Хазара

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Хазара
هزاره
Sarwar Danish in 2011-cropped.jpg Karim Khalili in December 2010-cropped.jpg
Sima Samar of Afghanistan in 2011.jpg Habiba Sarabi in April 2011-cropped.jpg
Sayed Anwar Rahmati of Afghanistan in June 2010-cropped.jpg Abdul Haq Shafaq in 2012-cropped.jpg
Сарвар Даниш ·Карим Халили
Сима Самар ·Хабиба Сараби
Саед Анвар Рахмати ·Абдул Хак Шафак
Бүгд тоо
ойролцоогоор 5-8 сая[1]
Төвлөрсөн газар орон
Flag of Afghanistan.svg Афганистан 2,685,000-5,370,000 [2]
Flag of Iran.svg Иран 1,567,000
(1993 онд)
[3][4]
Flag of Pakistan.svg Пакистан 956,000 [3]
Flag of Europe.svg Европын Холбоо 180,000 [5]
Flag of Australia.svg Австрал 50,000
Flag of the United Kingdom.svg Их Британи 54,230
Flag of Canada.svg Канад 48,090
Flag of Turkey.svg Турк 33,320
Хэл аялгуу

Перс хэлний Хазара, Дари аялгуу

Шашин шүтлэг

Олонх нь Исламын шашны Шийт урсгал

Төрөл ард түмэн

Аймак

Хазара, Хазаар[6] (перс. هزاره, «мянган») гэх ард түмэн голдуу Афганистаны төв хэсгээр оршин суудаг.

Хүн амын тоогоороо Афганистанд пуштун, Тажикийн дараа 3-т орно(9% орчим, зарим эх үүсвэрийн дурдсанаар 18%-с дээш) болдог.[7][8][9][2][10][11] Түүнээс гадна Пакистан, Иранд тус бүр хагас саяаас илүү Хазара хүн байна.

Гарал үүсэл[засварлах | edit source]

Хазарачууд лалын шийт урсгалыг дагадаг бөгөөд тэдний ихэнхи нь эсвэл нилээд хэсэг нь Ил хаант улсын шийт шашинт монголчуудаас гаралтай гэсэн үзэл дэлхийн судлаачдын дунд тархсан байдаг. 13-р зуунаас хойш монгол, түрэгүүд, иран угсаатнууд Афганд аажим аажимаар холилдон нэгдэж хазара угсаатныг үүсгэжээ. Олонхи судлаачид монгол цэргүүд нутгийн иран эмэгтэйчүүдтэй гэрлэн хазара үндэстнийг бүрэлдүүлсэн гэж үздэг. 19-р зуун хүртэл тэд монгол хэлээр ярилцдаг байсан гэсэн мэдээ байдаг ч үнэхээр тийм байсан эсэх нь эх сурвалжаар нотлогдоогүй. Одоо хазара хэлний үгийн сангийн 10% нь монгол үг байдаг. Л.Темирхановын Хазарейцы номонд хазара ноёд Чингисийн угсаа гэдгээрээ бахархдаг гэсэн байдаг.

13-14-р зууны үед арулад аймгийн зарим хэсэг хойд Афганд нүүн очсон байдаг бөгөөд[12] Монголын Аргуны улс XVI зууны сүүл хүртэл Афган, Пакистаны хил хавиар оршин тогтнож байжээ. Чулуун зэвсгийн үед Афганистанд дравид хүмүүс байсан нь 4000 жилийн өмнө нүүн очсон европ хэлт иранчуудад ууссан бөгөөд монголоид төрхтэй хүмүүс тэнд эрт цагт байсан гэх баталгаа алга.

Чулуун зэвсгийн үе болон хүрэл зэвсгийн сүүл үеэр Иран, Афганд элам, дравид хүмүүс амьдарч байсан нь 4000 жилийн өмнө нүүн очсон европ хэлт иран угсааны перс, пуштун, белужуудтай холилдон ууссанаар иранчууд завсрын шинжтэй холимог төрхтэй болсон байдаг. Харин Тажикстаны тажикууд түрэгүүдтэй холилдсоноос бага зэрэг монголжуу харагддаг боловч Афганистаны тажикууд европжуу төрхтэй байдаг.

