Хайсан хүлэг хаан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Хайсан хүлэг хаан
Юань улсын хаан
YuanEmperorAlbumQaishanKulugPortrait.jpg
Хүлэг хааны хөрөг
Хаанчлал 1308.02.17 – 1311.01.17
(4 жил, гуравдугаар хаан)
Хаан суусан 1308.02.17-нд 27
насандаа Шандугийн
Их амгалан харшид
Төрсөн огноо 1281 оны 8 сарын 4 (1281-08-04)
Өнгөрсөн огноо 1311 оны 1 сарын 17
      (29 насалсан)
Өнгөрсөн газар Юань, Дайду
Өмнөх Төмөр өлзийт хаан
Удаах Аюурбарбад буянт хаан
Хатан Жэнгэ хатан
Шүншири хатан
Тангуд хатан
Хүүхэд Хүслэн хутагт хаан
Төвтөмөр заяат хаан
Эцэг Дарамбал ван
Эх Таж хатан
Ургийн овог Боржигин
Төрсөн нэр мон. Хайсан (ᠬᠠᠶᠢᠰᠠᠩ)
Өргөсөн нэр мон. Хүлэг хаан (ᠬᠥᠯᠥᠭ ᠬᠠᠭᠠ)
хят. 元武宗 (Юань Үзун)

Хайсан хүлэг хаан (1281–1311 он; 30 насалсан) — Юань улсын гуравдугаар хаан байв. 1307–1311 онд төр барьсан.

Нэр, цол[засварлах | edit source]

Төрсөн нэр — Хайсан, хятад галиг нэр — Хайшань (海山 Hǎishān). Нэхэн өргөмжилсөн монгол нэр — Хүлэг, сүмийн хятад нэр — Үзун (武宗 Wǔzōng). 1308–1311 оны хятад оны цол — Жида (至大 Zhìdà). 1304 авсан цол Хуайнин ван.

Цэргийн жанжин[засварлах | edit source]

Боржигин овогт Хайсан 1281 оны цагаагчин могой жилийн 8-р сарын 4-нд төрсөн. Дарамбалын (1264–1292) хүү, Чингимийн (1243-1285) ач, Хубилай хааны гуч юм. Дарамбалын хоёрдугаар хатан хонгирад аймгийн Тажаас мэндэлжээ.

Хайсаны багад Дарамбал эцэг нь Гуулин улсын Чэжү аралд цэрэг захиран сууж байсан. Энэ үед Дарамбал хүүдээ Ки Ванку хатныг буулгаж өгч байжээ. 1292 онд Дарамбалынх нийслэл Дайдуд буцан ирсэн. 1299 онд Төмөр өлзийт хаан зарлиг буулгаж Хайсаныг «Хол дахиныг амаржуулах ван»-гаар өргөмжилж Хархорумыг хамгаалах жанжнаар томилжээ.[1]

1300 оны 8-р сард Хайсан цэрэг захирч Өгөөдэйн ач Хайдугийн цэрэгтэй Хөвлэй хэмээх газар тулгаран байлдаж ихэд дийлээд Алтайн нуруунд өвөлжжээ. Энэ завсар Алтайд нутагласан найман аймгийн эзэн бараалхаж бууж өгөв.

1301 оны 8-р сард Хайду хан цэргээ авч Тичлэх гэдэг газар Хайсаны цэрэгтэй тулгаран хуурмагаар ухарсанаа хоёр хоногийн дараа Хар хаданд ширүүн тулгаран Хайсаныг ялж дутаалгав. Хайсан түргэн ухарч Гамала авга вангаас тусламж авч Хайдуд эргэн цохилт өгч ухраав. Хайду шарх авч түүнээс нас нөхчиж дөчөөд жил үргэлжилсэн иргэний дайн үндсэндээ унтрав.

Өлзийт хаан Хайсаны гарамгай гавьяаг тодотгож Хуайнин ван хэмээн өргөмжлөөд алтан тамга хүртээв.

1306 онд Хайдугийн талын зарим ноёдыг дийлж Эрчис мөрнөө Миглэйтөмөрийг буулган авч, урвасан ван Есөнтуг, Ач, Буян, Тучим нарыг баривчлан дарж Алтайд өвөлжив.[1]

Хаан суусан нь[засварлах | edit source]

1305 онд Төмөр хааны ганц хүү Даш таалал төгссөнд бие муу хаан өөрийн хүүг хүлээлгүй, алтан ургийн нэр алдар түгсэн Хайсаныг ханхүүгээр нэр заав.

