Хаан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Чингис хааны хөрөг

Хаан (монголоор: ᠬᠠᠭᠠᠨ) буюу Хаган гэх цолыг анх монголын Сяньби улс өмнөх үеийн шаньюй (эртний хятад хэлээр: darhwa) гэж нэрлэж байсан цолны оронд каган хэмээх цолыг улсын эзэд хэрэглэх болсон. Тухайн үед аймгийг эзэдийг хан гэж цоллох агаад бүх аймгийн хангуудыг нэгтгэсэн гэх утгаараа Хаган гэх болсон. Энэ үеэс хойш бүх нүүдэлчин улсууд Каган буюу Хаган хэмээх цол хэрэглэх болсон.

Нэрний үүсэл[засварлах | edit source]

Уг цол нь нэршилийн хувьд Монгол болон Түрэг угсаатанд адил төстэй дуудагддаг нь хаяа залган сууж, хэл соёлоор харилцан нөлөөлдөг учраас адил дуудах тал байдаг.

Монголын түүхэн дэхь Хаан цолны хэрэглээ[засварлах | edit source]

Оргил үе[засварлах | edit source]

Монголын эзэнт улсын үед уг цолны эрх мэдэл нь маш өргөн газар нутгийг захирах хүндэт цол болоод зогсохгүй бүх ертөнцийг захирах Мөнхтэнгэрээс заяат Далай Их Хаган гэж ойлгогдоход хүрсэн нь хаан цолны оргил үе нь байжээ. 1206-1259 оныг хүртэл бүх улс орон даяар орших нутгийг эзэмшиж байсан бол 1260 оноос эхлээд түүний мэдлийн хүрээ нь Монгол, Уйгур, Нанхиад, Зүрчид, Хятан, Тангуд, Түвд, Солонгос, Сүн улсын нутаг зэрэг Зүүн Өмнөд Ази, Зүүн Хойд Азиийн нутгуудыг шууд захирч, Зүчийн улс, Чагадайн улс, Хүлэгүгийн улсуудын ёс төдий эзэн нь байх хэмжээнд хүрч эрх мэдэл, хүч чадал нь бууран доройтоход хүрсэн явдал нь тухайн цагийн Хубилай-Аригбөх нарын хаан ширээний төлөө тэмцэл, Их Монгол улсын задрал зэрэг нь нөлөөлжээ. Гэсэн хэдий ч бүх Хятадын газар нутгийг эзэлж, тэдний эзэн хаан буюу Хуанди болсон нь эдийн засгийн хүрээнд том дэмжлэг бааз суурьтай болсон нь Юань улс мөхөх хүртэл их хааны сүр хүч хэвээр байхад нөлөөлсөн юм.

Доройтолын үе[засварлах | edit source]

Юань улс мөхсөний сүүлээр Монголын их хаад нь хятадын том эдийн засаг, тэр нутагт суурьшсан монгол, түрэг уйгур цэргийн томоохон хүч бүхий чухал газар нутгийг алдсанаар хүч чадал, эд баялаг болсоноор Хархорум төвтэй Монголд нутаглаж байсан овог аймгийн хүчирхэг эздээс үл ялгарах болжээ. Ингээд хөрөнгө мөнгө, хүчирхэг цэргийн дэмжлэггүй болсон нь том ноёдын тоглоомон хүүхэлдэй болох явдал их байсан. 1370-1480 он хүртэл "их хаган" цолыг хүртсэн Билэгт хаанаас эхлээд Даян хаан хүртлэх бүх хаад цөм цаг бусаар өнгөрч, хүчирхэг тайш ноёдын улс төрийн золиос болсон. Энэ үед Хаан гэдэг цолтой язгууртан бол аль нэг сурвалжит ноёны, хааны нэрийн өмнөөс улсыг захирах эрх мэдэлд хүрэх хэрэгсэл болжээ. Энэ үед монголыг "Зургаан түмэн монгол, Дөрвөн түмэн Ойрад" гэх болж, хаан эзэн зургаан түмнийг ерөнхийлөн захирдагаас, зүүн түмэн болох Халх, Урианхай, Цахар зэрэг нь шууд захирагдаж, баруун түмний Ордос, Түмэд, Юншээбүү нар нь их хааны угсааны жинонд захирагдаж, нөгөө дөрвөн Ойрад нь биеэ даасан байдалтай байв. Энэ үеийг чухамдаа Хятадын Мин улсын түүх сударт Бага хаадын үе гэж нэрлэх болсон.

