Юань улс

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Их Монгол Улс
Албан хэл Монгол хэл
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 33,000,000 км2 
Хүн ам
 -  Тооллого (1270) 100,000,000 

Юань улс (1271–1368) нь Монголын газар нутагт байгуулагдсан түүхэн дэх хамгийн том үргэлжилсэн газар нутагтай эзэнт гүрэн юм.

Түүх[засварлах | edit source]

Хубилай хаан нийслэлээ Хархорумаас Шанду буюу одоогийн Бээжинд шилжүүлэхдээ би хятад газар биш харин нутгийнхаа өмнөд захад нийслэлээ барьж байгаа юм хэлжээ. Эрт цагт хятадууд одоогийнхоос бүр урагш нутагладаг байв. Жишээ нь Шаньси, Шэньси мужийн хойд хэсгээр ди зэрэг нүүдэлчид байсан нь яваандаа ийш тийш тарж бутран хятад болон бусад угсаатанд уусчээ. Мөн ухуань монголчууд Бээжингийн хойд талаар амьдардаг байв.

Хубилайн дараах үеийн Юань улс[засварлах | edit source]

Юань гүрний мөнгөн тэмдэгт болон тавган тамга.

Хаан ширээний залгамжлал нь Юань гүрэнд томоохон асуудал болж байсан ба хожим нь дотоод тэмцэл болон томоохон маргааны эх үүсвэр болсон юм. Энэ нь Хубилайн хаанчлал төгсөхөд илэрхий болсон юм. Хубилай анхнаасаа түүний ууган хүү болох Чингимийг хаан ширээгээ залгамжлуулах хүсэлтэй байсан боловч гэвч Чингим 1285 онд хаан эцгээсээ өмнө таалал төгссөн. Иймээс Чингимийн хүү болох Өлзийт Төмөр хаан Хубилай хааны үхлээс хойш 10 гаруй жил (1294-өөс 1307 оны хооронд) улсаа удирдсан юм. Төмөр хаан өвөг эцгийнхээ хийсэн маш их ажлуудыг үргэлжлүүлэхээр зориг шулуудан шийдсэн бөгөөд мөн тэрээр Монголын баруун зүгт орших бусад хаант улсуудтай эв найрамдлын харилцаа тогтоожээ. Гэсэн хэдий ч бутрал эв нэгдэлгүй байдал Төмөр хааны хаанчлалаас эхэлсэн байна. Түүний хаанчлалын жилүүдэд өрнөсөн хамгийн том үлй явдал нь Хайдугийн тэмцэлийг бүр мөсөн дарж чадсан үйл явдал юм. Хайсан хүлэг хаан Төмөр хааныг таалал төгссөний дараа Юань улсын хаан болжээ. Тэрээр Хубилай хааны ажлыг үргэлжлүүлэх нь байтугай харин ч эсрэгээрээ түүний хийсэн зүйлийг нураажээ. Түр зуурын хаанчлалын (1307-оос 1311 хүртэл) үед Юань гүрэн санхүүгийн бэршээлүүдтэй тулгарч эхэлсэн нь Хайсан Хүлэг хааны хийсэн зарим зүйлүүдтэй холбоотой байсан. Хайсан Хүлэг хааныг нас нөгчих үед, Юань улсын сан хөмрөг хоосорч маш их өрөнд орсон байсан ба Юань гүрэн ард олны бухимдлыг хүргэж эхэлсэн. Аюурбарбад хааны засаглалын үед улс орон нэг үе ахин сэргэн, улс төрийн байдал тогтворжиж эхэлсэн ч Аюурбарбад хааны урьд ахдаа амалсан амлалтнаасаа буцан өөрийн хүүгээ хунтайж болгосон нь Юань улсад өрнөх дотоодын улс төрийн хямралын эхлэлийг тавьсан үйлдэл болсон. Тус хааныг нас барсны дараа түүний хүү Шадбал хаан суугаад 2 жилийн дараа Тэгш ноёноор толгойлуулсан босогчдод хороогдсон. Түүний дараа Жинь ван Есөнтөмөр хаан суудалд суув. Энэ хааны үед Юань улс сүүлийн удаа амар тайван байсан ч 1328 онд Есөнтөмөр хаан таалал төгөсхөд Юань улсад иргэний дайн дэгдэн үй олон хүний амийг авч одсон тэмцэл 10 гаруй жил өрнөж, уг улсын байдал туйлын тогтворгүй болж ирсэн.

