Саха ястан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Саха ястан
Саха(лар) / Саха омук
Олон нэр орос, англи бичгээс → Якут
буриад бичгээс → Яхад, утгаас нь → Зах
саха бичгээс → Саха, утгачлан Захын Урианхай
Өнөөгийн байдал
Нутаг орон Дэлхий даяар — 480 мянга. Үүнээс:
Орос Орос (ОХУ) — 478,085 (2010)[1]

Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс Хятад — 2,820 (2010) [2]

Хасаг Хасаг - 415 (2009) [3]
Хэл аялгуу саха хэл, орос хэл
Бичиг үсэг кирил үсэг (1939 оноос)
Шүтлэг Үнэн алдартны христийн шашин,
байгаль ертөнцийн бишрэлт «Ай» үзэл
Төрөл холбоо
Ойр төрөл долган ястан
Хэл угсаа түрэг угсаатан (түрэг төрлийн хэлтэн)

Саха (Якут) — Орос улсын Саха оронд амьдардаг түрэг хэл-угсааны ард түмэн, 500 мянган хүнтэй ястан.

Нэр[засварлах | edit source]

Сахагаар Саха, дуудлага нь [сахаа], олон тоонд Сахалар, Урааҥхай Сахалар - энэ нь монголоор «Урианхайн зах хязгаар» гэсэн утгатай, оросоор Якут, дуудлага нь [якуут], олон тоонд якуты, англиар олон тоонд Yakuts, буриад кириллээр Яхад - - энэ бол худам монгол «jaqa» (кириллд «зах») гэдэг үгний гажуу «ях» + монгол бүтээвэр юм, хожим олон тоонд яхадууд гэсэн.

Түүх соёл[засварлах | edit source]

Якутын нүүдэл
Якут омог. 19-р зуун
«Олонхо» наадам

Уг гарвал[засварлах | edit source]

Олон эрдэмтэн саха (якут) ардыг 8-12-р зууны үед Байгал нуураас умарш нүүж Лена, Алдан, Вилюйд хүрч ирсэн гэдэг. Домогт өгүүлсэнээр, саха (якут)-гийн дээд өвөг нь Лена мөрнийг уруудан мал маллахад тохиромжтой Туймаада хөндийд нутаглан суусан ба одоо энд Якутск хот байна. Тэр домогт Эллей Боотур (баатар), Омогой Баай (омгийн баян?) нар толгойлж байсныг дурджээ.

Якутууд бусад түрэг угсаатнаасаа илүү монгол төрхтэй. 94% N1c ген илрэх бөгөөд 1300 жилийн өмнөөс якут түмэн ийм гентэй байсан. R1, C ген мөн таарна. [4][5] N1c ген якутаас гадна фин (68%), балт (41%) удмурт (56%) түмэнд их хувьтай тохиодог.

Түрүү үе[засварлах | edit source]

Сахачууд нутгийн эвэнх, эвэн нартай бага зэрэг холилдсон ба ангийн үсний татвар нэхсэн хазаг оросын нэвтрэлтийг 1634-1682 онд эсэргүүцэн тэмцэж байсан ч зэр зэвсэг муугийн тул ихэд алуулан эвлэрч Оросын харьяанд оржээ.

Өмнөд нутагт үхэр, адуу маллаж, умард нутагт загасчилж, гөрөөлдөг, ангийн үсээр хувцаслаж, урцанд амьдарч байв.

Алтны эрэл, Транс-Сибирийн төмөр зам тавигдсан, 20-р зууны аж үйлдвэржилтээр оросууд Сахад их ирж суусан.

18-р зуунд ихэнх саха (якут) хүн христэд итгэдэг болж цөөн хэсэг нь уламжлалт бөө мөргөлтэйгээ үлджээ.

19-р зуунаас сахад уран зохиол хөгжиж, ардын ухамсар сэргэжээ. 1922 онд ЗХУ-ын харьяанд өнөөгийн хил хязгаар бүхий Саха орон байгуулагдсан. Оросын иргэний дайны үед Якутск цагаан цэргийн хяналтанд байж байгаад улаан цэрэгт дийлдэж Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Якут Улс болон өөрчлөн байгуулагдаж Зөвлөлт Оросын харьяанд 1991 он хүртэл хамаарчээ.

Орчин үе[засварлах | edit source]

ЗХУ-ын үед якут хүний эрх хэмжээ буурч хүн амын тоо олигтой өсч чадаагүй, мөн Саха оронд эзлэх хувь буурчээ.

1992 онд шинэ ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд Бүгд Найрамдах Саха Улс (БНСахУ) болон зэрэг ахиж, саха хэл орны албан хоёр хэлний нэг болж, саха ястны эрх суурь дээшилсэн байна. Мөн оросууд орхин нүүх болж Саха оронд саха хүний эзлэх хувь 50% хүртэл сэргэж өсөөд байна.

Газар зүй[засварлах | edit source]

«Ил Күнэ» баяр
сав суулга
Орон нутаг Хүн ам
Орос Орос (2002)[6] 443 852
Саха орон 432 290
Хабаровскийн хязгаар 1 454
Москва 1 448
Красноярскийн хязгаар 1 368
Эрхүү муж 992
Санкт-Петербург 847
Приморийн хязгаар 703
Новосибирск муж 473
Магадан муж 469
Flag of Ukraine.svg Украйн (2001)[7] 304
Хасаг Хасаг (2009)[8] 119

Мөн Америк, Канад, Их Британи, Герман, Швед зэрэг оронд цөөн тоогоор амьдардаг.

Зургийн цомог[засварлах | edit source]

Викимедиа зургийн сан:
«Саха ястан»
анчин  
хөвүүн  
хүүхэн  
төрийн зүтгэлтэн  

Эх сурвалж[засварлах | edit source]