Галдан бошигт хаан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Галдан бошигт хаан
Бошогт Хаан
Хаанчлал 1644-1697
Бүтэн нэр Галдан
Өмнөх Сэнгэ хунтайж
Удаах Цэвээнравдан хаан
Эцэг Эрдэнэбаатар хунтайж
Улс Зүүнгар

Галдан бошигт хаан (1644-1697) нь Зүүнгарын хаант улсын хаан байв. Галдан 1644 онд Дөрвөн Ойрадын зонхилох аймгуудын нэг, зүүн жигүүрийг өмгөөлөн явагч Цорос аймгийн тэргүүн Эрдэнэбаатар Хотогчин хунтайжын зургадугаар хөвгүүн болон төржээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийг 10, 11, 12 хөвгүүнтэй байсан гэсэн зөрүүтэй мэдээнүүд сурвалж бичгүүдэд бий. Мөн хатадын тоог 5, 9 байсан гэсэн зөрүүтэй тоо ч бий. Ихэнх эрдэмтдийн санал нэгтэй байдаг ганцхан үнэн бол Галдан бошигт түүний зургадугаар хүү юм гэсэн мэдээ билээ.

Бага нас[засварлах | edit source]

Галданг төрөхөд Ойрадад их хөл үймээн болж түүнийг Зонховын шавь дүлжин Дагважалцангийн хувилгаанаар өргөмжилжээ. Чингээд 7 наснаас нь Лхас хотноо V Далай лам, Ванчин Богд нарын дэргэд шавь оруулсан байна. Тэр Төвөдөд 20 жил сууж шарын шашны эрдэмд гүнээ нэвтэрсэн юм.[1] Энэ үед Монголд бурханы шашин ид дэлгэрч байсан бөгөөд үүнээс өмнөх үед монголчууд Тэнгэрээ шүтэж амьдардаг байлаа.

Хаан болсон нь[засварлах | edit source]

Эрдэнэбаатар хунтайжийн тавдугаар хөвгүүн Сэнгэ хунтайж аавынхаа хунтайжын орыг залгамжилсан боловч эцэг нэг, эх ондоо ах нарынхаа гарт зэрлэгээр алуулав.[2] Энэ Сэнгэ бол Галдан бошигтын төрсөн ах бөгөөд тэдний эх Юм Ага бол Хотогчин хунтайжийн гуравдугаар хатан байсан бололтой. Сэнгэ ханыг алсан Цэцэн тайж, Зодов баатар нар хунтайжийн их хатны хөвгүүд байсан юм. Яагаад ч юм Эрдэнэбаатар хунтайж хатдынхаа хөвгүүдээс Торгуудын Шүхэр дайчины охин Юм Агагийн хөвгүүдийг ихэд тоон нэгийг нь хувилгаанаар тодруулж Төвөдөд суулгаад, нөгөөд нь хунтайжын суудлаа залгамжлуулсан нь цаанаа учиртай байсан бололтой. Сэнгийг алагдахад түүний хөвгүүн Цэвээнравдан нас бага байсан тул Галдан[3]г Төвөдөөс дуудаж хунтайжын ор суулгасан нь эртний ёсыг дагасан хэрэг ажээ.

Хүчирхэгжилт[засварлах | edit source]

Галдан бошигт Ойрадад ирээд Цорос аймгийн хунтайжын ширээнд сууж, тухайн үедээ Ойрадын дөрвөн түмнийг зонхилж асан Хошууд аймгийн тэргүүн Очирт цэцэн ханы охин Ануг өөрийн их хатан болгож,тархай бутархай баруун монголчуудыг нэгтгэн Зүүнгарын хаант улсыг байгуулаад, энэ улсынхаа хаан нь болсон юм. Тэрээр зөвхөн баруун Монголыг төдийгүй бүх монгол үндэстнийг нэгтгэн хүчирхэг, нэгдсэн улсыг байгуулах хэтийн зорилготой байлаа. Үүний тулд тэрээр газар нутгаа тэлж, цэрэг армиа зузаатгасаар байв. 1686 он гэхэд Зүүнгарын хаант улсын хүчирхэг саварт Хами, Турфан, Кашгар, Сайрам, Бухар, Самарканд зэрэг төв болон дундад Азийн 1000 гаруй том жижиг хот атгагдсан байлаа. Энэ үед Төв Азийн хамгийн хүчирхэг хүн нь Галдан бошигт байв.

