Өгэдэй хаан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Өгэдэй
ᠣᠢᠭᠡᠳᠡᠢ
Их Монгол Улсын хаан

YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg

Юань улсын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг. Жинхэнэ хэмжээ: өргөн 47 см, өндөр 59.7 см. Торгон дээр будаг, бэх. Үндэсний Ордон Музей, Тайбэй, Тайвань.
Хаанчлал 1229 - 1241
Хаан суусан 1229
Бүтэн нэр Өгэдэй хаан
Төрсөн огноо 1186
Өнгөрсөн огноо 1241
Өмнөх Чингис хаан
Удаах Гүюг хаан
Их хатан Борогчин
Эцэг Чингис хаан
Эх Бөртэ Үжин
Ургийн овог Боржигин

Өгэдэй хаан (ᠥᠭᠡᠳᠡᠢᠬᠠᠭᠠᠨ, * 1186; † 1241 оны арванхоёрдугаар сарын 11) нь Чингис хааны гуравдугаар хөвгүүн, Их Монгол Улсын хоёрдугаар Их Хаан байв. Өгэдэй хаан өөрийн эцэг Чингис хааны эхлүүлсэн байлдан дагуулалтыг үргэлжлүүлсэн бөгөөд түүний хаанчлалын хугацаанд монголчуудын Европ, Дорнод Азид явуулсан аян дайны үеэр Монголын эзэнт гүрэн өрнө болон өмнө зүгт далайцтай хэмжээгээр өргөжин тэлжээ. Чингис хааны үед Өгэдэй нь эцгийнхээ бусад хөвгүүдийн адил Хятад, Иран, Төв Ази дахь Монголын цэргийн аян дайнд идэвхтэй оролцсон юм.

Их Хаанд өргөмжлөгдөхөөс өмнөх үеийн амьдрал[засварлах | edit source]

Тайванийн Үндэсний Ордон Музейд хадгалагдаж буй Өгэдэй хааны хөрөг

Өгэдэй бол Чингис хаан, Бөртэ үжин нарын гурав дахь хүү юм. Өгэдэй бага залуу насандаа өөрийн эцэг Чингис хааны хүчирхэгжин дэвжих үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцжээ. Өгэдэйг 17 настай байх үед Чингис хаан Хэрэйдийн Ван хан Тоорил болон Жамуха нарын цэрэгтэй хийсэн Хар халзан элстийн тулалдаанд хүнд цохилт авсан байна. Энэ үед Өгэдэй дайны талбарт хүнд шархдаж төөрсөн аж. Түүнийг өргөмөл ах хийгээд хамтрагч Борохул нь аварчээ. Өгэдэй аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч Чингис хаан 1204 онд түүнд ялагдсан Мэргид язгууртны хатан Дөргэнэг гэргий болгон өгч байлаа. Ийм байдлаар эхнэр нэмж авах нь тал нутгийн уламжлалын хувьд хэвшмэл зүйл байв.

1206 онд Чингис хаан Их Монгол Улсын хаанд өргөмжлөгдсөнийхөө дараа Өгэдэйд Жалайр, Бэсүд, Сүлдүс, Хонхотон овгийн хэдэн мянган хүнийг харьяат албат болгон өгчээ. Өгэдэйн эзэмшил нутаг Эмил, Ховог голуудын сав газрыг хамарч байв. Чингис хааны зарлигаар Жалайрын жанжин Илүгэй Өгэдэйн багш болжээ.

Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт 1211 оны 11-р сард анх удаа Алтан улсын (Jin dynasty, Государство Цзинь) эсрэг бие дааж аян дайн хийжээ. 1213 онд Өгэдэй Хэбэй мужаас өмнө зүгийн нутгийг, дараа нь Шаньси мужаас хойд зүгийн нутгийг сүйтгэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн цэрэг Алтан улсын цэргийн ангийг Ордосоос хөөсөн бөгөөд Баруун Ся улс (Тангуд улс), Алтан улс, Сүн улсын хилийн уулзвар дээр очжээ.

Монголчуудын Хорезм улсын эсрэг хийсэн аян дайны үед Өгэдэй, Цагадай нар 1219-1220 онд Отрар хотыг таван сар бүслэн байлдсаны эцэст эзлэн авч, оршин суугчдыг нь хяджээ. Түүний дараа тэд Ургенч хотын хэрмийн гадна байсан Жочитай нэгдэв. Жочи, Цагадай нар хоорондоо цэргийн стратегийн талаар маргалдаж байсан тул Чингис хаан Ургенч хотыг бүслэн байлдах хэргийг Өгэдэйд хариуцуулсан байна. Тэд 1221 онд Ургенч хотыг эзлэн авав. Түүний дараа Зүүн өмнөд Перс, Афганистаны нутагт бослого гарахад Өгэдэй Газни хотыг төвшитгөжээ.

Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь[засварлах | edit source]

Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. Рашид ад-Дин, XIV зууны эх.

1219 онд Хорезм улсыг довтлохынх нь өмнө Чингис хаанд өв залгамжлагчаа тодруулахыг Есүй хатан сануулав. Ахмад хоёр хүү Зүчи, Цагадай нар хоорондоо ширүүн маргалдсаны дараа тэд Өгэдэйг өв залгамжлагч болгон сонгохоор тохиролцжээ. Чингис хаан тэдний шийдвэрийг баталсан байна.

Чингис хаан 1227 онд, Зүчи эцгээсээ нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас баржээ. Өгэдэйн дүү Толуй 1229 он хүртэл төрийн хэргийг захиран шийтгэв. Чингис хааныг нас барснаас хойш 1229 онд Хэрлэнгийн Хөдөө аралд Монголын ноёд язгууртнуудын их хуралдай чуулав. Их хуралдайд оролцогчид Чингис хааны тодорхой гэрээсийн дагуу ямар ч эргэлзээгүй Өгэдэйг Их Хаанаар сонгосон байна. Гурван удаа татгалзсаныхаа дараа Өгэдэй 1229 оны есдүгээр сарын 13-нд Монголын эзэнт гүрний Их Хаанд өргөмжлөгджээ. Цагадай ах нь дүүгийнхээ үгийг үргэлж дэмжиж байжээ.

Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зантай гэж үзэж байсан. Түүний удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ үлдээсэн эзэнт гүрнийг хэвээр хадгалахад тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг. Өгэдэй хааны засаглалын үед Чингис хааны үлдээсэн зохион байгуулалт болон Өгэдэйн хувийн шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний үйл хэрэг ихэнх тохиолдолд тогтвортой явагдаж байв. Өгэдэй хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан хэдий ч прагматик хүн байсан. Тэрээр өөрийгөө цэргийн жанжин, зохион байгуулагчийн хувьд эцэгтэйгээ эн зэрэгцэх хэмжээний хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийнхөө хамгийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн ур чадварыг хэрэглэж байв.

Өгэдэй хааны сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан Монгол, Персийн түүхчид түүний 1237 онд үйлдсэн гэмт үйлдлийг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4 000 ойрад охидыг хүчиндэхийг тушаасан явдал юм. Дараа нь эдгээр охидын заримыг Өгэдэй хааны эмсийн байранд хураан авсан бол заримыг нь Монголын эзэнт гүрний нутаг даяар байх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгч болгон өгчээ. Ойрадын нутгийг захирч байсан өөрийн эгч Чэчэйхэнийг нас барсны дараа үйлдсэн энэ алхмаараа Өгэдэй хаан Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг эрхшээлдээ оруулсан байна.

Байлдан дагуулалт[засварлах | edit source]

Дундад Дорнод дахь өргөжин тэлэлт[засварлах | edit source]

Хорезм улсыг мөхөөснийхөө дараа Чингис хаан сул чөлөөтэй болж Баруун Ся улсын эсрэг аян дайнд мордсон юм. Харин 1226 онд Хорезмын сүүлчийн удирдагч Желал ад-Дин өөрийн эцэг II Ала ад-Дин Мухаммедын алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр Персэд буцаж ирэв. 1227 онд түүний эсрэг илгээгдсэн Монголын цэргийн хүч Дамганд бут цохигджээ. Желал ад-Дины эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми Исфахан хотын ойролцоо их хохирол амсаж ялалт байгуулсан боловч амжилтаа хөгжүүлж чадаагүй аж.

Өгэдэй хаан дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр Чормаган хорчи 30 000-50 000 монгол цэргийг удирдан Бухар хотоос хөдөлжээ. Тэрээр хорезмчуудын удаан хугацааны турш дэмжлэг авч байсан хоёр бааз суурь болох Перс, Хорасаныг эзлэв. Чормаган хорчи 1230 онд Амударья мөрнийг гаталсан ба Хорасаны нутаг руу орж ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй хурдан шуурхай дайран өнгөрлөө. Тэр Дайр баатарт Афганистаны баруун хэсэг рүү довтлох заавар өгч нэлээдгүй тооны цэргээ удирдлага доор нь үлдээжээ. Түүний дараа Чормаган хорчи армийнхаа дийлэнх хэсгийг удирдаж 1230 оны намар Низаритын исмаилуудын (ассасинууд) хяналтанд орших өмнө зүгийн уулархаг нутгаас зайлсхийн Каспийн тэнгис болон Эльбурс уулсын хооронд байх Табаристаны (орчин үеийн Мазендеран) бүс нутаг руу орлоо.