Төмөр өлзийт хааныг нас барсаны дараа 1307 оны 3-р сард ноёд ихэс Дайдуд цуглан хэлэлцэв. Булган бэлэвсэн хатан Ахуудай чинсан, Мөнхтөмөр ван, Сайшаагч түшмэл, Бадам, Баян, Хэрээд нартай үгсэж Мангалагийн хүү Ананд ванг хаан болгохоор үгсэн хуйвалдав. Хөнаньд байсан, Хайсаны дүү Аюурбарбад эх Таж хатны хамтаар ирж Хархасун чинсангийн удирдлага дахь нийслэлийг хамгаалах цэргийн хүчээр Булган хатан, Ананд нарыг баривчлан хорьсноор Хайсан ханхүү Хархорумаас дээд нийслэл Шандуд ирж Их амгалан харшид[2] 1307 оны 5-р сард хаан ширээнд заларчээ.[1]

Хайсаныг хаан өргөмжлөхөд уламжлалт монгол ёсыг баримтлан цагаан эсгий дээр суулгаж, олон бөө удган бууж, долоон цагаан гүү, 7000 цагаан хонины сүү газар цацаж өнө мөнхийн үржил шимийг бэлэгдэж, бүтэн долоо хоногийн турш 40 адуу, 4000 хонь алж найрын зуушинд хэрэглэжээ.[3]

Эзэн хаан[засварлах | edit source]

Төрийн бүтэц[засварлах | edit source]

Хайсан хүлэг хаан юун түрүүнд Аюурбарбад дүүг ханхүүгээр өргөмжилж алтан тамга хүртээв. Ингэхдээ Хайсан тэнгэрт халивал Аюурбарбад хаан болно. Аюурбарбад тэнгэрт халихад Хайсаны ахмад хүү Хүслэн, түүнийг нас барахад Аюурбарбадын хүү хаан болно гэж ээлжлэхээр тангаргалцгаажээ.

Дархайг Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан (сайд), Дашбөхийг зүүн этгээдийн чинсан гэх мэтээр олон ноёдыг шинэ албанд томилов.

Хайсан хүлэг хаан төрийн дээд тушаалын ноёд түшмэдийг ойр ойрхон хугацаан сольж байснаас төрийн ажилд доголдол гарав. 1308 онд Тэмүдэрийг Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсангаар, Яриганыг зүүн этгээдийн чинсангаар томилжээ.

Хархорум төвтэй уугуул Монгол орныг хүнд газар хэмээн Хархасуныг томилон атаршсан суваг шуудууг шинээр сэргээж, үр бүтээлтэй ажиллууснаар 1307 онд 20 илүү түмэн таар будаа хурааж нөөцөлсөн нь амжилт байв.[1]

Өлсгөлөн, шүүмж[засварлах | edit source]

Хайсан хүлэг хааны үед ган гачиг, зуд олон удаа тохиолдож өлсгөлөн дэлгэрч, төр засаг гамшигт нэрвэгдсэн ардад амуу будаа тарааж, алба гувчуураас чөлөөлж байв. Улсын сан хоосорч байхад ноёд язгууртны найр наадам ихсэж, олон мянган лангаар шан хүртээх явдал бүр дэлгэрч байсан.

Шан хишиг дэндүү их хүртээж байгаад санаа зовсон Төвлөн засах яамны түшмэл хаанд бараалхаж айлтгал өргөж байв. Бас нэгэн бичгийн түшмэлийн хэлсэнээр «Хубилай хааны үед үг хэлсэн түшмэл ялгүй байв. Одоо харин түшмэл санал хэлэхэд үгийн утгыг тунгаахгүйгээр цаазлагдах болжээ» гэсэн байна.[1]

Шашин соёл[засварлах | edit source]

Хайсан хүлэг буддын шашинд их тус хийв. Бичгийн их хүн Чойжи-Одсэр төвөд хэлнээс шашны ном зохиолыг олноор нь монгол хэлнээ хөрвүүлж, уйгуржин монгол бичгийг шинэчлэн засварлаж боловсронгуй болгожээ. Хаан бичиг эрдмийг эрхэмлэж, судар ном бүтээх ажлыг хөхүүлэн дэмждэг байв.

Таалал төгссөн нь[засварлах | edit source]

Хайсан хүлэг хаан 1311 оны 1-р сарын 27-нд 30 насандаа гэнэт таалал төгсчээ. Аюурбарбад ханхүү хааны ор залгав. 4-р сард олон түшмэд өмнөх хаанд нэхэн нэр өгөхийг гуйсанд «Өршөөл өглөг ачлалыг мандуулсан хаан» (Рэньхуй шюаньшяо) хэмээн нэхэн өргөмжилж, «Хүлэг» хаан (Үзун) хэмээн нэхэн цоллов.[1]

Гэр бүл[засварлах | edit source]

Орчин үеийн хөрөг
  • Эцэг — боржигин Дарамбал ван (1264–1292)
  • Эх — хонгирад Таж хатан

Хатан[засварлах | edit source]

  • Жэнгэ хатан — хонгирад овогт, их хатан
  • Шүншүри хатан — Хүслэн хааны эх
  • Тангуд хатан — Төвтөмөр хааны эх

Агь[засварлах | edit source]

Сурвалж, тайлбар[засварлах | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 Ч.Содбилэг. «Монголын Их Юань улсын түүх». Улаанбаатар. 2010 он. 157-р тал.
  2. Их амгалан харш - хятадаар Дааньгун
  3. Монгол улсын түүх. Дээд боть. 2004 он. 206-р талд өгүүлэхдээ: Д.Оссон. Монголын түүх. II боть. 359-р тал.

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

Өмнөх
Төмөр өлзийт
Юань улсын хаан
1308–1311 он
Дараах
Аюурбарбад буянт