Тулуй

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Тулуй
ᠲᠥᠯᠦᠢ
Их Монгол Улс Их ноён
Хаанчлал 1227 оны 8 сарын 25 – 1229 оны 9 сарын 23
Бүтэн нэр Тулуй ᠲᠥᠯᠦᠢ
Бусад хэргэм Их ноён ᠶᠡᠬᠡ ᠨᠣᠶᠠᠨ
Төрсөн огноо 1192
Өнгөрсөн огноо 1232
Өмнөх Чингис хаан
Удаах Өгэдэй хаан
Эцэг Чингис хаан
Эх Бөртэ үжин
Улс Их Монгол Улс
Ургийн овог Боржигин

Тулуй нь (ойролцоогоор 1190 – 1232 оны намар) Чингис хааны их хатан Бөртэ үжнээс төрсөн отгон хүү. 1227 онд Чингис хааныг нас барсны дараагаас 1229 онд өөрийн ах Өгөдэйг хаан ширээнд суух хүртэл хугацаанд Тулуй Их Монгол Улсыг захирч байжээ. Отгон хүү гал голомтоо сахих монгол ёс заншлын дагуу Тулуй Монголын эзэнт гүрний Монгол эх нутгийн хэсгийг захирч байжээ. Алтан улс болон Хорезмд хийсэн аян дайнд Тулуй амжилттай оролцож өөрийн цэрэг дайны хэрэгт авьяас чадварыг харуулсан.

Персийн Рашид-ад-Дин Хамаданигийн судар бичигт буй Тулуйн зураг

Байлдан дагуулалтанд оролцсон нь[засварлах | edit source]

Эцэг Тэмүүжин тэмцэл, байлдан дагуулалтаа эхлэж байх үед Тулуй балчир байсан учраас хувь нэмэр оруулж чадаагүй. Анхны байлдаанд 1213 онд хүргэн ах Чигүтэй хамт Дэчэн (одоогийн Dexing, БНХАУ-ын Шаньси мужид) хотыг дахин дарж дээрэмдэхэд оролцсон. Анхны томоохон байлдан дагуулалтыг удирдсан нь 1221 онд персийн Хорезм буюу Хорасан (одоогийн Иран, Афганистан) улсыг эзлэх байжээ. Хорезмын болон зэргэлдээ бусад хотууд татвар, гүүвчүүр төлөхгүй гэж эсэргүйцэл үзүүлж байсныг дарах даалгаврыг эцэг Чингисхаан нь өөрөө өгч явуулсан. Үүнээс нэг жилийн өмнө 1220 оны 11-р сард Нишапур хотод бослого гарч түүнийг дарахаар очсон Тогучарыг (Тоорил хан хүү) хотынхон амийг нь хороосон тул Тулуй өшөө авч бослогыг дарсны дараа хотод үлдсэн энгийн иргэдийг бүгдийг нь хээр талд хөөн гаргаж Нишапурыг үнсэн нуранги болтол нь шатаасан. Мерв (одоогийн Туркменистанд) хотыг мөн адил бүхэлд нь шатаасан. 1227 онд эцэгтэйгээ хамт Ся улсыг дахин дарахад оролцсон. 1231–32 онуудад ах Өгөөтэйтээ хамт Хятадыг хойд хэсгүүдэд, Жүрчэнийн Чин улсад байлджээ. Хамгийн сүүлд Кайфэн хотыг (одоогийн БНХАУ-ын Хэнань мужид) эзлэх аяанд оролцоод нутаг буцсан. Ер нь Тулуй нь хятадын Жүржэн, Жин улс, Баруун Ся, Хорезмыг байлдан дагуулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан, Балх, Мерв, Нишапур, Герат зэрэг тэр үеийн томоохон хотуудыг эзлэн дарсан цэргийн гоц ур чадвартай, бусад жанжин, цэргүүдийнхээ хүндэтгэлийг хүлээсэн, удирдах үлэмж авьяастай, алсын хараатай хүн байжээ.

Чингис хааны хаан ширээг залгамжлагчийг сонгосон нь[засварлах | edit source]

Тангудыг дахин дайлаар мордох үед Есүй хатан удам залгамжлагчийн асуудлыг гаргаж тавьсан байна. Зүчи хэдий авьяаслаг удирдагч, цэргийн жанжин байсан хэдий ч Бөртэ үжинг Мэргидээс буцаан авах үед эхийн хэвлийд байсан тул Чингисийн төрсөн хүү эсэх талаар маргаан байсны улмаас эвдрэл хагарал гарах магадлалтай хэмээн түүнийг залгамжлагчаар тодруулах боломжгүй байсан байна. Ялангуяа түүний удаах дүү Цагадай эрс эсэргүүцэж байсан. Цагадай хатуу ширүүн ааштай хүн байсан тул олон үндэстнийг хамарсан том гүрнийг удирдахад зохимжтой бус байжээ. Тулуй цэргийн жанжны хувьд маш авьяаслаг, цэргийн хүч ихтэй, олон ноёдын дэмжлэг хүртсэн хүн байсан тул хаан ширээнд сууж болох байв. Харин 3 дахь хүү Өгөдэй ааш зан зөөлөн, олон талуудын эв зүйг олохдоо сайн, улс төрийн уян хатан бодлого явуулах чадвартай хүн байсан тул Чингис хаан өөрийн залгамжлагчаар Өгөдэйг заан сонгожээ. Монголын олонх ноёд Тулуйг дэмжиж хаан болгохыг хүссэн боловч Тулуй эцгийн гэрээслэлийг даган ах Өгөдэйг хаан ширээнд суулгажээ.