Чормаган хорчи Рей хотод хүрч өвлийн хүрээгээ байгуулаад Персийн хойд хэсгийг тохинуулахын тулд цэрэг илгээв. 1231 онд тэр цэргээ өмнө зүгт давшуулан Кум, Хамадан хотуудыг шуурхайлан эзэлж авлаа. Тэндээс тэрээр Фарс, Керман руу цэрэг илгээхэд тэндэхийн эрх баригчид улс орноо сүйтгүүлэхгүйн тулд Монгол эздэд албан татвар төлөхийг илүүд үзэж богино хугацааны дотор дагаар орцгоожээ. Үүнтэй зэрэгцэн зүүн зүгт Дайр баатар Кабул, Газни, Забулистаныг эзлэн авах зорилтыг тууштай хэрэгжүүлж байлаа. Монголчууд аль хэдийн Персийг хяналтандаа оруулсан тул Желал ад-Дин Өмнөд Кавказын бүс нутаг руу хөөгдөн тусгаарлагдмал байдалд оржээ (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагдсан байна). Ийнхүү бүх Перс Монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд оров.

Алтан улсын мөхөл[засварлах | edit source]

1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү Толуйн хамт өмнө зүгт Шаньси муж руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, Фэнсян хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд Хэнань муж дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл Кайфын хотдоо бүслэгдсэн байлаа. Удалгүй Өгэдэй хаан аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд Сүн улсын хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард Цайчжоу хотыг эзлэн авч (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөлөө. Гэвч дараа нь Сүн улсын шадар түшмэл (хааны нэрийн өмнөөс төрийн эрх барьж байсан түшмэл) Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, Лоян, Чанъань зэрэг хотуудыг эзэлж авчээ.

Алтан улстай хийсэн дайнаас гадна Өгэдэй хаан Пусянь Ваньну (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Зүүн Ся улсыг 1233 онд бут цохин мөхөөж, өмнөд Манжуурыг төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших Усны татаруудыг (Тунгус угсааны ард түмэн) номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна.

Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь[засварлах | edit source]

1184-1230 оны үеийн Гүржийн хаант улс

1232 онд Чормаган хорчийн удирдсан монголчууд Кавказад эргэж ирэв. 1235 онд Гянжа хотын хэрмийг катапульт, түншүүр зэвсгээр эвдэн нураажээ. Эрбиль хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган хорчи 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл хан хүү Мөнхийн цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр хан хүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). Арменийг эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган хорчи Тбилис хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч Шахиншах нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч Гасан Жалал монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган хорчи Өмнөд Кавказыг байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ Гүржийн язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв.

Солонгосыг довтолсон нь[засварлах | edit source]

1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд албан татвар өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй хаан үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу довтолж эхэллээ. Корё улсын (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын даргач нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад Чхве У (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ Кэсон хотоос Канхва арал руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв.

1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй хаан Монголын элч нарыг хороосон солонгосчууд, Өмнөд Сүн улс, кипчакууд болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй хаан Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй хаан Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт Монгол руу барьцаанд илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов.

Европ дахь аян дайн[засварлах | edit source]

Монгол цэрэг Оросын хотыг эзлэн авч байгаа нь

Өрнө зүгийн тал хээр нутгийг (Кипчакийн тал нутаг) эрхшээлдээ оруулах зорилгоор Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг баруун зүгт гүрэн улсынхаа хил хязгаарыг өргөтгөн тэлсээр Европ руу оржээ. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа Ижил мөрний Булгар, Аланы бараг бүх хэсэг, Кипчакийн тал нутаг, Оросыг эзлэн авснаас гадна Унгарыг богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас Польш, Хорват, Серби, Болгар, Латины эзэнт гүрэн, Австри руу довтолжээ. Коломнагийн (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна.

Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү Гүюг, Цагадайн ач Бүри нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" ("Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи") хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү Хадан нар Трансильвани, Польш руу тус тус довтолжээ.

Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" (Атлантын далай) хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэй хааны залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай.

Монгол, Сүн улсын зөрчил[засварлах | edit source]

1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал довтолгооныхоо үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, Чэнду, Сянъян, Хөх мөрөнд хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэй хааны хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэй хааны нөгөө хүү Хүдэн туслах чанартай армийг Төвд рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэй хааны элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов.

Өгэдэй хааны удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох Торгоны замыг дахин сэргээхэд тус болсон юм.

Энэтхэг рүү довтолсон нь[засварлах | edit source]

Өгэдэй хаан Газнид Дайр баатрыг, Кундузад Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд Инд мөрний хөндий рүү довтолж, Делийн султант улсын мэдэлд байсан Лахор хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд Делийн султант улсаас гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ.

1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч Кашмир руу довтолж, тэнд хэдэн жил даргач суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирийн буддын шашны их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэй хааны ордонд ирсэн байна.

