Мөнх хаан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Мөнх хаан
ᠮᠥᠩᠬᠡ
Их Монгол Улсын хаан
Хаанчлал 1251-1259
Төрсөн огноо 1208 он
Өнгөрсөн огноо 1259 оны 8 сарын 11
Өнгөрсөн газар Чунцин
Өмнөх Гүюг хаан
Удаах Хубилай хаан
Их хатан Хутугуй хатан
Эцэг Тулуй
Эх Сорхагтани Бэки
Улс Боржигин

Мөнх хаан (Mongke qaghan.svg, 1208-1259) нь Их Монгол Улсын дөрөв дэх (1251 оны 6 сарын 1-ээс 1259 оны 8 сарын 11) их хаан байв. Мөнх хааны үед гадаад орнуудаас Аббасидын халифт улс, Сири дэхь хотууд, Дали улс, Өмнөд Сүн улс, Гуулин улс зэрэг олон улсуудыг цэрэг зэвсгийн хүч хэрэглэн байлдан дагуулан өөрийн албат боолоо болгож байсан хаан юм. Тэрээр монголын эзэнт гүрний их хаадын нэг байсан юм.

Залуу нас[засварлах | edit source]

Мөнх хаан нь 1208 оны шар луу жилд Чингис хааны отгон хөвгүүн Тулуйгийн их хатнаас төрсөн ахмад хөвгүүн болж мэндэлжээ. Хүлэгү, Аригбөх ба Хубилай хааны ах байв. Чингис хааны Их бөө Тэб Тэнгэр Хөхчүү шинэхэн мэндэлсэн хүүд түүний гэрэлт ирээдүйг бэлгэдэж Мөнх[1] гэдэг нэрийг хайрлажээ. Монгол гүрнийг тухайн үеийн дэлхийн хамгийн том их гүрний хэмжээнд хүргэсэн хаад түүний нэгдмэл байдлыг хадгалан чадсан төрийн гол зүтгэлтэн байжээ. Мөнх хаан өмнө зүг Хятадад байлдан дагуулал хийж яваад 1259 оны шаргачин хонин жил Чунцин фу хотын ойролцоо Дяо Юй ууланд[2] нас баржээ.

Намтар[засварлах | edit source]

Их Монгол Улсын хаан Мөнх нь Тулуйн ууган хүү бөгөөд Тэв тэнгэр бөөгийн урьдчилан хэлснээр Мөнх тэнгэрийн шинэ эрхэм хүндэт хүн ажгуу. Тэрээр үнэхээр ч нэр шигээ мөнх гавьяаг байгуулсан нэгэн. Ид залуу 22 наснаасаа Өгэдэй хааныг дагаж 1230 онд хожмын хорт дайсан бөгөөд өвөг дээдэс Чингис Богдынхоо байнга сануулж байсан Алтан улсыг дайлаар мордсоноор Мөнхийн аян эхэлсэн гэж хэлж болох юм. Удалгүй Алтан улсыг мөхөөгөөд дөрвөн жилийн хойно төрөлх Монголдоо эргэн ирэв. Эцэг Тулуй нь нас барсан тул Мөнхөд Өгэдэй харьяат иргэнийг хуваан өгөөд эцгийнх нь ордон тийш буцаажээ.

Кимпчакын аян дайн[засварлах | edit source]

Ийнхүү Тулуйн захирч явсан цэрэг ирээд Мөнхийн захиргааны болж, их аяны дөрөөгөө цааш сунгах болов оо. Хойтон жил нь Мөнх цэргээ авч өрнө тийш довтолсоор Болгар улсыг дайлаад Кипчак тийш одов. Мөнхийн цэргүүд Кипчакийн талд дайран ороод ихэнхийг нь устгахад цөөвтөр бүлэг цэрэг баруун зүг дутаан Ижил мөрний орчмын шигүү шугуйд шургалан орсноор баригдахгүй болов. Тэд хааяа шугуй дотроос гэнэт уулгалан дайрч Монгол цэргүүдийн ачаа барааг дээрэмдэн түйвээж байлаа.

