Төвтөмөр заяат хаан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Төвтөмөр хаан» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт
Төвтөмөр заяат хаан
Юань улсын хаан
YuanEmperorAlbumTughTemurPortrait.jpg
Заяат хааны хөрөг
Хаанчлал 1328.10.16–1329.04.03,
1329.09.08–1332.09.02
(4 жил, наймдугаар хаан)
Төрсөн огноо 1304 оны 2 сарын 16
Өнгөрсөн огноо 1332 оны 9 сарын 2
(28 насалсан)
Өнгөрсөн газар Юань, Дайду
Өмнөх Ашидхэв хаан
Удаах Хүслэн хутагт хаан
Хатан Будшир хатан
Эцэг Хайсан хүлэг хаан
Эх тангуд хатан
Ургийн овог боржигин
Төрсөн нэр мон. Төвтөмөр (ᠲᠥᠪᠲᠡᠮᠦᠷ)
Өргөсөн нэр Заяат хаан (ᠵᠠᠶᠠᠭᠠᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ)
хят. 元文宗 (Юань Вэньзун)

Төвтөмөр заяат хаан[1] (1304–1332) — Юань улсын наймдугаар хаан байв. 1328-1329, 1329-1332 онд төр барьсан.

Бага нас[засварлах | edit source]

Төвтөмөр 1304 оны 2 сарын 16-нд Хайсан хүлэг хааны тангуд хатнаас мэндэлжээ. Хайсан хүлэг хаан, дүү Аюурбарбад буянт хаан нар хүүхдүүдээ ээлжлэн хаан болгохоор тохирсон боловч Буянт хаан тангаргаа зөрчин өөрийн хүү Шадбалд ор залгуулж, ахынхаа ахмад хүү Хүслэнг Юньнанийг захируулахаар, Төвтөмөрийг Хайнанийг захируулахаар хол одуулжээ. Есөнтөмөр хаан (1324-1328) Төвтөмөрийг нааш татан Жянькан хотыг захируулжээ.[2]

Хаан[засварлах | edit source]

Хоёр хааны дайн[засварлах | edit source]

1328 оны 8 сарын 15-нд Есөнтөмөр хаан Шандуд нас нөхцсөн тул 10-р сард Бабухан их хатан, Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан Далааш, Ляо ван Тогтох, Лян ван Ванчин нар балчир Ашидхэв ханхүүг Шандуд хаан өргөмжилжээ.

Харин Үйл таслах яамны хэрэг мэдэгч Яньтөмөр, Раднаашир ван зэрэг жанжид Дайдуд 10 сарын 16-нд Хайсан хүлэг хааны хүү Төвтөмөрийг залж хаан өргөмжлөснөөр монголчууд 1260 оноос хойш дахин зэрэгцсэн хоёр хаантай болов.[2]

Шанду, Дайдугаараа талцан дайтав. Ашидхэвийн шадар Ванчин ван, Цавчаал боомтыг эзлэхэд Яньтөмөр цэрэглэн Ванчины цэргийг бут ниргэсэн ба Далааш түшмэл Артөмөр, Худтөмөр нарыг илгээвэл мөн дийлджээ. Ашидхэв хааны мэдлийн Ляодунгийн хойгийн хэдэн түмэн цэрэг Дайду руу дөтлөхөд Төвтөмөр хаан Тодтөмөрийг илгээж Жижоуд тулгаран ширүүн байлдаж, Ляодуны цэрэг Дайдугийн таван хаалгыг бүслэн очсон ч өмнөдөөс цэрэг татан хамгаалав. Артөмөр, Түмэндарь жанжид Төвтөмөр хааны цэрэгт дийлдэв.

11-р сард Ерүтөмөр, Бухтөмөр нар Шандуг бүсэлж мухардуулснаар Ашидхэв хаан, Далааш ноён нар хас эрдэнийн тамгыг өргөн барьж бууж өгчээ. [2]

Ханхүү[засварлах | edit source]

Урьдын тангарагт Хайсан хүлэг хааны ахмад хүү хаан болно гэснээс Төвтөмөр хаан Алтайд суугаа эх өөр Хүслэн ахдаа хаан ор шилжүүлж, Яньтөмөр жанжнаар төрийн хас тамгыг хүргүүлсэн нь 1329 оны 4-р сарын хэрэг байв. Хүслэн хутагт хаан мөн ёсыг дагаж Төвтөмөр дүүгээ ор залгах ханхүү өргөмжилж Дайдуг хамааруулжээ.

