Карачай-Черкес

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Оросын холбооны нэгэн махбод, харъяат орон
Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс
Къарча-Черкес Республика (абаз)
Къарачай-Черкес Республика (карачай)
Карашай-Шеркеш Республикасы (ногай)
Карачаево-Черкесская Республика (орос)
Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ (черкес)
Сүлд туг Сүлд тэмдэг
Сүлд туг Сүлдтэмдэг
Улс орон Орос Орос (ОХУ)
Холбооны тойрог Ар Кавказын ХТ
Эдийн засгийн бүс Ар Кавказын ЭЗБ
Засаг захиргааны нэгж бүгд найрамдах улс
Нийслэл Черкесск
Нутгийн хуваарь 12 = 2 хот + 10 район
Газар нутаг 14277 км² (77-р том)
Хүн ам (2016) 467797 хүн (74-р олон)
Нягт сийрэг 32.8 хүн/км²
Карачай-Черкесийнхэн карачай ястан (38%)
орос үндэстэн (34%)
черкес ястан (11%)
бусад ард түмэн (18%)
Албан хэл бичиг абаз, карачай, ногай,
орос, черкес= 5 хэл
Орны тэргүүн Рашид Темрезов
Хууль тогтоох газар Ардын хурал
Түүхэн он цаг 1922-01-12 — Карачай-Черкес
1926-04-26 — Карачайн ӨЗМ
1926-04-26 — Черкесийн ҮТ
1957-01-12 — Карачай-Черкес
1992-04-21 — БНКЧУ
Цагийн бүс ГЦ+3
Нутгийн томъёо 09 / 91 / RU-KC
Цахим газар kchr.ru  (орос.)

Карача́й-Черке́с (орос. Карачаево-Черкесия) — Орос улсын харьяат орон юм.

Карачай-Черкес орон 14.3 мянган км² талбайт нутагтай, 470 мянган хүн амтай.

1992 оноос хойш Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс (БНКЧУ) хэмээх бүтэн нэртэй болсон.

ОХУ-ын Ар Кавказын холбооны тойрог, Ар Кавказын эдийн засгийн бүст харьяалагдана.

Улсын орос хэлний хамтаар нутгийн ардын абаз, карачай, ногай, черкес хэлийг албанд хэрэглэнэ.

Карачай (38%), орос (34%), черкес (11%) болон бусад яс үндэсний (18%) ард иргэдтэй.

Краснодар, Ставрополь, Кабард-Балкар, Гүрж, Абхазтай хиллэдэг. Нийслэл Черкесск хот 125 мянган хүнтэй.

Газар зүй[засварлах | edit source]

Физик газар зүйн зураг
Уул нуруу

Карачай-Черкес орон Их Кавказын нурууны баруун ар хэсэгт байна. Нутгийн 80% өндөрлөг газар болно. Нам доор газар, бэл, уул гэж 3 бүст хуваагдана. Кабард-Балкар оронтой хиллэх зурваснаа Европын хамгийн өндөр Эльбрус (5642 м) сүндэрлэсэн. Марух, Клухорын даваагаар Абхаз руу нэвтэрнэ.

Кубань, Большой, Малый Зеленчук, Уруп, Лаба зэрэг 172 гол мөрөн энэ нутгаас эх авч урсдаг. Ставрополийн их суваг эндээс татагдсан байдаг.

Өвөл I сард дунджаар −3 °C, зуны VII сард дунджаар +21 °C температуртай. Жилийн хур тунадас 500-2000 мм.

Чулуун нүүрс, гранит, алт, шаврын орд газар элбэгтэй. Мөн халуун рашаан олон бий.

Хүн ам зүй[засварлах | edit source]

Угсаатны зүйн газрын зураг

Карачай-Черкест 2016 оны тооцоогоор 467,797 хүн амьдарч байна.

Ард түмэн[засварлах | edit source]

Яс үндэс Хүн ам (2010 он)(*)
Карачай ястан 194 324 (41,0 %)
Орос үндэстэн 150 025 (31,6 %)
Черкес ястан 56 466 (11,9 %)
Абаз ястан 36 919 (7,8 %)
Ногай ястан 15 654 (3,3 %)
Осет ястан 3 142
Армен үндэстэн 2 737
Украин үндэстэн 1 990
Татар үндэстэн 1 696
Грек үндэстэн 1 276
Яс үндсээ тодорхойлсонгүй 3 499

Карачай, ногай нь түрэг төрлийн хэлтэй, орос, армен, украин нь слав төрлийн хэлтэй, черкес, абаз нь Кавказын уугуул хэлтэй, осет нь иран төрлийн хэлтэй. 5 албан ёсны хэл мөрддөг.

Сүүлийн үед Кавказ дахь дайн, эдийн засгийн хямралаас болж оросууд орхин нүүх нь ихэсч, хүн амд эзлэх хувь буурсаар буй. Чечений дайны үеэр 20 мянга орчим чечень дүрвэж орж ирж байв.