Засаг захиргаа[засварлах | edit source]

Өгэдэй хаан Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь:

  • Уйгур бичээч Чингай болон хэрэйдүүдээр төлөөлүүлсэн христийн шашинт дорнод түрэгүүд
  • Хорезм хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нараар төлөөлүүлсэн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно)
  • Хятан үндэстэн Ельюй Чуцай, зүрчин үндэстэн Няньхэ Чжуншань нараар төлөөлүүлсэн күнзийн сурталт хойд хятадууд

юм.

Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг татварын фермерүүдэд хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Ельюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэй хаанд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр хүүтэй зээлж байжээ. Ялангуяа Өгэдэй хаан эдгээр ортог (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулж эхэлжээ.

Уламжлалт монгол бичгээр "Өгэдэй хаан"

Өгэдэй хаан төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Ельюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг Бешбалык ба Яньцзингийн засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед Амударьягийн захиргаа байгуулагдсан байна. Туркестаныг Махмуд Ялавач захирч байсан бол Ельюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй хаан Шихихутугийг Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. Иранд Өгэдэй хаан эхлээд хар хятан хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн Коргузыг томилов. Хожим Ельюй Чуцайгийн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэй хааны мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй хаан өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ.

Өгэдэй хаан эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, бомбын шашны (даосын шашин, даосизм) санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан торгоны нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Ельюй Чуцай Өгэдэй хааны Иран, Баруун болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг хараат газар нутгийг өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэй хааны зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ.

Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "Их Засаг" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хаан хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий өртөөнүүд (яам) байгуулжээ. 25 миль тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй хаан Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг пайз (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон зарлиг гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй хаан зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 хониноос нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба сүрэг бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ.

Хархорум[засварлах | edit source]

Хархорумын чулуун яст мэлхий

Өгэдэй хаан 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн нүүдлийн замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, асар барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд Хархорум хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэй хааны ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том чулуун яст мэлхий зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй хаан будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Ельюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв.

Зан байдал[засварлах | edit source]

Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө

Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан.

1232 онд Толуй гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг.

Өгэдэй архинд донтсон гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн.

Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч дарангуйлагч биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ.

Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн эмсийн байранд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4 000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчирхийлүүлж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны эмсийн байр руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой.

Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн "Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?" ("The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire") номд (энэ ном монгол хэлээр "Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх" хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн "Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт" ("Women and the Making of the Mongol Empire") хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. "Юань улсын түүх" ("Юаньши") болон "Монголын нууц товчоо"-нд Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. "Монголын нууц товчоо"-нд Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг над дээр авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" ("Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ") гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ.

Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь Жувейнийн (1226-1283) 1252 онд бичсэн "Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх"-ийн ("Tarikh-i Jahangushay") 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим Рашид ад-Дин XIV зууны эхэн үед бүтээсэн "Судрын чуулган" ("Jami' al-Tawarikh") (энэ номын нэрийг "Шастирын чуулган", "Шастирын эмхэтгэл" гэж бас орчуулж болно) номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйгийн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд байдал, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь “содом”-дох (“содоми” (“sodomy”) - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна.

Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ.

Үхэл ба үр дагавар[засварлах | edit source]

"Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй хаан бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй хаан энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй хаан Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг.

Өгэдэй хаан өөрийн ач хүү Ширэмүнийг (Ширмэн?) өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан Дөргэнэ таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст Гүюг ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч Алтан ордны улсын (Зүчийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. Мөнх хааны үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ.

Хубилай хаан 1271 онд Юань улсыг байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайцзун" хэмээх нэрээр оруулсан байна.

Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд[засварлах | edit source]

Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв: Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан нар байв.

Гол хатад:

  1. Борогчин
  2. Дөргэнэ
    1. Гүюг — Монголчуудын гурав дахь Их Хаан
    2. Хүдэн — Анхны Буддист Монгол ханхүү
    3. Хүчү (1237 онд зуурдаар үхсэн) — Сүн улсад хийсэн аян дайны үеэр амь үрэгдсэн.
      1. Ширэмүн — Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон.
      2. Боладчи
      3. Сөсэ
    4. Харачар
      1. Тотаг (Totaq)
    5. Хаш — Өгэдэй хааны үед нас барсан.
      • Хайду (1235-1301)
  3. Мөгэ хатан
  4. Хөрүгэнэ (Körügene)

Татвар эмс:

  1. Эргэнэ
    1. Хадан
  2. Нэр нь үл мэдэгдэх татвар эм
    1. Мэлиг (Melik) — Данишменд Хажиб хүмүүжүүлсэн.

Дурсгал[засварлах | edit source]

Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр (МИАТ) Boeing 737-800 EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг.

Мөн үзэх[засварлах | edit source]

Ном зүй[засварлах | edit source]

  • "HISTORIA MONGALORUM" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "Монголчуудын түүх" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1

Эх сурвалж[засварлах | edit source]

Өмнөх
Чингис хаан
Их Монгол Улсын хаан
1229-1241
Дараах
Гүюг хаан