Уйгур үндэстэн

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Уйг-үн мб.png
Уйгур үндэстэн
Khotan-mercado-chicas-d01.jpg
Олон нэр уйгур, худам монгол, оросоос → Уйгур
кирил монгол эгшиг зохицлоос → Уйгар
Өнөөгийн байдал
Нутаг орон Дэлхий даяар — 10.5 сая. Үүнээс:
Flag of the People's Republic of China.svg Хятад (БНХАУ) — 10,069,346 (2010)

Хасаг Хасаг (БНХасУ) — 223,100 (2009)
Узбек улс Узбек (БНУзбУ) — 55,220 (2008)

Хиргис улсХиргис улс Хиргис — 49,000 (2009)
Хэл аялгуу Уйгур хэл, Хятад хэл
Бичиг үсэг араб үсэгт уйгур бичиг
Шүтлэг Сунни дэгтэй Исламын шашин
Төрөл холбоо
Ойр төрөл Үзбек үндэстэн, Салар ястан
Хэл угсаа Түрэг угсаатан
Өвөг дээдэс Харлаг, Тохар, эртний Уйгур

Уйгур (уйг. ئۇيغۇر‎, у.л.б.: Uyghur; хялбаршуулсан ханз: уламжлалт ханз: пиньинь: Wéiwú'ěr; [ʔʊjˈʁʊː][1]) нь Зүүн болон Төв Азид оршин суудаг, түрэг угсааны үндэстэн юм. Өнөөдөр уйгурууд ихэвчлэн Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Шинжян-Уйгурын Өөртөө Засах Оронд оршин суудаг. Шинжянгийн уйгуруудын 80% нь баруун өмнөд хэсгийн Таримын хотгорт амьдардаг байна.[2]

Хятад дахь, Шинжянгаас гадна уйгуруудын төвлөрсөн газар бол Хүнань мужийн өмнө-төв хэсэгт орших Таоюань аймаг болно.[3] Хятадаас гадна Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан зэрэг Төв Азийн орнуудад уйгурууд олноор оршин суудаг. Түүнчлэн Афганистан, Пакистан, Туркт цөөн тоогоор амьдардаг байна.[4]

Түүх[засварлах | edit source]

Якуб бек.
Дорнод Туркестаны босогчдыг Чин улс цэрэглэн дарж буй нь(1828 он)

Орчин үе[засварлах | edit source]

Зүүн Туркестаны анхны БНУ-ын сүлд, далбаа
Уйгурын хувьсгалчид
1933 оны 11 дүгээр сарын 12-нд Кашгар хотод Дорнод Туркестаны анхдугаар Исламын БНУ-ыг тунхаглаж байгаа нь
ДТБНУ-ын Засгийн газрын бүрэлдхүүн
Дорнод Туркестаны армийн офицерууд
Исмайл бек Аксугийн тулалдааны өмнө

Уйгуруудын үзэж буйгаар 1949 оны Зүүн Туркестаны 1,820,000 км2 газраас Цинхай, Ганьсуд зарим нутаг нь орсон байна.[5][6] Тэд Ганьсуд 120,000 гаруй км2 газар алдсан гэж үздэг. Одоо Шиньжян орон 1,664,900 км2 нутагтай.

Зураг[засварлах | edit source]

Мөн үзэх[засварлах | edit source]

Ашигласан материал[засварлах | edit source]

  1. Mair, Victor (13 July 2009). A Little Primer of Xinjiang Proper Nouns. Language Log. 30 July 2009-д хандсан.
  2. Dillon, Michael (2004). Xinjiang: China's Muslim far northwest. Routledge. ISBN 9780415320511. p.24
  3. "Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese", 29 December 2000 
  4. Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations (PDF). 2011-08-28-д хандсан.
  5. Uyghuramerican.org:About Uyghurs
  6. East Turkistan is a lost Country

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

Уйгурууд нь Төв болон Зүүн Азид амьдардаг Туркийн салбар ястан юм. Өнөөдрийн байдлаар, Уйгурууд БНХАУ-ын Шинжаан Уйгурын Өөртөө Засах Улсад голчлон амьдарч байгаа бөгөөд БНХАУ дахь албан ёсны бүртгэлтэй 55 үндэстний цөөнхийн нэг.

Царайны хувьд Ислам төрхтэй ч Кавказ болон Монголжуу төрхтэй ястан юм.

Шинжаан Уйгурын уйгуруудын 80% орчим нь Шинжааны баруун өмнөд хэсэг Tarim Basin-д амьдардаг. Шинжааны бүс нутгаас гадна БНХАУ дахь уйгурын өөр нэг томоохон бүлэг нь [1]мужийн [2]-д оршдог. БНХАУ-аас гадна Казакстан, Киргизстан, Узбекстан болон Туркэд тархсанаас гадна цөөн тооны уйгурууд Афганистан, Герман, Белги, Недерланд, Норвеги, Швед, ОХУ, Саудын Араб, Австрали, Канад болон АНУ-д байдаг.

Нэр[засварлах | edit source]

Уйгур гэдэг үгийг уйгурууд  /uː.iˈɡʊər/ гэж дууддаг. Анх англи хэлтнүүдэд /ˈwiːɡər/ гэж хятадын буруу дуудлагаар танигдсан. Сүүлийн жилүүдэд эрдэмтэд болон уйгурууд тэдний нэрний зөв англи дуудлага нь /uː.iˈɡʊər/ байх ёстой гэж онцлох болсон. Мөн латин үсгээр "Uyghur" гэж бичих ёстойг ч сануулсан.

Монгол хэлнээ "Уйгур", "Уйгар" гэж хоёр ялгаатай байдлаар дууддаг. Учир нь монгол бичгийн уламжлалаа дагавал "Уйгур" гэх нь зөв боловч кирилл үсэг дэх эгшгийн зохицлоос үүдэж "Уйгар" гэж дууддаг. Мөн бичгийн хэлнээ "Уйгур" гэдэг хувилбарыг түлхүү хэрэглэдэг.

Уйгур гэдэг үгний утга нь одоогоор тодорхойгүй. Өвөг Турк хэлний сурвалжийг үзвэл уяхур,