Тэрээр Оростой дипломат бодлого явуулж, худалдаа хийж, элчин төлөөлөгч солилцох бодлого барьсан юм. Энэ бол бүүр ааваас нь уламжилсан найрсаг харилцаа байсан юм. Орос, Хятадыг холбосон Торгоны замыг хяналтдаа байлгаж байсан болохоор түүний хувьд таатай нөхцөл бүрдсэн байв.

Халх-Зүүнгарын дайн[засварлах | edit source]

Түүний намтрын хамгийн ойлгомжгүй хэсэг нь Халхтай явуулсан харилцаанд байдаг. Энгийн учирзүйн үүднээс авч үзвэл Ойрад, Халх хоёр бусдаас хамгийн сайн ойлголцож болмоор. Харамсалтай нь нөхцөл байдал, түүхэн үнэн тийм биш байв. Өндөр гэгээнтэй түүний харилцаж байсан тухай олон мэдээ түүхийн сурвалжуудад бий. Ер бусын найрсаг, дотно байдлаар элч төлөөлөгч солилцож, ярилцаж байсан яриа хэлэлцээнүүд нь түүхэн баримтанд тодорхой үлдсэн бий. Галдан дундад азийн олон хот тосгод, зүүн Туркестаныг эзэлж цэргийн хүчирхэг армийг байгуулсан. Гэвч тэр энэхүү цэргийн хүчийг Халхын эсрэг ашигласан юм. Галдан элдэв хор найруулж Засагт ханыг Түшээт ханы эсрэг турхирч их цэргээ авч Түшээт хан аймаг руу довтолж Халхын 20 000 цэргийг хядсан харгис харалган ойрд ноён юм. Галдангийн гэнэтийн Халх руу хийсэн довтолгооноос болж Байгаль нуур орчим Оросын казак цэргийн эсрэг дайтаж байсан халх цэргүүд арга буюу нутаг буцаж хойд монголын Байгаль орчмын нутаг хамгаалалтгүй үлдсэнээс болж Байгаль орчмын үлэмж их нутаг монгол угсаатны хамт оросуудын түрэмгийлэлд эзлэгдсэн юм. Түшээт хан Галдан Лхаст хамт сурч байсан Халхын Өндөр гэгээнийг хөнөөх гэж довтолж байлаа. Өндөр гэгээн албатуудынхаа хамт Галдангийн цэрэгт шахагдаж Долнуур хүртэл дүрвэж байв. Галдан долоон наснаасаа эхлэн хорин жил Далай лам, Ванчин Богдын дэргэд Бурханы ном үзээд ядаж амьтны амийг тасалж болохгүй гэсэн бурханы ганц номыг ч сурсангүй. Галдан Түвдийн Лхасаас нутагтаа буцаж очоод эхлээд ах дүү нараа хөнөөж эхэлсэн. Галдан өөрийн ах дүү нийт 25 хүнийг хөнөөсөн байдаг. Галдан адаг сүүлдээ өөрийг нь дэмжиж хаан ширээнд суулгасан хадам эцэг Очирт цэцэн ханыг хороосон байдаг. Аавыг нь хөнөөсөн Галданг Ану хатан яаж нөхөр хэмээн дуудаж байсан бол. Ах дүүгээ хөнөөсөн Галдан Ар Халхыг яахин өрөвдөх билээ. Галдангийн довтолгоонд Төв Халх болон зүүн аймаг Сэцэн ханы ард иргэд ихэд хэлмэгдэж байв. Галдан халх ноёдыг элдэн хөөж Цагаан хэрэмийн дотор оруулчихаад Манжийн хаан Кансид хандаж "Надад Түшээт хан, Өндөр гэгээн хоёрыг гаргаж өг. Би оронд нь торгоны замыг хамгаалж өгье" хэмээн шаардаж байв.Манжийн хаан Канси ухаалаг хүн байсан тул Галдангийн зальхай шаардлагыг няцаасан юм.Өмнө нь Манжийн хаан удаа дараа Ойрдын ноёдод итгэж найрсаг харилцааг санал болгож ойрд халх хоёр өөр хоорондоо дайсагнаж болохгүй хэмээн захиж байсан боловч ойрдын ноёд хэзээ ч хэлсэн үгэндээ хүрч байсангүй. Манжийн хааны эмэг эх нь монгол хүн байсан тул тэр монголчуудын асуудалд ихэд хүлээцтэй ханддаг байв. Манжийн хаан итгэлийг эвдэж элдэв дайн тулаан гаргаж ард олны амгалан тайван байдлыг бусниулсан Галдангийн асуудлыг цэгцлэхээр шийдэж нэг жил сайтар бэлтгэж байгаад их цэрэг хөдөлгөв. Их цэргийг Манжийн хаан өөрөө удирдан явав. Манжийн хаан Галдан бошигтын армийг одоогийн Налайх дүүргийн нутаг Зуун модны орчим бүслэв. Энх-Амгалангийн гурван гарын их цэрэгтэй хийсэн сүүлчийн тулаандаа Галдан хаан Ану хатнаа, цэрэг армийнхаа ихэнхийг алдаад баруун тийш дутаажээ. Туулын хөвөөнд болсон энэ тулалдаанд Галдангийн 30000, Энх-Амгалангийн манж, монгол нийлсэн 50000 цэрэг оролцсон гэж Баабар бичсэн нь бий. Оросын монгол судлаачдын бүтээлд энэхүү тулаанд Манжийн хаан 50 000 цэрэгтэй, харин Галдан 5 мянган цэрэгтэй оролцсон гэсэн тоо байдаг. Энэ тоо баримт үнэн болов уу. Энэ бол 1696 он билээ. Ялагдсан Галдан баруун зүг дутаахад Манжийн хаан Энх-Амгалан эцсийг нь үзэхээр араас нь зогсоо чөлөөгүй нэхэж түүнийг гүйцэв.

