Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй Төвөд хэл сурч, сайн боловсролтой болжээ.[13] 1656 онд Галдан Төвөд рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд анхны Банчин лам болон 5-р Далай ламын удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.[11] Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас Будала ордон барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.[14] Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.[15] Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.[16]

Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа Галдмаа баатар шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.[17]

Үүний зэрэгцээ түүний ах Сэнгэ хунтайж нь тэдний аав Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.[11] Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.[11][18]

Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.[3]

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.[19] Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.[19]

Эрх мэдэлд хүрсэн нь

[засварлах | кодоор засварлах]

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд хунтайж болжээ.[11] Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.[1] Галдан хожим нь Өөлдийг ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.[20] Адишаагийн хэлснээр, Галдан Дөрвөн Ойрадын холбоонд улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд Очирт сэцэн хан Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.[21] ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.[11] Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.[11] Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, Ордос дахь монголчууд руу довтлов.[20] Энэ нь Чин улсын эзэн хаан Энх Амгаланыг Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.[22]

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, Анутай гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт хаан" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.[11] Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд "бошигт" цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.[23] Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.[24] Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.[25] Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулжээ.

Хаанчлал ба байлдан дагуулал

[засварлах | кодоор засварлах]

Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь

[засварлах | кодоор засварлах]

1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, 5-р Далай Ламаас тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд Зүүнгарын Хаант Улсын хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.[26] Галдан захидлаа авсны дараа,[27] 1679 оны намар гэхэд тэрээр Турфаныг эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, Хамилаас цааш тагнуул илгээжээ.[28] Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.[28][27] Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, Аксу, Уктурпан, Кашгар, Ярканд, Хотанаар дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.[29][30] 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан Или рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.[31] Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, Зүүнгарын Хаант Улсад илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.[25]

Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)

Эрдэнэбаатар хунтайж нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, Сэнгэ ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.[32] Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын Тавак хаан Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.[33] Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан Долоон усыг эзэлжээ.[34]

Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,[35] 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.[36] 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.[37] Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг Зүүнгар нутаг, Зүүн Туркестан руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, Шымкент, Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, Ташкент хотуудыг эзлэн авав.[35] Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Түркистан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.[38] Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад Лхас хот руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.[39]

1682–1685 онуудад тэрээр Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.[40] Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.[41] Брегелийн хэлснээр Галдан Ош, Сайрам, Андижан руу довтлох боломжтой байсан гэж,[42] Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.[43] Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг Памирын нуруу, Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.[44]

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд Бухарын хант улс руу довтолж, Андижан,[27] Бухар болон Самаркандыг эзлэн авчээ.[45] Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.[46]

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.[47] Галдан 1687 онд Ар Монгол руу довтлов.[48]

Зүүнгар–Халхын дайн

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Зүүнгар–Халхын дайн (1688)

1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт Түшээт хан Засагт ханы эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.[49] Занабазарын элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.[50] Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, Чахундоржийн хүүг Тамирт ялжээ.[51][52] Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжила, Дугар арайтан нарыг Эрдэнэ Зуу хийдэд илгээв.[53] Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.[49]

Үүний зэрэгцээ түүний ах Сэнгийн хүү Цэвээнравдан Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр Ховдод үлджээ.[54] 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд Энх Амгалан ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.[55]

Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан

Галдан Чин улстай энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. Энх Амгалан 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд Бээжингээс Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.[56] Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох Олгой нуурын тулалдаан эхлүүлсэн юм.[57] Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж[58] Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.[59] Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.[60] Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү дайрч, ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,[61] харин Галдан зугтав.[62] 1696 онд Галдан Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.[63] 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.[64] 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.[64]

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.[64] Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.[63] Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.[65] Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.[66] Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.[67]

Төр байгуулалт ба засаг захиргаа

[засварлах | кодоор засварлах]

Шашны ач холбогдол

[засварлах | кодоор засварлах]

Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.[19] Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох тавдугаар Далай лам, анхдугаар Банчин лам, Заябандид нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.[68]

Дипломат ажиллагаа

[засварлах | кодоор засварлах]
Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.

Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.[69] Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь Оросын царьт улстай тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд Эрдэнэбаатар хунтайжийн баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.[25] Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.[70] Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.[71]

Галдан Красноярск хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан Енисейн киргизүүдийн давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу довтолсон ах Сэнгэ хунтайжаас ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.[72] 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг Москвад чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.[73] 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.[74]

Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.[74]

Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд

[засварлах | кодоор засварлах]
Зүүнгарын цэргүүд

Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.[71] Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.[75] Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.[76] Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.[71] Галданы тактик нь Олгой нуурын тулалдаанд Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.[77] Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.[77]

Орчин үеийн Ховд хотын үзэмж.

Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав Эрдэнэбаатар хунтайжийг Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.[78] Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, Долоон ус, Сырдарья нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.[77] Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.[79] Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.[80] 1680-аад онд Галдан Или мөрөнд, ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.[81]

Захиргаа

[засварлах | кодоор засварлах]
Зүүнгарын Хаант Улсад отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх Зайсан.

Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.[77] Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.[82] Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.[83][84] Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,[77] хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.[77] Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.[82]

Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, аймгуудыг отог болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, зайсан болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, Захчин отогуудыг байгуулжээ.[85] Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.[86]

Гэр бүл

[засварлах | кодоор засварлах]
Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, Эсэн тайш.

Галдан Эсэн тайшийн удам болох Цорос овгийн Эрдэнэбаатар хунтайжийн хүү, өвөг дээдэс нь Цоросын удам угсаатай[23] шууд холбоотой бөгөөд,[87] Дөрвөн Ойрадын холбооны анхны удирдагч буюу тайш Батула Чинсан болон түүний хүүхдүүд Тогоон тайш, Эсэн тайш нар юм.[4][79] Түүний эх, Аминдар нь Хошууд хан, Гүшийн охин байв.[3]

Эцэг: Эрдэнэбаатар хунтайж

Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, Сэнгэ хунтайж, Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма[88]

Эхнэр: Ану хатан

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир[89]

Охид: Юмчихай, Бум[89]

Алдартай соёлд

[засварлах | кодоор засварлах]
  • Монголын "The HU" хамтлагийн "Black Thundar" дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын Star Wars Jedi: Fallen Order-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан.
  • Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
  • Галдан ба Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд ялагдсан тухай Бямбын Ринчен гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг.
  • Галдан 2013 онд гарсан "Ану хатан" кинонд мөн харагдсан.

Эх сурвалж

[засварлах | кодоор засварлах]

Эшлэл

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. 1 2 3 4 Atwood 2004, х. 628.
  2. 1 2 Adle 2003, х. 158.
  3. 1 2 3 4 Atwood 2004, х. 193.
  4. 1 2 3 Adysha 2019, х. 15.
  5. ↑ Adysha 2019, х. 13.
  6. ↑ Perdue 2005, х. 104.
  7. ↑ Perdue 2005, х. 109.
  8. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 37.
  9. ↑ Spencer 2017, х. 179–180.
  10. ↑ Adysha 2019, х. 14.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 Adle 2003, х. 148.
  12. ↑ Adysha 2019, х. 21.
  13. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 35.
  14. ↑ Adysha 2019, х. 44.
  15. ↑ Adysha 2019, х. 44-45.
  16. ↑ Adysha 2019, х. 51-52.
  17. ↑ Adysha 2019, х. 35.
  18. ↑ Adle 2003, х. 157.
  19. 1 2 3 Chimitdorzhiev 2002, х. 36.
  20. 1 2 Perdue 2005, х. 139.
  21. ↑ Adysha 2019, х. 72.
  22. ↑ Perdue 2005, х. 139–140.
  23. 1 2 Adysha 2019, х. 18.
  24. ↑ Perdue 2005, х. 140–141.
  25. 1 2 3 Chimitdorzhiev 2002, х. 38.
  26. ↑ Rene 1970, х. 501.
  27. 1 2 3 Adle 2003, х. 149.
  28. 1 2 Perdue 2005, х. 140.
  29. ↑ Adle 2003, х. 185.
  30. ↑ Adle 2003, х. 193.
  31. ↑ Adle 2003, х. 194.
  32. ↑ Atygaev 2023, х. 138–139.
  33. ↑ Kadyrbaev 2023, х. 9.
  34. ↑ Atygaev 2023, х. 139–140.
  35. 1 2 Adysha 2019, х. 89.
  36. ↑ Burton 1997, х. 337.
  37. ↑ Moiseev 1991, х. 51.
  38. ↑ Adle 2003, х. 147.
  39. ↑ Moiseev 1991, х. 51–52.
  40. ↑ Barthold 1956, х. 161.
  41. ↑ Frank 2000, х. 252–254.
  42. ↑ Bregel 2003, х. 56.
  43. ↑ Bregel 2003, х. 57.
  44. ↑ Adysha 2019, х. 90.
  45. ↑ Baabar 1999, х. 80.
  46. ↑ Atygaev 2023, х. 142.
  47. ↑ Moiseev 1991, х. 24.
  48. ↑ Moiseev 1991, х. 53.
  49. 1 2 Perdue 2005, х. 148.
  50. ↑ Zlatkin 1983, х. 178.
  51. ↑ Altangerel 2017, х. 196–197.
  52. ↑ Kyachinov 1999, х. 208.
  53. ↑ Zlatkin 1983, х. 179.
  54. ↑ Perdue 2005, х. 149.
  55. ↑ Perdue 2005, х. 152.
  56. ↑ Perdue 2005, х. 153.
  57. ↑ Zlatkin 1983, х. 187.
  58. ↑ Zlatkin 1983, х. 190.
  59. ↑ Zlatkin 1983, х. 191.
  60. ↑ Zlatkin 1983, х. 191–192.
  61. ↑ Perdue 2005, х. 155.
  62. ↑ Zlatkin 1983, х. 195.
  63. 1 2 Chimitdorzhiev 2002, х. 52.
  64. 1 2 3 Baabar 1999, х. 83.
  65. ↑ Baabar 1999, х. 84.
  66. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 53.
  67. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 59.
  68. ↑ Adysha 2019, х. 54.
  69. ↑ Adysha 2019, х. 85.
  70. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 38-39.
  71. 1 2 3 Spencer 2017, х. 180.
  72. ↑ Adysha 2019, х. 74–75.
  73. ↑ Adysha 2019, х. 85-86.
  74. 1 2 Adysha 2019, х. 87.
  75. ↑ Perdue 2005, х. 304.
  76. ↑ Perdue 2005, х. 304–305.
  77. 1 2 3 4 5 6 Spencer 2017, х. 181.
  78. ↑ Adysha 2019, х. 81.
  79. 1 2 Adysha 2019, х. 23.
  80. ↑ Adysha 2019, х. 86.
  81. ↑ Adysha 2019, х. 92-93.
  82. 1 2 Spencer 2017, х. 182.
  83. ↑ Moiseev 2001, х. 24.
  84. ↑ Spencer 2017, х. 181–182.
  85. ↑ Adysha 2019, х. 83.
  86. ↑ Adysha 2019, х. 84.
  87. ↑ Adysha 2019, х. 19.
  88. ↑ Adysha 2019, х. 65.
  89. 1 2 Adysha 2019, х. 68.

Ном зүй

[засварлах | кодоор засварлах]
  • Adle, Chahrayar (2003). History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century. Vol. 5. UNESCO. х. 934. ISBN 92-3-103876-1.
  • Adysha, Shirnenbanidyn (2019). Galdan Boshigt (2nd хэвлэл). Ulaanbatar: Internom. ISBN 978-99978-66-54-7.
  • Altangerel, Chulunbatyn (2017). Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь [A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world]. Chulunbatyn Altangerel.
  • Atygaev, Nurlan (2023). КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ [Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries] (Орос хэлээр). Almaty: Eurasian Research Institute. ISBN 978-601-7805-24-1.
  • Baabar (1999). History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. White Horse Press, University of Cambridge, Baabar. х. 456.
  • Burton, Audrey (1997). The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702. London: Curzon Press. ISBN 978-0-7007-0417-0.
  • Rene, Grousset (1970). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press. ISBN 978-0813513041.
  • Spencer, Haines (2017). "The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745)". Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies. 51. International Association of Mongolists: 170–185.
  • Zlatkin, I.Y (1983). История Джунгарского ханства (1635–1758) [History of Dzungar Khanate (1635–1758)] (Орос хэлээр). Moscow: Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ.
"https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Галдан_бошигт_хаан&oldid=869074"-с авсан