Юань улсын мөхөл[засварлах | edit source]

1350-иад оноос Юань улсын дотоодод томоохон бослого хөдөлгөөнүүд гарч эхэлсэн. Тэдгээрээс хамгийн алдартай нь Улаан Алчууртны бослого юм. Тус бослого нь одоогийн Аньхуй, Жяньсу, Жэжян, Юньнань, Сюйчуань, Шаньдун, Хэнань, Хубэй зэрэг мужуудыг хамарсан. Анх Хань Шань Тун, Люй Фу Тун нар тус бослогыг өдөөсөн. Яваандаа хүч нь нэмэгдсээр 1368 онд Юань улсыг мөхөөхөд гол нөлөө үзүүлсэн.

Юань улсын сүүлийн хаан Тогоонтөмөрийн үед бослого хөдөлгөөн жил алгасалгүй гарч, ихэс ноёдын зөрчил дээд цэгтээ тулж, улс орон самуурч байсаар 1368 онд Юань улс мөхөж, монголчууд буцан ирсэн.

Юань гүрний үеийн засаг захиргааны зохион байгуулалт[засварлах | edit source]

Юань улсын мөнгөн зооснууд

Юань улсын хамгийн дээд эрх мэдлийг хаан хязгаарлалтгүйгээр барих бөгөөд угсаа залгамжилах хунтайж ньДотоод бичгийн яамыг /Уг яаманд Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүхийн яам, Үйлдвэрийн яам зэрэг 6 яам харъяалагдаж байв/ хариуцах бөгөөд, Нууц бичгийн яам , Дэвшүүлэх бууруулах яам эдгээр 2 яамыг сайдтомилогдон ерөнхийлөн захирч байв. Тус 2 яам нь хэн хэндээ үл захирагдах бөгөөд бие биедээ хяналт тавих үүрэгтэй бабижээ. Засаг захиргааны зохион байгуулалт, хууль цааз, цэрэг арми зэрэг Юань улсын төрийн дээд эрх мэдлийг "Их хаан" барьж түүний удаад хунтайж, хан хөвгүүд, угсаа төрлийн ван нар орж байжээ. 1271 оноос Юань улсын төрийн дээд байгуулага нь Дотоод бичгийн яам, Нууц бичгийн яам, Дэвшүүлэх бууруулах яам зэрэг байв. Төвлөн засах яам нь Юань улсын засаг захиргааны бүх эрхийг удирдах төрийн дээд байгуулага байжээ. Одоогийнхоор бол Засгийн газартай адилтгаж болно. Энэ яамыг Эрхэлсэн сайд толгойлж, энэхүү тушаалд хааны орыг залгамжлах хунтайжийг тавьдаг байв. Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайдын дараа баруун, зүүн этгээдийн тэргүүлсэн сайд Чинсан нар орж байжээ. Баруун этгээдийн сайд нь зүүнийхээс илүү эрх мэдэлтэй байв. Тэргүүн сайдын дор цэрэг улсын хүнд хэргийг тэгшлэн засагч хэмээх дөрвөн сайд, засагч туслагч түшмэл байв. Юань улсын сударт бичсэнээр засаг захиргааны хуваарь байнга өөрчлөгдөж байсан бөгөөд 1330 оны байдлаар Дотоод бичгийн яамыг түүний салбар буюу төлөөний яам-10, чөлгөө-185, шилтгээн-33, тойрог 359, гацаа-1127 байжээ. Уугуул Монгол нутагт засаг захиргааны хувиар өөрчлөгдсөнгүй. Хууль цааз нь төрийн асуудлыг зохицуулахад чиглэсэн дүрэм журам байлаа. Юань гүрний үед засаг захиргааны хамгийн том нэгж нь “Mуж” байв. Мужийг дотор нь :