Мөнх үүнд их л зэвүүцэн дүү Бүжүгтэй хэлцэж балар шугуйг бүслэн аваад нэгжсэн аж. Цатгалан могой үл шургам битүү нягт шугуйг цавчлан дөрвөн тэрэг зэрэгцэн явахуйц өргөн зам гарган дотогшлов. Волга мөрний нэгэн жижиг арал руу дутаан одсоныг нутаг дээр нь орхигдсон өвчтэй эмгэнээс олж сонсоод хойноос нь мөрдсөн авч мөрний ус сүртэй ихээр давалгаалан угтах нь тэр. Онгоц завьгүй тэд гайхашран байх үэс хүчтэй салхинд мөрний ус хоёр тийш ярагдаж ёроол нь үзэгдэж байлаа. Энэ зайг ашиглан мориор шаламгайлан гатлаад арал дээр авиран гараад захирагч Бачиманг баривчлан, дүү Бүжигтээ тушаал өгч түүнийг цаазлуулав. Киргизийн, их уул нуруу Каспийн тэнгисийн хоорондох асар уудам газрыг байлдан дагуулаад Оросын харьяат Асу улсын нийслэл Магас хотыг бүслэн авчээ. Магас нь Хиргис уул, Тэрх голыг түшиглэн байгуулагдсан газрын өө бартаа ихтэй тул хоёр сарын турш тулалдан байж Монголчуудын эрхшээлд орсон гэдэг. Энэ нь Оросыг эзлэх сүүлчийн байлдаан байжээ.

Гүюг хаан 1248 онд нас барснаар Чингис хааны алтан ургийн хөвүүд ихэс ноёдууд хоёр том бүлэг болж, хаан орын төлөө ширүүн өрсөлдөж эхлэв. Бат тэргүүнтэй Зүчийн үр сад их л ухаалаг хөдөлж, тэр дундаас Бат хаан дөрөв дэх үеийн их хааныг сонгох саналаа ийн дэвшүүлсэн гэдэг. ”Мөнх бол ертөнцийн сайн мууг үзэж хамаг хэрэг явдлын зовлон жаргалыг биеэр амссан, олон оронд их цэрэг удирдан захирч явсан, авьяас билигт, эрэлхэг баатар, цэцэн арга бодолтой учир түүнийг хаан ширээнээ өргөмжилбөөс наран ургах зүгээс наран унах хүртлэх газар нутгийг тохижуулан засаж чадна. Тэгвээс улс төр, цэрэг ард, хан хөвгүүд бид олны жаргалд баттай болох бус уу” гэж зарласнаар Зүчи, Тулуйн талын ноёд зөвшөөрөн, хаан ширээнээ Мөнхийг залахаар 1249 оны өвөл монгол газарт хүргэсэн болой. Гэвч 1251 он хүртэл их хуралдайд Цагадай, Өгэдэйн үр ач, тэдний ноёд очилгүй байсаар гурван жил болсон байдаг. 1251 оны зун Бат хан, өөрийн дүү Бэрхэд их цэрэг өгч, цэргийн хүч хэрэглэн, их хуралдайг Хубилай даргалж, Аураг ордод хаан суусан.

Түүний хаан суусны дараах эхний 2 жилд Цагадай, Өгэдэйн угсааныхан эсэргүүцэл гаргаж, их цус урссаны дараа сая хаан ширээгээ баттай болгож чадсан. Үүний дараачаас эхлээд өрнө дорно зүгт аян дайн хийх өвгөдийн их хэргийг үргэлжлүүлэн дүү Хубилайг 1255 оноос өмнө зүгийг дайлах цэргийн их захирагч, нөгөө дүү Хүлэгүг Аббасид зэргийн баруун өмнө зүгийн улсыг байлдан эзлэх цэргийг захирах их захирагчаар томилж тухайн газар орнуудыг түвшитгэхээр илгээсэн.

Гадаад бодлого[засварлах | edit source]

Түүнийг хаан сууснаас эхлэн үед Гуулин улс, Сүн улс, Европоос Францын Людовик хааны элч В. Рубрук, Армений II Хетум тэргүүнтэй хүмүүс Мөнх хааны ордонд ирж, ямар нэгэн байдлаар харилцаа тогтоохыг эрмэлзсэн байдаг. Энэ нь тухайн цагтаа гэнэт гарч ирсэн шинэхэн улсын гадаад бодлогыг тандан мэдэх, тэрхүү бодлого, дайны аюулаас зайлсхийж болох талаар оролдож байсан.

Байлдан дагуулалт[засварлах | edit source]

Мөнх хаан тэргүүтэй Монгол улсын цэргийн ноёд дараах чиглэлээр аян дайныг үргэлжлүүлэхээр төлөвлөж байсан.

Үүнд:

  1. Өмнөд Сүн улс ба түүний хавь ойрын бага жижиг улсыг эзлэж аван Сүн улсыг бүх талаас нь бүслэн авах
  2. Аббасидийн халифт улс, Исмайлитын улс, Мекка, Медина хотууд, Мисирийг эзлэх
  3. Курё улсыг эзлэх, тус улсын вангийн нийслэлээ Канхуа арлаас эх газарт нүүлгэх, тус улсын ванг өөрийн биеэр Хархорумд ирүүлэх
  4. Франц, Ромын Папын нөлөөний баруун Европын улсууд зэрэг болно.