Шашин шүтлэг[засварлах | edit source]

Карачаевскийн төв сүм

Карачай-Черкес орны нийт хүн амын 48% ислам, 14% христийн үнэн алдартан, 12% нутгийн уламжлалт шашин шүтлэг, 12% шүтлэгтэй гэвч шашингүй, 7% огт шүтлэггүй гэсэн судалгаа бий.

Хот суурин[засварлах | edit source]

Хотын оршин суугч — 42,72 %-ийг эзэлж байна.

  1. Черкесск — 123,128 хүнтэй
  2. Усть-Жегута — 30,245
  3. Карачаевск — 20,976
  4. Зеленчукская — 19,449
  5. Учкекен — 16,512

Түүх[засварлах | edit source]

10-12-р зуун. Алан нутаг
Франц Рубо (19-20-р зуун) зурсан «Черкес морьтон»

Эрт дээр үе[засварлах | edit source]

Эрт үед энэ нутагт алан хүмүүс амьдарч байв.

1918-1922 оны хооронд энэ нутгийг Кубаний ЗСБНУ, Уулын автономит ЗСБНУ хамаарч байв.

Өөртөө засах муж[засварлах | edit source]

ЗХУ тогтсоны дараа 1922 оны 1 сарын 12-нд Ар Кавказын хязгаарын харьяанд Карачай-Черкесийн өөртөө засах муж болон байгуулагдсанаа 1926 онд Карачайн өөртөө засах муж, Черкес үндэсний тойрог болон хуваагдсан. 1928 онд Черкес ҮТ нь Черкесийн өөртөө засах тойрог гэх болов.

1943 онд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы талд байлдсан хэмээн карачай хүмүүсийг Дунд Ази руу цөлж нутгийг нь татан буулгаж Ставрополийн хязгаарт нэгтгэв. Карачай ястан цөллөгнөөс буцаж ирсэний дараа нутгийг эргүүлэн гаргаж 1957 оны 1 сарын 12-нд Ставрополийн хязгаарын харьяанд Карачай-Черкесийн өөртөө засах муж дахин нэгдэн байгуулагдсан.

Бүгд найрамдах улс[засварлах | edit source]

ОХУ байгуулагдах үе шатанд Карачай-Черкест Карачайн, Черкесийн, Баталпашиний, Абазын гэх мэтээр ястны бүгд найрамдах улсууд тунхаглагдах болов. ОХУ-ын ерөнхийлөгч Борис Ельцин тус тусын нэрээр өөртөө засах муж байх сонголт санал болгосон. 1992 оны 3 сарын 28-ны нутгийн ард иргэдийн санал асуулгаар олон хуваагдах шийдэл дэмжигдээгүй.

Ингээд 1992 оны 4 сарын 21-нд Бүгд Найрамдах Карачай-Черкес Улс (БНКЧУ) тунхаглагдсан. 1993 онд ОХУ-ын үндсэн хуульд БНКЧУ бүгд найрамдах улсын зэрэг бүхий байхаар заагджээ. 2011 оноос хойш удирдагч нь «ерөнхийлөгч» биш «тэргүүн» гэдэг цолтой болов.

Улс төр[засварлах | edit source]

Ерөнхийлөгчийн засагтай. Нэг танхим, 73 суудалтай парламенттай. Үндэстэн хоорондын зөрчил хурцадмал байдалтай. 1999 оны 5 сард болсон анхны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар нэр дэвшсэн карачай Владимир Семёнов черкес Станислав Телевийг ялсны дараа черкесүүд сонгууль шударга бус болсон хэмээн өргөн хэмжээний эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнүүлж байсан аж. Дээд шүүхээс сонгуулийг хүчинтэйд тооцох шийдвэр гарсан ч черкесүүд болон Телевийн талынхан БНУ-ыг хуваахын төлөө тэмцэл явуулсан.

2001 онд автомашинд тавьсан бөмбөг дэлбэрч хүний аминд хүрсэн алан хядлага болсон бөгөөд гэмт хэрэгтнүүд нь Чечений салан тусгаарлагчид гэж үздэг.

Нутгийн хуваарь[засварлах | edit source]

12 нутаг

Адыг орон дотроо 2 хот, 10 район болж хуваагдана.

Нэгж Оросоор Тоо Нутгийн нэр
хот городской округ 2 Карачаевск | Черкесск
район муниципальный район 10 Абаз |Адыге-Хабль | Зеленчук | Карачаевск | Малокарачай |
Ногай | Прикубань | Уруп | Усть-Жегута | Хабез

Эдийн засаг[засварлах | edit source]

Аж үйлдвэр нийслэл Черкесскт төвлөрчээ. Хойд хэсгээр химийн, автомашины үйлдвэр, мал аж ахуй, өмнөд хэсгээр олборлох аж ахуй, мод боловсруулах, хонь үржүүлэх газрууд бий.

 Commons: Karachay-Cherkessia – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан