Хаан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт

Хаан гэх цолыг анх монголын Сяньби улс хэрэглэсэн бөгөөд сурвалжид тэмдэглэгдснээр Нирун улсын үеэс эхлэн хаган хэмээн нэрлэгдэх болсон. Тухайн үед аймгийг эзэдийг хан гэж цоллох агаад бүх аймгийн хангуудыг нэгтгэсэн гэх утгаараа Хаган гэх болсон. Нирун улсын үеэс хойш нүүдэлчин ард түмэнд Хаган буюу Хаан хэмээх цол хэрэглэх болсон. Хаган цолыг Хөх Түрэг, Уйгур, Их Монгол улсын үед тус тус хэрэглэж байсан.

Хаан цолны хэрэглээ[засварлах | edit source]

Оргил үе[засварлах | edit source]

Монголын эзэнт улсын үед уг цолны эрх мэдэл нь маш өргөн газар нутгийг захирах хүндэт цол болоод зогсохгүй бүх ертөнцийг захирах Далай Их Хаан гэж ойлгогдоход хүрсэн нь хаан цолны оргил үе нь байжээ. 1206-1259 оныг хүртэл бүх эзэнт гүрэн даяар орших нутгийг эзэмшиж байсан бол 1260 оноос эхлээд түүний мэдлийн хүрээ нь Монгол, Уйгур, Нанхиад, Зүрчид, Хятан, Тангуд, Түвд, Солонгос, Мянмар, Сүн улсын нутаг зэрэг Зүүн Өмнөд Ази, Зүүн Хойд Азиийн нутгуудыг захирах хэмжээнд хүрч доройтоход хүрсэн явдал нь тухайн цагийн Хубилай-Аригбөх нарын хаан ширээний төлөө тэмцэл нөлөөлжээ.

Доройтолын үе[засварлах | edit source]

Юань улс мөхсний сүүлээр уг цолтон нь Хятадын том эдийн засаг бүхий газар нутгийг алдсанаар хүч чадал, эд баялаг, шууд захирах эзэмшил нутаггүй болж, Монголд сууж байсан томоохон аймгийн эздээс үл ялгарах болжээ. Ингээд хүртээх өндөр шан хишиг өгөх бус, харин тэднээс алба татвар авах болж, хуучин албат нарынхаа тоглоомон хүүхэлдэй болох явдал их байсан. 1370-1480 он хүртэл "их хаан" цолыг хүртсэн Билэгт хаанаас эхлээп Мандуул хаан хүртлэх бүх хаад цөм цаг бусаар өнгөрч, бусдын идэш болсон. Энэ үед монголыг Зургаан түмэн монгол, Дөрвөн түмэн Ойрад гэх болж, хаан эзэн зургаан түмний гурван түмэн болох Халх, Урианхай, Цахар түмнийг мэдэх болжээ. Бусад нь нэр төдий захирагдах болсон. Энэ үеийг чухамдаа Бага хаадын үе гэж нэрлэх болсон.

1480-1547 оныг хүртэл их хаан цолыг хүртсэн 3 хүний үед нийт улсыг хураамжилан захирч, Их хааны сүр хүчинд дөхөж очсон ч, Говийн өмнүүр нутаглах болсон нь Ар Халхын нутаг түүнээс аажимдаа салангид байх нөхцөл эхэлсэн. Сүүлдээ энэ цол нь цаг үеэ дагаад нэрийн төдий болж, 1578 оноос олон баг хаад тодрох явдал ихэссэн. Энэ нь шарын шашны нөлөөгөөр 1600 он болох үест аль хэдийн 10 гаруй бага хаад гарч ирээд тэднийг ямар гуншин нэмэн хан хэмээн дуудах болсон. Жишээ нь: Сэцэн хан, Түшээт хан, Алтан хан, Хөндлөн хан, Хотогойдын Алтан хан... гэх мэт.

Монголын түүхээс арчигдсан үе[засварлах | edit source]

Үүнээс улбаалж тэдгээр хангууд тус бүртээ нутаг хуваан сууж, бага улстай болсон нь үүний араас их бага ноёд үл захирагдах болсон нь аажимдаа Манжид эзлэгдэхэд дөхөм болж, 1635 онд Манжийн Абахай хаан Бүх Монголын их хаан болсноор, Монголын их хаан цол хэрэглэхээ больсон. Гэхдээ энэ цол бол зөвхөн Манж Чин улсын хаадад л хамаарах болсоныг санах хэрэгтэй.

1911 онд Халхын дөрвөн аймаг Манж Чин улсаас салж, тусгаар Монгол улсыг байгуулснаар уг улсын хаанд 8 дугаар богд Жавзандамба заларчээ. Оны цолыг Олноо өргөгдсөн хэмээгээд 1911-1919, 1921-1924 онд тус тус Монголын сүүлчийн хаан ширээнд суусан юм.

Нэрний үүсэл[засварлах | edit source]

Уг цол нь нэршилийн хувьд Монгол болон Түрэг угсаатанд адил төстэй дуудагддаг нь хаяа залган сууж, хэл соёлоор харилцан нөлөөлдөг учраас адил дуудах тал байдаг.