Өмнөд Сүн улсыг дайлсан нь[засварлах | edit source]

Гол өгүүлэл: Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт

1255-1257 онд Хубилай, Урианхадай нарын цэргийн хүч өмнө зүгт Дали улс, Сүн улсын баруун өмнө талын хотуудыг эзлэсэн. Энэ үед Мөнх хаан, нийслэлээ дүү Аригбөхөд үлдээж монгол нутгийн хэргийг захируулаад өөрөө их цэргийн хүчийг авч, өмнөд Сүн улсын Сычуань мужийн нутаг орчимд дайран орсон. Халуун зуныг үл тоосон Боорчи өрлөгийн ач хүү Барчи нарын жанжид үл тоон байлдсаар их цэргийн зарим хэсэг, Барчи, Тогоон нарын олон баатрууд хижиг өвчин тусч нас барах болсон. Удалгүй 1259 оны 7 сард Чунцин фу хотын дэргэд Дяо Юй гэх уулнаа хижиг өвчнөөр тэнгэрт хальсан. Ингээд тус улсыг дайлах цэргийн гол хүч буцсан. Харин Хубилай, Урианхадай нарын удирдсан цэргийн хүч үлдэж Эжоу хотын орчимд байлдаж байгаад 1259-1260 оны орчимд Сүн улстай гэрээ хэлцэл байгуулж, дайныг зогсоосон.

Дэлхий дахиныг байлдан дагуулах аргыг Мөнх хаанаар заалгаж сурах нь зүйтэй гэж Ираны Монголч эрдэмтэн Жувайни нэгэнтээ хэлсэн гэдэг.

Курё улсыг дайлсан аян дайн[засварлах | edit source]

Гол өгүүлэл: Солонгос дахь монголын байлдан дагуулал

Сүн улсыг эзлэхийн тулд түүний зүүн зүгийн хөрш холбоотон Курё улсыг эзлэх, өөрийн нөлөөнд оруулах хэрэгтэй байсан. Чингис хааны үеэс эхлэн тус улсын вангийн нийслэл хотоо буцааж Кэгён хотод шилжүүлэх, Кужун ванг өөрийн биеэр ирж их хаанд бараалхах, жил бүр алба татвар төлөх, хотуудад даргач суулгах гэсэн шаардлагыг удаа дараа тавьж байсан. Эдгээр шаардлага нь Их Монгол улсын гадаад улстай харилцахад тавьж байсан гол шаардлага байсан бөгөөд хэрэв үүнээс зөрчвөл шууд дайны хэлбэрт шилжиж байсан.

Иймээс 1253 онд Жалайртай хорчид 5000 цэрэг өгч илгээсэн. Энэ удаагийн аян дайн нь өмнөх үеэ бодвол их хэрцгий байсан гэж түүхэнд тэмдэглэжээ. 1254 оны үед гэхэд л 206,800 хүнийг олзолжээ. Гэнэтийн дайнаас үүдэж бүслэгдсэн хотуудын иргэд өлсгөлөнд нэрвэгдээд олонхи нь бууж өгөх, эзлэгдэж эхэлсэн. Харин удалгүй олзны хүмүүсийг ашиглаж усан онгоц хийж, Канхуа арал орчмын цэрэг бүгсэн арлуудыг дайран эзлэж эхэлсэн. Ингэснээр Гуулин улсын дотор бууж өгөх санал идэвхижиж, 1258 онд Чой У нарын толгойлсон цэргийн дэглэмийг устгаад, элч илгээж Жалайртай хорчийн захирсан Монгол цэрэгт бууж өгсөн. Ингээд 1258 онд Кужун ван өөрийн хүү ирээдүйн Вонжун ванг их хаанд илгээсэн.