Хазарачуудыг юэжи буюу тохар гаралтай кушанчуудаас гаралтай гэсэн таамаг байдаг ч батлагдаагүй. Кушаны хаант улсын нутагт очсон хятад хүн тэнд монголоид төрхтэй хүмүүс байхыг харсан тухай тэмдэглэсэн байдаг. Кушаны өвөг европ хэлт юэжи нар анх Европоос нүүн ирж Хятадын Ганьсу мужид суурьшиж байгаад Хүннүд цохигдон Афганд очин Кушаны хаант улсыг байгуулжээ. Юэжи нар хүннү, монголчууд зэрэг монголоид төрхтэй хүмүүстэй хил залган сууж байсанаас шалтгаалан тодорхой хэмжээгээр холилдсон байж болох юм. Гэвч судлаачид тэднийг ихэвчлэн цэвэр европоид төрхийн хүмүүс байсан гэж үздэг.

Хазарачуудын гарлын талаархи хамгийн үндэслэлгүй хувилбар бол Каспийн тэнгисийн хойд хэсэгт байсан Хазараас гаралтай гэх таамаг юм. Гэвч Каспийн Хазар улс бутран унасны дараа нилээд хазарууд европт нүүн очсон гэж үздэг.

Лев Николаевич Гумилев "Этногенез и биосфера Земли" номондоо Энэтхэгийг эзэлсэн түрэгүүдийг "могол" , харин Афган дахь жинхэнэ монголчуудыг "хазара" гэх болсон гэж бичжээ. Тэр хазарачуудын талаар тусгайлсан ном бичээгүй ч өөрийнхөө номнуудад товчхон дурьдсан байдаг:

"Древняя Русь и Великая степь" номны "А МОГЛО ЛИ БЫТЬ ИНАЧЕ?" бүлэг: -Монголы в этих странах, завоеванных их предками, сохранились лишь как реликт - хазарейцы в Западном Афганистане (Олон орныг эзэлсэн монгол цэргийн удам жишээ нь хазарачууд тэдгээр орнууддаа Монголын эзэнт гүрний байлдан дагууллын ул мөр болон хоцорчээ).[13]

"Ритмы Евразии: Эпохи и цивилизации" ном: Иранские монголы приняли ислам в 1295 г., так как из-за бушевавшей войны не могли вернуться домой. Их потомки – хазарейцы – ныне живут в степной части Афганистана (Иран дахь монголчууд 1295 онд исламын шашинд орсон бөгөөд тасралтгүй үргэлжлэх дайн дажнаас шалтгаалан буцаж чадаагүй.Тэдний хойч үе болох хазарачууд Афганд амьдарч байна).[14]

Афганистанд XIX зуун хүртэл өөрийн хэлээ тодорхой хэмжээгээр хадгалж байсан олон монголчууд байсан бол (хазарачууд) Кайтагд (баруун Дагестанд) XVII зуун хүртэл төрөлх хэлээрээ ярилцаж байсан монголчууд байсан нь нэгэнт тодорхой байна.[15][16][17]

Монгол генийн тархалт
Алтайн ген
Хазарачууд генетикийн хувьд узбекуудтэй ихээхэн ойролцоо
Митохондрийн ДНХ
Distribution of the two major R-M173 branches: R-M420 (purple) and R-M343 (red)
Spread of Haplogroup R-M173 in Native populations.