Үхэл[засварлах | edit source]

«Монголын нууц товчоо»-нд бичсэнээр "1232 онд Алтан улсад хийж байсан аян дайны үеэр Өгөдэй хааны бие өвдсөнд дайн дажин сүйтгүүлсэн Хятадын Алтан улсын газар усны эзэд хилэгнэсэн байна гэж бөө нар мэргэлэн ойр төрлийн буюу алтан ургийн хүнийг золиослох хэрэгтэй гэсэнд Тулуй өөрийн саналаар адисласан усыг уун өөрийн амийг золиослон ахынхаа амийг аварсан гэж бичсэн байдаг. Тулуй үхэхийн өмнө Суут Чингис хаан эзэн минь, дээр чинь ах нар, доор чинь дүү нар байтал, хаан ах таныг агт морь шиг сорьж, ирэг хонь шиг барилж үзээд их сууринд суулгаж, олон улсыг захирах дээд үүргийг даатгав. Намайг хаан ахын дэргэд байж, мартсаныг сануулж, унтсаныг сэрүүлж яв гэсэн билээ. Одоо хаан ах чамайг алдвал, би хэний мартсаныг сануулж, хэний унтсаныг сэрүүлэх вэ? Үнэхээр хаан ах муужирвал, олон монгол улс өнчирч, Хятад улс баясах болно. Хаан ахын оронд би золио болъё!
Тул загасны нурууг тунтарч явлаа, би.
Хилэм загасны нурууг хяргаж явлаа, би.
Илэ-ийг (Алтан улсын Вангин Илэ жанжин) ялж,
Хада-ыг (Алтан улсын Вангин Хада жанжин) дарж байв.
Миний нүүр гоо, нуруу өндөр биз. Бөө нар бөөлж залбирагтун! гэж хэлсэн байна."

Үр удам[засварлах | edit source]

Тулуйн хатан Сорхагтани Бэхи нь хэрэйдийн Тоорил ханы дүү Жаха Хамбугийн охин байсан бөгөөд Тулуйд Мөнх, Хүлэгү, Хубилай, Аригбөх гэсэн дөрвөн хүүг төрүүлж өгчээ. Чингисийн хөвгүүдийн дундаас Тулуйн үр удам Монголын түүхэнд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн байна. Мөнх хаан Их Монгол улсын дөрөв дахь хаан байсан бол Хубилай бүх Хятадыг байлдан дагуулж Юань гүрнийг байгуулжээ. Хүлэгү нь баруун өмнөд Азид байлдан дагуулалт хийж Ил Ханы улсыг байгуулсан байна. Тулуйн удмын хаад олон зууны турш (1251-1691) Монгол улсын төрийн эрхийг барьж, захирчээ.

Юань улсын түүхийн гол эх сурвалж болох «Юань улсын судар»-т дурьдсан нэрсийг тоолоход Тулуй 11 хүүтэй байхаар байгаа бол тухайн үеийн персийн эх сурвалжуудаас харахад 10 хүүтэй байна. Тулуйн хүү нар:
1.Мөнх, Монголын эзэнт гүрний их хаан, Тулуйн Сорхагтани хатнаас гарсан
2.Балчир насандаа өөд болсон, эх нь Саруул хатан
3.Хутагту, эх нь Лингум хатан
4.Хубилай, Юан гүрнийг үүсгэн байгуулагч, эх нь Сорхагтани
5.Хүлэгү (Хулагу), Монголын Персийн анхны их хаан, эх нь Сорхагтани
6.Аригбөх, монголоороо байх гэсэн уламжлалт үзэлтэй, Монголын нутагтаа амьдран суудаг, ээж нь Сорхагтани
7.Бүег, 1236–1241 онуудад Европыг эзлэн дагуулахад оролцсон, ах Мөнхийгөө 1250 онд их хаанаар сонгуулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан, залуудаа нас барсан
8.Мухай
9.Сутугтай
10.Субугтай (Сүбэдэй)

Бусад[засварлах | edit source]

Тулуй өөрөө хэзээ ч “хаан” буюу хаантай ижилсэхүйц бусад цол хэргэм хэрэглэж байгаагүй, түүнийг “их ноён”, “ноён” гэдэг байжээ. Харин олон арван жилийн дараа түүний хүү Мөнх 1252 онд эцэг Тулуйдаа “хаан” цол, мөн 1271 онд хүү Хубилай нь Юань улсын уламжлалаар "ruizong" буюу "Цзин-сян хуан-ди" хэргэмээр нэрлэж түүхэн эх сурвалжид үлдсээсэн байдаг.