Хүлэгүгийн аян дайн[засварлах | edit source]

Монголчуудын энэтхэг рүү хийсэн байлдан дагуулал[засварлах | edit source]

Гол өгүүлэл: Монголчуудын Энэтхэг рүү хийсэн байлдан дагуулал

Мөнх хааны гэрэлт хөшөө[засварлах | edit source]

Гол өгүүлэл: Мөнх хааны гэрэлт хөшөө

Мөнх хааны нэрээр алдаршсан хөшөө Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын Ар булаг, Бүрэнтогтох сумын зааг, Дэлгэрхаан уулын өвөр, Дэлгэр мөрний зүүн хойд хөвөөн дэх Мөнх хааны орд тууриас олдсон. Хөшөөг хөх занар чулуугаар бүтээж зузаан боржин чулуун дээр углуурга гарган суулгасан бөгөөд 144 см өндөр, 78 см өргөн, 20см зузаантай. Суурийг 100 см урт, 68 см өргөн, 40 см өндөр хүрэн боржин чулуугаар бүтээж, дээр нь 46 см урт, 20 см гүн, 20 см өргөн 2 метр углуурга гарган хөшөөг суулган тогтоосон байна. Хөшөө нь суурийн хамт  184 см өндөр, 1тн орчим хүнд жинтэй аж. Хөшөөний нүүрэн талын хоёр талаар хоорондоо 3,5 см зайтай, нарийн гурви гарган дундуур нь эвэр угалз сийлсэн байдаг.

Тэгээд эхэнд нь гурван мөр үгийг Монгол бичгээр сийлж, түүнтэй зэрэгцүүлэн 12 мөр хятад бичгийн 268 үсгийг сийлжээ. Монгол бичгээр бичсэнийг уншвал: Урагийн урагаар  хэдэн хэдэн үест Мөнх хаан түмэн түмэн насалтугай. Барс түгэ босгуул хүртэл ана-д давирганд учралт буян хүртүгэй гэжээ. Эл хөшөөг 1257 оны зуны дунд сарын 20-ны үеэр Мөнх хаан хятадын Сүн улсыг гурван замаар байлдаж явсан үед хүргэн Барс Түгэ, гүнж Исижи нар босгуулсан.[3]

Гэр бүл[засварлах | edit source]

Хатад[засварлах | edit source]

  1. Хутугтай хатан, Ихирэс овгийн Буту хүргэний хүү Уладайн охин. Балт, Ёлондаш, Баялун авхайг төрүүлсэн.
  2. Хуруча хатан[4], Хуруран овгийн хүн. Түүний нэр зөвхөн Юань улсын сударт байдаг
  3. Огүл Түтмыш, Ойрад аймгийн охин. Ширин, Бичикэ нарыг төрүүлсэн.
  4. Баяучин[5], Баяут овгийн эмэгтэй. Ширэги хан хөвгүүний эх.
  5. Куйтани, хааны татвар эм. Ильчингин (Илжигин?) овгоос гаралтай. Асутайг төрүүлсэн.
  6. Исүр хатан[6], овог тодорхойгүй.
  7. Чүбэй хатан[7], овог тодорхойгүй. 1259 онд нас барсан.
  8. Минлихутулуг хатан, Тайдингийн 3-р онд (1326 он) нас барсан.[8]

Хүүхдүүд[засварлах | edit source]

Хөвгүүн[засварлах | edit source]

  1. Балт
  2. Ёлондаш (Өрөндаш)
  3. Ширэги
  4. Асутай

Охин[засварлах | edit source]

  1. Баялун, Хутугуй хатнаас төрсөн. Нагац өвөг Уладайн дүүгийн хөвгүүнд өгсан.[9]
  2. Ширин, Олхонуд овгийн Тайчу хүргэний хөвгүүнд өгсөн.[10]
  3. Бичикэ, Ширинг үгүй болсны дараа Тайчу хүргэний хөвгүүнд өгсөн.[11]

Холбоос, зүүлт[засварлах | edit source]

Өмнөх
Гүюг хаан
Их Монгол Улсын хаан
1251-1259
Дараах
Хубилай хаан
  1. Түүний нэрийг Юань улсын судрын 3-р дэвтэрд "Сяньзун илэрхий чанга хуанди нэр Манлайсу, Рүйзун Тулуйгийн ахмад хөвгүүн бөлгөө... Тэр цагт хааны аймгийн тэнгэрийн байдлыг мэдэх хүн өгүүлсэн нь хойно эрхгүй их эрхэм болмуй хэмээжээ. Тийнхүү Манлайсу хэмээн нэрийджээ..."
  2. Сүн Лянь нар "Юань улсын судар" 3-р дэвтэр. Дандаа чянсангийн орчуулга. УБ., 2015. 151 дэх тал
  3. http://www.news.mn/r/181568
  4. https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106
  5. Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. Орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. 143 дахь тал.
  6. https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106
  7. https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106
  8. https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106
  9. Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. 143 дахь тал
  10. Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. Хоёрдугаар боть. Орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. 143 дахь тал.
  11. Рашид аддин "Судрын чуулган" УБ., 2002. орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. 143 дахь тал.