Генетикийн болон түүхийн судалгаагаар тэдний дор хаяж зарим хэсэг нь эрэгтэй болон эмэгтэй талаасаа монгол гаралтай гэсэн дүгнэлтэнд хүрчээ.[18] Өөрөөр хэлбэл 13-14-р зууны үед Афганд монгол цэргүүд төдийгүй тэдний гэр бүлийнхэн, монгол эмэгтэйчүүд очжээ. Хазарачуудын генийн 30-40 хувийг монголоид төрхтөнд хамаарагдах ген эзэлдэг. Өөрөөр хэлбэл хазарачуудын 30-40 хувь нь (нийт 5 сая хүнтэй гэж үзвэл 1,5-2 сая хүн) монгол гаралтай байж болох юм. Гэвч бодит байдал дээр үүнээс бага хувь нь монгол гаралтай байж болох бөгөөд эдгээр ген монгол, түрэгүүдийн аль алинд нь тархсан байдаг учир чухам аль хэсэг нь монгол эсвэл түрэг болохыг генийн судалгаагаар бүрэн тогтоох боломжгүй. Иймээс монголоид төрхтэй хазарачуудыг монгол эсвэл түрэг гэж баримжаалан тодорхойлж л болох юм. 13-р зууны монголчуудын байлдан дагууллын үед болон 14-р зууны Төмөрийн дайны явцад олон тооны түрэг цэргүүд монголын армийн бүрэлдэхүүнд орж Афганистанд очсон байх магадлалтай. Мөн 13-р зуунаас өмнөхөн түрэгүүд янз бүрийн довтолгоон, нүүдлийн явцад тэнд очсон бөгөөд хэр олон түрэг хүн 13-р зуунаас өмнө очсон нь тодорхойгүй.

Sengupta ба Zhivotovsky нарын судалгаагаар тэдний 40% нь С3 (монголоид), 32% нь R1b гаплогрупптэй (европоид) байна. [19]

Мөн энд байгаа зурагнаас харвал хазарачуудын генийн сангийн 43% нь монголоид гаралтай ген (С3 33,3%; N 1,6%; Q 6,6%; O 1,6%) байна. Хазарачуудын дундах С3 гаплогруппын тархалтыг (Сабитовын судалгаагаар 36%) Казахстаны түүхч Сабитов монголын байлдан дагууллын үед Монголоос очсон аймгуудтай холбосон ба хазарагийн бэсүд овог [20] С3 ген ихээр агуулж байна гэж үзжээ. Сабитов С3-н тархалтыг монгол эсвэл түрэг аймаг гэж заагаагүй бол 2003 онд хийгдсэн 13-р зуунд Евразид тарсан монголчуудын генийн тархалтын талаархи олон улсын эрдэмтдийн хамтарсан судалгаанд С3 генийн уг дэд бүлгийг монголчуудтай холбоотой гэж шууд заасан байна.[21] Уг судалгаанд Монголоос Гэрэлсайханы Түдэвдагва, Бямбын Дашням нарын судлаач оролцжээ. Эдгээр судлаачид монголчуудаас гаралтай С3 генийн дэд бүлэг Их Монгол Улс оршин тогтнож байсан Дундад Ази, Баруун Ази, Европ, Кавказ зэрэг бүс нутгийн хүн амаас зөвхөн хазарачуудад хамгийн их буюу ойролцоогоор 30 хувьтай байгааг заажээ. С3, Q гэх мэт бүх генийн гаплогрупп дотроо олон дэд бүлэгт (subclade) хуваагддаг учир С3-н зөвхөн зарим дэд бүлэг монголчуудтай холбоотой. Судлаачдын хийсэн энэ зураг Казахстаны казахуудын 15% (10,764,253 хүн амын 700,000 хүн - 2012 оны статистикаар), Шиньжааны казахуудын 25%-д (1,5 сая хүний 400,000 орчим) нь монголчуудтай ижил С3-н дэд бүлэг тарсан болохыг харуулж байна. Шиньжааны казахууд хэрэйд, найман гэсэн 2 үндсэн овгоос бүрддэг бөгөөд бусад казахуудтай хэдэн зуун жилийн өмнө холилдсон тул тэдний ген 13-р зуунд байсан хэвээрээ байна гэж үзэх үндэсгүй. Казахууд скиф зэрэг европ аймгуудтай эрт цагт холилдсон тул тэдэнд монголчуудад төдийлөн байдаггүй Европ, Баруун Азиас гаралтай ген ихээр байдаг. Иймээс тэд нилээн европжуу төрхтэй харагдах болсон байна.