Галдан бошигт хааныг Халхад дайтаж явах хооронд Зүүнгарт Сэнгэ ханы хүү Цэвээнравдан төрийн эргэлт хийн хаан ор суужээ. Үүнийг Манж Чин улс, Орос дэмжсэн байдаг. Ингэснээр Галдан хоёр талын дунд ганцаардаж, ямар ч хүч чадалгүй болсон юм.

Амьдралынхаа сүүлчийн жил орчмын хугацааг зугтан дутаах байдалтай явж өнгөрүүлсэн Галдан Бошигт хаан 1697 онд хор уун амиа егүүтгэсэн юм[4][5]. Түүний хүүрийг манжийн цэргүүд олоод Бээжин дэхь хааны ордны гадаа олон хэсэг болгож өлгөж, нийтэд цээрлүүлсэн байдаг.

Галдангийн учруулсан гайнаас болж Монгол орон цэргийн хүчээ алдаж хоёр хөрш гүрэнд хойд монголын Байгаль орчмын нутаг, Өвөр Монголын Хянганаас эхлээд Шинжаны Ил тарвагатай хүртэлхи үлэмж их нутгаа алдахад хүрсэн билээ.Монголын түүхэнд Галдан халхын 20 000 цэргийг хөнөөж, улаантан Чойбалсан 22 000 монгол хүнийг цаазалж Монголд хамгийн их хохирол учруулсан дотоодын дайсанаар тодорсон билээ.Түүхийг гуйвуулагчид олон арван жилийн турш Галданг баатарлаг хаан , Чойбалсанг өрлөг жанжин хэмээн хуурамчаар өргөмжилж магтсан ч гэсэн Үнэнийг хэзээ ч дарж чадахгүй билээ. Галдан бол монголын баатар хаан биш, харин Халхыг хөнөөсөн харгис дайсан билээ.

Гэр бүл[засварлах | edit source]

Эцэг: Хотогчин эрдэнэбаатар хунтайж

Эх: Торгуудын Юм Агас

Ах: Сэнгэ хунтайж

Хатан: Хошуудын Ану хатан

Хөвүүн: Сэвдэнбалжир тайж[6][7]

Охин: Юмчихай болон Бум[8][9]

Галдан бошигт хааны шадар болон ойрын хүмүүс, тэдгээрийн хувь заяа[засварлах | edit source]

- Дай Баатар Зайсан: Зуун Модны тулалдаанд их бууны суманд оногдож үхжээ.

- Болад Хожа: Зуун Модны тулалдаанд суманд xарвуулж үхжээ.

- Ану Xатан: Зуун Модны тулалдаанд цахиур бууны суманд оногдож үхжээ.

- Дамба Хашиха, Цагаан Шадар Хашиха: Зуун Модны тулалдаанaар 100 гаруй хүн дагуулан манж генерал Маскад дагаар оржээ.

- Цэрэнжав Тайж, Баатар Тайж, Мэй Зайсан, Маму Гүен Зайсан, Эринчин Хашиха, Бишрэлт Цорж: Зуун Модны тулалдаанaар хүмүүсийнхаа хамт манж генерал Фиянггад дагаар оржээ.

- Зайсан Түшээт Норов: Зуун Модны тулалдааны дараа Галдантай хэсэг хамт байж байгаад 80 хүн дагуулан Манжид дагаар оржээ(1697 оны эхээр).

- Үржинжав, Цэрэн, Аба: Галданг нас барсны дараа Цэвээнрабданд баригдсан.

- Аралбай: Галданг нас барсны дараа өөрийгөө дүүжилж үхжээ.

- Данжин Омбо: Цэвээнрабдангийн дүү. Галданг нас барсны дараа Цэвээнрабдан руу очсон. Түүнийг шоронд хийсэн байна.

- Гэлэй Гүен: 1697 онд Галдангаас салан хүмүүсийнхээ хамтаар Манжид дагаар оржээ.

- Данжила: Галданг нас барсны дараа түүний охин Зунчихай, мөн Галдангийн үнсийг Далай ламд хүлээлгэж өгөхөөр явах замд нь Цэвээнрабдангийн цэргүүд довтолж Зунчихайг олзолжээ(1697 оны 7-р сар). Данжила Хами орчимын лал шашинтнууд руу зугтан тэднээр хамгаалуулан Бэйжинд очсон байна(1697 оны 10-р сар). Түүнд хүмүүсийнх нь хамт Жанчүүгийн давааны хойно нутаг зааж өгчээ. Мөн Манжийн хаанаас өндөр цол хэргэм хүртжээ.

- Ялгуусан Хутагт: Хошуудын Очирт Цэцэн Ханы хүү. Далай ламын элчээр Манжийн Сунши хаанд очиж байcaн. 1685 онд Хөххотын, 1687 онд Бэйжин хотын тэргүүн хамба болсон байна. Канши хааны элчээр Галдан Бошигт руу очиж байсан, удалгүй Галдангийн талд оржээ. Галданг нас барсны дарaa Цэвээнрабдан түүнийг Манжийн хаанд тушаасан байна. Түүнийг Бэйжингийн Их шар сүмд монгол ноёдын өмнө мөчлөж алжээ(1697.11.29).

- Цэнбэй Сангбу: Галдангийн хувийн эмч. Цэвээнрабданд баригдаад Манжийн хаанд хүргэгджээ. Түүнийг цаазалсан байна.

- Сэвдэнбалжир: Галдангийн 14 настай хүү. Хами орчимын лал шашинтнууд түүнийг барин Манжийн хаанд хүргүүлжээ(1697 оны 3-р сар). Канши түүнийг эцэгийнх нь хамт цаазлах хүсэлтэй байсан боловч Галданг нас барсны дараа амьд үлдээжээ. Сэвдэнбалжир Бэйжинд Зунчихай эгчтэйгээ нэг хэсэг амьдарч байгаад Манжийн хааны хэшигтэн цэрэгт орсон байна.[10][11]

- Зунчихай: Галдан, Ану хоёрын охин. Цэвээнрабдан түүнийг Манжийн хаанд хүргүүлжээ(1701 он). Тэнд дүү Сэвдэнбалжиртайгаа хамт амьдарч байгаад Манжийн хэшигтэн цэргийн Шагдар гэдэг хүнтэй суужээ.[12][13]

- Цэрэнсанруб: Галдангийн хүү. Цэвээнрабдан түүнийг ээжийнх нь хамт(Бүрин) Манжийн хаанд хүргүүлэхээр явуулжээ. Гэвч замдаа нас барсан байна.

- Рабдан: 1702 онд хүмүүсээ аван Манжид дагаар оржээ.

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. (2013) Modern History Mongolia Hb, revised, Routledge,, 64. ISBN 1136188223. 
  2. Smith 1997, p. 116
  3. Martha Avery -The Tea Road: China and Russia meet across the Steppe, p.104
  4. (1944) Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912). Eds. US Government Printing Office. 
  5. (2009) China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-04202-5. 
  6. (1944) Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912). Eds. US Government Printing Office. 
  7. (2009) China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-04202-5. 
  8. (1944) Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912). Eds. US Government Printing Office. 
  9. (2009) China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-04202-5. 
  10. (1944) Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912). Eds. US Government Printing Office. 
  11. (2009) China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-04202-5. 
  12. (1944) Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644-1912). Eds. US Government Printing Office. 
  13. (2009) China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-04202-5.