Хүслэн хаан Давааны арын орноос Шанду руу чиглэн алгуур нүүн ирсэн ба 7-р сард Орхон гол, 8-р сард Хөдөө арал, 9-р сард Онгоцот гэдэг газар хүрч дүү Төвтөмөртэй уулзан их найр болсон бөгөөд найрын гуравдугаар өдөр идээнд хордон зуурдаар нас нөхцжээ.[2]

Дахин хаан суусан нь[засварлах | edit source]

Төвтөмөр хаан 1329 оны 9 сарын 8-нд Их амгалан харшид хаан ширээнд дахин залрав.

Улсын засгийн газрын зүүн гарын сайдаар Баян, баруун гарын сайдаар Доржийг томилж, Улсын засгийн газрын хэрэг эрхлэх дөрвөн сайдаар Чинча, Арслан, Жао Шиянь нарыг, Үйл таслах газрын түшмэлээр Тэгштөмөр, Төмөрбух, Чалибух, Төмөртогтох нарыг, Зарга шийтгэх түшмэлээр тангуд Ринчинбал нарыг тус тус томилов.[2]

1330 онд баригдсан суварга

Улс төрийн цэвэрлэгээ[засварлах | edit source]

Хаан улс төрийн сөргөлдөгч хүчнийг дарав. Тухайлбал Тэмүдэрийн хөвүүд нарыг хороож, өмнөх балчир хаан Ашидхэв, түүний эх Бабухан нарыг цөллөгт явуулахад удалгүй таалал төгссөн. Есөнтөмөр, Ашидхэв хаан нарт нэхэн цол өргөмжлөхийг хориглосон түүхтэй. Дараа нь Хүслэн ахын талд ажиллалж байсан сайд нарыг баривчлан шийтгэв. Төвтөмөр хааны хатан Будшир, Яньтөмөр сайд нар хамжилцаж өмнөх хааны хатан Бабушаг хүүгээ хаан болгох гэсэн хэмээн хилс ял тулган хороосон.

Төвтөмөрийн үед Ляоянгийн монгол, солонгос, хятад цэрэг, Юньнаний ардууд бослого дэгдээснийг Яньтөмөр, Раднаашир жанжид нухчин дарав.[2]

Бичиг соёл[засварлах | edit source]

Заяат хааны үед хятад хэлнээс күнзийн номыг монгол хэлнээ хөрвүүлж, бөө мөргөлийн тухай бичсэн номыг уйгур хэлнээс хөрвүүлж байсан. «Юань улсын нэрт түшмэдийн хэргийн товчоо» ном бүтээгдэж, Хосбилэг «Идээ ундааны жинхэнэ товчоо» номоо бичиж дуусгажээ.

Хаан буддын шашныг ихэд сүсэглэн хөрш орнуудаас олон номыг авчран монгол хэлнээ хөрвүүлэх зарлиг буулган гүйцэтгүүлж байв.[2]

Таалал төгссөн нь[засварлах | edit source]

Хаан 1332 оны 9 сарын 2-нд 28 насандаа таалал төгсөв. Яньтөмөр хорлосон мэт байдаг. Алтан-Эрдэнэ хүүгээ ханхүү болгосон ч мөн тэр жил өнгөрчээ. Будшир хатандаа «Хүслэн ахын үр хөвүүд болох Тогоонтөмөр, Ринчинбал хоёрын аль нэгийг хаан өргөмжлөөрэй» хэмээн гэрээслэсэн гэдэг.

Ринчинбал хаан болоод Төвтөмөр хааныг Заяат хаан (Вэньзун) хэмээн нэхэн цоллож, «Гэгээн богд язгуурын элбэрэлт хаан» (Шэньминьюаньшяо) хэмээн нэхэн нэр өргөмжилжээ. Хожим Тогоонтөмөр хаан эцэг эхийн өш санаж Өвгөсийн сүм дэх харшийг нь устгаж, онгоныг нь нураасан.[2]

Гэр бүл[засварлах | edit source]

Т.Мандирын зурсан хөрөг

Хатан[засварлах | edit source]

Агь[засварлах | edit source]

  • Алтандара
  • Янтөгс
  • Дайбинна

Сурвалж, тайлбар[засварлах | edit source]

  1. Хааны нэрийг бас Төгстөмөр гэх нь бий. Хааны хятад галиг нэр нь: Түтиэмүэр (图帖睦尔 tútiēmùěr).
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 Ч.Содбилэг. Монголын Их Юань улсын түүх. Улаанбаатар. 2010 он. 194-р тал
Өмнөх
Ашидхэв
Юань улсын хаан
1328-1329 он
Дараах
Хүслэн хутагт
Өмнөх
Хүслэн хутагт
Юань улсын хаан
1329-1332 он
Дараах
Ринчинбал эрдэнэцогт