Өөр нэг судалгаанд хазарачуудын генийн санд гаплогрупп C-M217 40% буюу бусад генээсээ хамгийн их тархалттай байгааг заажээ.[22]

2004 оны судалгаанд тэдний генд монголоид төрхтний ген 35% эзэлж байгаа мөн монголчуудтой холбоотой C* (xC3c) гаплогрупп хазарачуудын хөрш зэргэлдээх үндэстнүүдэд байхгүй, зөвхөн хазарачуудад ихээхэн хэмжээгээр байгаа нь хазарачуудын дунд монголчууд олноороо орсоныг баталж байна гэжээ. [23]

Афганистанд хазарачуудыг гадаад төрх, шашин шүтлэгээр нь хавчин хяхдагаас шалтгаалан бусад улс руу олноороо дүрвэн гарсан бөгөөд юуны түрүүнд илүү монголжуу төрхтэй хазарачууд ихээр дүрвэн гарсан бололтой. National Geographic суваг Пакистаны Кветта хот дахь хазарачуудын дунд генийн судалгаа хийн хазарачууд ихэвчлэн монгол гаралтай (С3 гентэй) гэсэн дүгнэлт гаргасан байдаг. Кветтад Пакистаны хазарачуудын дийлэнхи нь төвлөрдөг. Гэвч энэ судалгаа нь хазарачууд ихэвчлэн монгол гаралтай буюу монголоид төрхтэй болохыг бүрэн батлахгүй ба судалгааны үр дүн юуны түрүүнд Пакистаны хазарачуудад хамаарагдана. Хазарачууд монголоид, европоид төрхтэй олон тооны угсаатнаас бүрдсэн байдаг ба уг судалгаанд монгол гаралтай бэсүд хазарачууд ихээр хамрагдсан нь ийм дүгнэлт хийхэд хүргэсэн бололтой. Хүн амын зөвхөн зарим хэсгийг хамарсан судалгаагаар угсаа гарлыг бүрэн тогтооход хүндрэлтэй байдаг. Өөрөөр хэлбэл европоид төрхтэй хазарачуудын дунд генийн судалгаа хийвэл хазарачууд голчлон европоид төрхтэй, монголчуудтай гарал үүслийн холбоогүй гэсэн дүгнэлт гарах юм.

Бэсүд овог нь хазарагийн томоохон овог бөгөөд Abdul Ali Mazari, Sharbat Ali Changezi зэрэг томоохон удирдагч энэ овгоос гаралтай. Бэсүд овгийн Mir Yazdanbakhsh 19-р зуунд хазарачуудыг нэгтгэхийг оролдсон анхны удирдагчдын нэг байв.

Хазарачууд генетикийн хувьд узбекуудтэй ихээхэн ойролцоо.[24]

Өөр нэгэн судалгаанд хазарачууд генетикийн хувьд монголчууд, иранчуудаас илүүтэй түрэгтэй төстэй гэсэн дүгнэлт хийжээ.[25] [26] Түрэгүүдэд монголоид, европеоид төрхтний ген аль аль нь их хэмжээгээр байдаг, иран хэлтнүүдэд европоид ген давамгайлдаг учир уг судлаачид ийм дүгнэлт хийсэн бололтой. Гэвч тэднийг ихэвчлэн монголчуудтай холбодог. Аливаа угсаатны гарлыг эрэгтэй талаар нь тогтоодог бөгөөд хазара эрэгтэйчүүдийн гуравны хоёрынх нь давамгайлагч ген нь монголчуудаас гаралтай С3 гэж дүгнэжээ.[27]

Wordpress дэхь зурагнаас харахад бусад хазарачууд Ази, Европ дахь европоид төрхтнүүдээс гаралтай байж болох ба үүнээс J2 хамгийн өндөр буюу 26,6%; R1a 6,6%; E1b 5%; G2a 3,3%-г эзэлж байна. Мөн Африкт тархсан B-M60 гаплогрупп хазара эрэгтэйчүүдийн 5.1%-д (судалгаанд хамрагдсан 59 хүний 3) тархжээ.[28] J2, R1 гэх мэт Евразийн баруун хэсгээс гаралтай гентэй хүмүүс нь гарал үүслийн хувьд монголчуудтай холбоогүй.

Сабитов хазарачуудын дундах R1b буюу R-M343 генийг (Сабитовын судалгаагаар 28%) түрэг угсааны башкирчуудтай холбосон ч тэдний дунд R1b1b1 тархсан нь түрэгүүдтэй холбоотой гэсэн бүрэн баталгаа алга. R1b нь Афган, Ираны уугуул иран хэлт хүн ам болон МЭ 552 онд Түрэгийн хаант улс байгуулагдсаны дараа Дундад Азид нүүн очиж тэндхийн иран угсаатнуудыг уусгасан түрэгүүдийн аль алинтай нь холбоотой байж болох юм. Сабитовын судалгаанд хазарачуудын гарлыг монгол, иранчуудтай холбохоос зайлсхийх хандлага ажиглагдаж байна. Тухайлбал С3 гентэй хүмүүсийг монгол гаралтай гэлгүй Монголоос очсон хүмүүс гэх буюу иран, түрэгийн аль алинд нь тархсан R1b генийг шууд түрэгтэй холбожээ.

Тус тусдаа хийсэн эдгээр судалгааны үр дүн харилцан адилгүй ч тэдний генийн сан ерөнхийдөө С3, R1b, J2 гэсэн 3 үндсэн гаплогруппээс (тус бүр ойролцоогоор 30%) бүрдсэн болохыг харуулж байна.

13-р зуунд Афганд үлдээсэн 1000 монгол цэргээс хазарачууд үүсэлтэй, Рашид-ад-диний Судрын чуулган номонд хазарачууд төвлөрөн суудаг Бамиан мужид монгол цэрэг үлдээгээгүй гэж бичсэн тул хазарачууд монголчуудтай холбоогүй эсвэл 1000 цэрэг хэдэн сая болж өсөх боломжгүй гэсэн төөрөгдөл байдаг.

  • Хазарачуудын хүн ам хэдэн сая хүрсэн нь монгол, түрэг (монголоид болон европоид төрхтний гентэй), иран (европоид төрхтэй) олон овог хоорондоо нийлсэнтэй холбоотой болохыг овгуудын нэр нь баталдаг.
  • Чингис Бамианд цэрэг үлдээгээгүй байж болох ч түүний довтолгооноос хойш монголчууд хэд хэдэн удаагийн нүүдлээр Афган, Иранд очин суурьшсан нь тогтоогддог. Афган, Иран Цагадай, Ил хант улсын захиргаанд 100-аад жил байв. "Караунас" буюу Дундад Ази дахь монгол эцэгтэй, түрэг эхтэй хүмүүсийн зарим хэсэг болох Нэгүдэрийн ордны монголчууд 13-р зууны 2-р хагаст Афганд очжээ.
  • Судлаачид Төмөрийн улсын үед монголчууд тийш нэмж очсон гэж үздэг.
  • Мөн Зүүнгар унасны дараа зарим ойрдууд тийш очсоноор монголчуудын тоог нэмсэн байх магадлалтай

Гадаад, дотоод олон нөхцлөөс шалтгаалан тэдэнд нэгдсэн, тогтвортой үзэл бүрэлдээгүй. Жишээ нь монголоид төрхтэй хэсэг нь хазарачуудыг монголчуудад хамааруулах хандлагатай бол европоид төрхтэй хэсэг нь хазарачуудыг түрэг юм уу иран угсаатан гэж үзэх хандлагатай. Жишээ нь Daniel L. Hartl and Elizabeth W. Jones нарын "Genetics: Analysis of Genes and Genomes" номонд тэднийг монгол гаралтай гэж бичсэнийг хазарачуудын нэг сайт шүүмжилж[29] хазарачууд түрэг хүмүүс гээд эртний кушанчууд ч хазарачуудын нэг өвөг гэж бичжээ. Нэгэн хазара хүн хазарачууд саяхнаас буюу пуштунчуудад эзлэгдэн хүч нь суларсан 20-р зууны эхнээс монгол гарлаа үгүйсгэх болсон, Их Моголын Бабур хаан хазарачуудаас дэмжлэг авахыг оролдсон ч Бабур түрэг хүн байсан тул түүнийг дэмжээгүй, монгол гарлаа үгүйсгэх нь биднийг улам ганцаардуулах болно гэж сайтын байр суурийг шүүмжилж сэтгэгдэл бичсэн байна.

Хэл[засварлах | edit source]

Монгол үгтэй төстэй хазара үг

Hazaragi Mongolian Meaning in English
Abgha Abagha uncle (Mong. 'paternal uncle')
Bula Bula cousin (Mong. 'cousins whose mothers are sisters')
Khatu Khatu wife (Mong. 'queen', cp. Могол [xɔt’un] 'woman')
Elgha Alga palm of hand
Nilgha Nilha baby

Хүн амын тоо, овог аймгууд[засварлах | edit source]

Хазара овгуудын нэр нь монгол, түрэг, иран холимог гаралтайг харуулдаг.[30]

US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg
Pakistan ethnic map.svg

Бусад мэдээлэл[засварлах | edit source]

Нэгэн халимаг сэтгүүлч хазарачуудын тухай нийтлэлдээ халимаг цэрэг Афганд тулалдаж байхдаа хазарачуудтай тааралдсан гэж бичсэн байдаг ба хожим нь нийтлэлээ сонирхолтой болгохын тулд зохиож бичсэн гэдгээ хэлсэн боловч монгол сайтууд үүнийг мэдэлгүй буруу мэдээлэл тараажээ.

Сүүлийн жилүүдэд Монголчууд Хазара нарын төлөө бодитоор туслах болсон. Тухайлбал Цахим өртөө сүлжээний гишүүдийн хандивын тэтгэлэгт нэр бүхий Хазара угсааны 3 оюутан шалгарч Монгол улсад, МУИС-д суралцаж байна.[31]

Мөн үзэх[засварлах | edit source]

en:Demographics of Afghanistan


Эх сурвалж[засварлах | edit source]