  • Дотоод муж
  • Гадаад муж гэж 2 ангилж байсан. Дотоод муж нь хаанд шууд захирагддаг байсан бөгөөд харин гадаад муж нь нийт 11 мужаас бүрддэг байжээ. Муж нь дотроо: Олон зам, Зам, Олон фү, Жоу, Сянь гэж хуваагддаг. Муж болон олон замыг 25-аас дээш насны Монгол даргач нараар захируулдаг байв. Харин гацаа болон тосгодыг хятад хүнээр захируулдаг байжээ.

Хаад[засварлах | edit source]

Гол өгүүлэл: Юань улсын хаад
12711368
Хааны нэр Цол Амьдарсан жилүүд Хаанчилсан жилүүд Хятад оны цол Хятад сүмийн цол
Хубилай Сэцэн хаан 1215-1294 1271-1294 Чжунтун (1260-1264)
Чжиюань (1264-1294)
Шизу
Төмөр Өлзийт хаан 1265-1307 1294-1307 Юаньчжэнь (1295-1297)
Дадэ (1297-1307)
Чэнзун
Хайсан Хүлэг хаан 1281-1311 1307-1311 Чжида
(1308-1311)
Узун
Аюурбарбад Буянт хаан 1285-1320 1311-1320 Хуанцин
(1311-1316)
Янь Ю(1316-1320)
Рэньзун
Шадбал Гэгээн хаан 1303-1323 1320-1323 Чжичжи
(1320-1323)
Инзун
Есөнтөмөр 1276-1328 1323-1328 Тай Дин
(1323-1328) Тяньли
(1328)
Тай Дин Ди
Ашидхэв 1320-1328 1328 Тянь Шүнь
(1328)
Тянь Шүнь Ди
Хүслэн Хутагт хаан 1300-1329 1329 Чжи Шүнь
(1329)
Минзун
Төвтөмөр Заяат хаан 1304-1332 1328-1329,
1329-1332
Тянь Ли
(1328-1329)
Чжи Шүнь
(1329-1332)
Вэньзун
Ринчинбал Эрдэнэцогт хаан 1326-1332 1332 байхгүй Нинзун
Тогоонтөмөр хаан Ухаант хаан 1320-1370 1333-1368 Юань Тун
(1333-1335)
Чжи Юань
(1335-1340)
Чжи Чжэн
(1340-1368)
Чжи Юань
(1368-1370)
Шүнь Ди

Урлагийн бүтээлд[засварлах | edit source]

Кино[засварлах | edit source]

Телевизийн олон ангит кинонууд[засварлах | edit source]

  • The television miniseries, Marco Polo (1982), featuring Ken Marshall and Ruocheng Ying, and directed by Giuliano Montaldo, depicts Polo's travels, won two Emmy Awards, and was nominated for six more.[1][2]
  • The television miniseries, Marco Polo (2007), starring Brian Dennehy as Kublai Khan, and Ian Somerhalder as Marco, portrays Marco Polo being left alone in China while his uncle and father return to Venice, to be reunited with him many years later.[3]
  • In the Footsteps of Marco Polo (2009) is a PBS documentary about two friends (Denis Belliveau and Francis O'Donnell) who conceived of the ultimate road trip to retrace Marco Polo's journey from Venice to China via land and sea.[4]
  • Marco Polo 2014 оны кино. Netflix in December 2014.

(imdb.com Marco Polo (TV series)) Гол дүрүүдэдийн ихэнд барууны болон хятад жүжигчид тоглосон. Итали, Казакстан, Малайзад зураг авалт хийгдсэн.

  1. Academy of Television Arts & Sciences, <http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php> (retrieved on July 6, 2009) (Searching for "Marco Polo", and year 1982)
  2. Marco Polo (1982).
  3. Marco Polo (2007).
  4. "In the footsteps of Marco Polo (PBS)", WLIW.org, 2009