1480-1547 оныг хүртэл их хаан цолыг хүртсэн 3 хүний үед нийт улсыг хураамжилан захирч, эртний Их хаадын сүр хүчийг санагдуулам дөхөж очсон ч, говийн өмнүүр нутаглаж, аймаг, овог бүрийг Хиад Боржигин овгийн хөвүүдээр захируулж эхэлсэн нь салан тусгаарлах, хаанд үл захирагдах эхлэлийг тавьжээ. Мөн Алтайн нуруугаар нутагтай Дөрвөн Ойрад түмэн, Байгаль нуур хавийн овог аймгууд их хааны захиргаанаас аажимдаа салангид байх нөхцөл бүрдсэн.

Бодь алаг хааны үед Урианхайн бослогийг дарахад гавьяа байгуулсан Түмэдийн Алтан тайжид Түшээт хан цол, Дарайсүн гүдэн хааны үед Шидау хан цол тус тус олгосон. Бас 1542 онд Ордосын Гүнбилэг мэргэн жинон тэнгэрт хальсны дараа баруун гурван түмнийг дүү Алтан хан нь захирах болсноор жинон цолтны эрх мэдэл хумигдаж эхэлснээр Монголын улс төрд их хаан, жинон хоёрын сүр хүч, эрх мэдлийг хан цолтой язгууртан орлох эхлэл тавигдсан. 1547-1548 онд Алтан ханы цэргийн түрэмгийлэлээр их хаанд захирагдаж байсан нутаг, Чингис хааны 8 цагаан гэр, сүлд тугууд, зарим аймаг, отгуудыг эзлэн авч, цэргийн хүч чадал өссөн нь их хааны сүр хүч, эрх мэдлийн хил хязгаар нь зөвхөн Хянганы нуруу хавийн нутаг, Хорчин аймгийн нутгаар хэмжигдэх хэмжээнд хүрсэн.

1578 оноос Түвэдийн Далай ламын лүндэнгээр Монголын бусад томоохон аймгийн хүчирхэг хунтайж, тайж нарт хан цол шагнасан явдал нь олон бага хаад ээлж дараалан тодрох явдал ихэссэн. XVII зууны эхээр Жанжүү Зүрчидийн Нурхачи баатар бусад овог аймгаа нэгтгэн хүчирхэгжих үеэс Хорчин, Өвөр Халхын тайж нарт харилцан хан цол шагнаж эхэлсэн. Мөн түүх сударт тэдгээр олон бага хангуудыг хаган буюу хаан гэж бичих, хэлэлцэх, их хаантай адилтган үзэх явдал өргөн хэрэглэж байснаар Түмэн засагт хаанаас хойшх цэргийн хүч нөлөө сул Буян сэцэн хаан, Лигдэн хутагт хаан нарын Монгол улусын их хаган гэх цол нь ердөө Цахар аймгийн эзэн гэж ойлгогдохоор болсон байна.

1630 он болох үест Өмнөд Монголын 16 аймгийн эздийн ихэнх нь хан цол хэрэглэж, Ар Халхын нутагт 4 язгууртан, ойрадад 2 язгууртан нийт 10 гаруй хүн хан цол хэрэглэж байжээ. Жишээ нь: Халхын Сэцэн хан, Хорчины Түшээт хан Ууба, Түмэдийн Алтан гэгээн сайн хан, Харчины Хөндлөн хан, Хотогойдын Алтан хан Шолой, Ордосын Бошигт жинон хан, Халхын Засагт хан, Чоросын Хархул хан, Хошуудын Байбагас хан... гэх мэт.

Монголын түүхээс арчигдсан үе[засварлах | edit source]

Үүнээс улбаалж тэдгээр хангууд тус бүртээ нутаг хуваан сууж, бага улстай болсон нь үүний араас их бага ноёд үл захирагдах болсон нь аажимдаа Манжид эзлэгдэхэд дөхөм болж, 1635 онд Манжийн Абахай хаан Бүх Монголын их хаан болсноор, Монголын их хаан цол хэрэглэхээ больсон. Гэхдээ энэ цол бол зөвхөн Манж Чин улсын хаадад л хамаарах болсоныг санах хэрэгтэй.

1911 онд Халхын дөрвөн аймаг Манж Чин улсаас салж, тусгаар Монгол улсыг байгуулснаар уг улсын хаанд 8 дугаар богд Жавзандамба заларчээ. Оны цолыг Олноо өргөгдсөн хэмээгээд 1911-1919, 1921-1924 онд тус тус Монголын хаан сууринд суусан сүүлчийн хүн юм.

Холбоотой өгүүлэл[засварлах | edit source]