  1. James B. Minahan (10 Feb 2014). Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 99. ISBN 9781610690188. "Due to a lack of census statistics, estimates of the total Hazara population range from five million to more than eight million."
  2. 2.0 2.1 Afghanistan. The World Factbook. Central Intelligence Agency (December 13, 2007). December 26, 2007-д хандсан.
  3. 3.0 3.1 Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com/.
  4. Census of Afghans in Pakistan, UNHCR Statistical Summary Report (retrieved December 27, 2007)
  5. The population of people with descent from Afghanistan in Canada is 48,090. Hazaras make up an estimated 15-20% of the population of Afghanistan depending to the source. The Hazara population in Canada is estimated from these two figures. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada
  6. Монгол хэлнээ урьд нь "Хазаар" гэж нэвтэрхий толины хуудасны бичигдэж байсан түүх байна. Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь III ботийн 56-р талын Афганистан улсын тухай өгүүлэлд Афганистанд 20 гаруй үндэстэн ястан суудгаас хүн амын 55 хувь нь афган буюу пүштүн, бусад нь тажик, узбек, хазаар, могол зэрэг үндэстэн болно гэж бичжээ.
  7. L. Dupree, "Afghānistān: (iv.) ethnocgraphy", in Encyclopædia Iranica, Online Edition 2006, (LINK).
  8. CIA World Factbook.
  9. "A survey of the Afghan people - Afghanistan in 2006", The Asia Foundation, technical assistance by the Centre for the Study of Developing Societies (CSDS; India) and Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research (ACSOR), Kabul, 2006, PDF.
  10. Kamal Hyder reports (12 Nov 2011). Hazara community finds safe haven in Peshawar. Aljazeer English. November 13, 2011-д хандсан.
  11. Ethnic Groups of Afghanistan. Library of Congress Country Studies on Afghanistan (1997). the original on 2012-07-14-с архивлагдсан. 2010-09-18-д хандсан. “In 1996, approximately 40 percent of Afghans were Pashtun, 11.4 of whom are of the Durrani tribal group and 13.8 percent of the Ghilzai group. Tajiks make up the second largest ethnic group with 25.3 percent of the population, followed by Hazaras, 9-18 percent; Uzbeks, 6.3 percent; Turkmen, 2.5 percent; Qizilbash, 1.0; 6.9 percent other.
  12. Д.Майдар, Чингис хаан ба Монголын их гүрэн, УБ, 1969
  13. [1]
  14. http://thelib.ru/books/gumilev_lev_nikolaevich/ritmy_evrazii_epohi_i_civilizacii-read-10.html
  15. Рашид ад-Дин «Судрын чуулган» номын орос орчуулгын редакцийн тайлбар: 112, 113
  16. К. Риттер. Иран. СПб., 1874, стр. 227-235, 260-312; J.F. Ramstedt. Mogholica, Beiträge zur Kenntnis der Moghol-Sprache in Afghanistan. Journal de la Sociétè Finno-Ougr., XXIII, 4.
  17. Эвлийя Челеби. Сийяхет-намэ. Стамбульск. изд., II боть, 291 т. О монголах «джетэ» в районе Байбурта : Мукатабат-и Рашиди, № 46. – Лахор. 273т..
  18. David P. Clark, Nanette J. Pazdernik "Molecular Biology: Understanding the Genetic Revolution"
  19. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002929707623532 Sengupta S, Zhivotovsky LA, King R. (2006) Polarity and Temporality of High-Resolution Y-Chromosome Distributions in India Identify Both Indigenous and Exogenous Expansions and Reveal Minor Genetic Influence of Central Asian Pastoralists
  20. Происхождение хазарейцев с точки зрения ДНК-генеалогии Жаксылык Сабитов
  21. The Genetic Legacy of the Mongols
  22. (2013-08-12) "Table 3: Complete Data Set of Y-Chromosomal HGs, Numbers of Repeats at 10 Microsatellite Loci, and Descriptions of Populations" 78 (2): 202–21. DOI:10.1086/499411.
  23. Where West Meets East: The Complex mtDNA Landscape of the Southwest and Central Asian Corridor A good, although surprising, example of concordance between the two systems is the Hazara, who claim to be the direct male-line descendants of Genghis Khan’s army. The presence and time depth of the Y-chromosomal haplogroup C* (xC3c) in the Hazara, along with its absence from neighboring populations, has been interpreted as the genetic legacy of Genghis Khan and his male relatives (Qamar et al. 2002; Zerjal et al. 2003). Our results indicate that the Hazara are also characterized by very high frequencies of eastern Eurasian mtDNAs (35%, table 2, fig. 1), which are virtually absent from bordering populations, suggesting that the male descendants of Genghis Khan, or other Mongols
  24. [2]/
  25. In the heartland of Eurasia: the multilocus genetic landscape of Central Asian populations
  26. [3]
  27. The Genetic Legacy of the Mongols
  28. Haber M, Platt DE, Ashrafian Bonab M, Youhanna SC, Soria-Hernanz DF, et al. "Afghanistan's Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events", 2012
  29. [4]
  30. Hazara tribal structure, Program for Culture and Conflict Studies, US Naval Postgraduate School
  31. GoGo Мэдээ: 3 хазара оюутан батламжаа авах гэж байна

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]