Ногай ястан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Ногай ястан
Ногайцы.jpg
20-р зууны эхэн. Ногай хүн
Өнөөгийн байдал
Нутаг орон Дэлхий даяар — 110 мянга. Үүнээс:
Орос Орос (ОХУ) — 103,660 (2010)[1] Flag of Ukraine.svg Украйн — 385 (2001)[3]
Хэл аялгуу ногай хэл, орос хэл
Бичиг үсэг кирил үсэгт ногай бичиг
Шүтлэг суннит дэгт лалын шашин
Төрөл холбоо
Ойр төрөл хасаг үндэстэн, хархалпак ястан
Хэл угсаа түрэг угсаатан (түрэг төрлийн хэлтэн)

Ногай (о.т. ногайчууд) — Орос улсын Ар Кавказ нутагт буй түрэг хэл-угсааны ард түмэн, 110 мянган хүнтэй ястан. Даг орон, Ставрополийн хязгаар, Астрахань мужид голдуу байх ба кыпчак бүлгийн ногай хэлтэй.

1300 онд Ногай хан гэж Зүчийн улсын их жанжин байсан бөгөөд 15-17-р зуунд Каспийн тэнгисийн хойд эрэгт Ногай улс гэж байсан ба түүнээс хойш ногайчууд Оросын харьяат болоод баруун урагш шилжин нутаглажээ.

«Ногай» гэсэн нэр кирил монголын «нохой» буюу худам монгол «нохаи» үгнээс хувиран тогтжээ.

Овог аймаг[засварлах | edit source]

Овог аймгийн хүрээнд Цагаан ногай, Хар ногай гэж хоёр үндсэн бүлэгт хуваагддаг.

Төрх[засварлах | edit source]

Антропологийн үүднээс харвал ногай хүний төрх олон янз байна.

  • Карачай-Черкес, Крым нутгийн ногай хүнд европ төрх,
  • Даг, Чечень нутгийн ногай хүнд өмнөд сибирийн төрх,
  • Ставрополь, Астраханий ногай хүнд дээрх хоёрын холимог төрх байдаг.[4]

Шашин[засварлах | edit source]

Уламжлалт шашин — лалын шашны ханафит урсгал.

Түүх[засварлах | edit source]

15-р зууны Ногай улс

Ногай ардын нэр нь Зүчийн улсын жанжин Ногай ханаас үүсэлтэй. Хожмын Ногай улсын удирдагч овог нь мангад (мангуд, түрэгээр мангыт) байв. Ногай улс Астраханий хант улстай холбоолж Оросын царьт улстай тэмцдэг байсан бөгөөд хожим Крымтай холбоолжээ. Ногайчууд дайчин, тариачин, малчин байв.

17-р зууны эхэнд Ногайг зүүн талаас нь торгууд цохиж газар орныг нь эзэлсэнээр ногайчууд Ар Кавказ руу нүүж, зарим нь Астраханьд оросын харьяанд, зарим нь Халимагийн харьяанд орж, зарим нь Крымын хойгт очжээ. 1770-1780 онд Оросын Екатерина хатан хаан Бессараб, Азовын эргээс 12 түмэн ногайг Кубань, Кавказад нүүлгэн шилжүүлжээ. Хэсэг ногай Румын, Турк рүү нүүсэн.

Эх сурвалж[засварлах | edit source]